RIS309465 Vitalisering democratie in Den Haag

Typ tekstTyp tekstTyp tekst

020

Retouradres: Postbus 12600, 2500 DJ Den Haag

Ons kenmerk

Aan: de Gemeenteraad

DPZ/10141282 RIS309465 Contactpersoon

Jornt van Zuijlen Dienst

Publiekszaken Afdeling

Bureau Stadsdelen en Wijken Telefoonnummer

14070 E-mailadres

Datum

13 juli 2021 Onderwerp

Vitalisering democratie in Den Haag

Het functioneren van onze democratie staat dit voorjaar weer volop in de belangstelling. De relatie burger-bestuur, het belang van tegenmacht en de behoefte aan een nieuwe bestuurscultuur staan hoog op de agenda bij de landelijke formatie. Wat betekent dat voor onze lokale democratie? Ontwikkelingen als de energietransitie, de decentralisaties, Omgevingswet en de woningbouwopgave zetten ook de lokale samenleving en democratie op scherp. En dat wordt nog eens versterkt door de coronacrisis. Dit vraagt om een vitale democratie en een betrouwbaar, verbindend en effectief lokaal bestuur. "Het versterken van de dialoog tussen bestuur en volksvertegenwoordigers met de samenleving vergt een permanente zoektocht naar nieuwe vormen van participatie. Daarbij moet elke stem kunnen tellen en elk standpunt gehoord worden. Een evenwichtige combinatie van participatieve, deliberatieve en directe democratie draagt bij aan een vitale democratie."1 Ook in de gemeente Den Haag zijn we ons hiervan bewust. In de raadsmededeling Haags Samenspel (RIS306921) van 14 december 2020 heeft het college aangegeven hoe wij invulling geven aan de collegeambitie van betere participatie en meer invloed van bewoners en ondernemers op wat er gebeurt in de straat, buurt, wijk en stad.

In het coalitieakkoord wordt bijvoorbeeld gesproken over zeggenschap van bewoners en ondernemers bij veiligheid en leefbaarheid, de inzet van welzijn, de positie van huurders, participatie bij grote gebiedsontwikkeling en het betrekken van inwoners bij politieke beslissingen. In het verlengde van de raadsmededeling Haags Samenspel legt het college deze raadsmededeling aan u voor over vitalisering van de lokale democratie. Met name participatieve democratie is in Den Haag volop in ontwikkeling. Denk bijvoorbeeld aan de digitale participatie waarmee we vooroplopen in Nederland. Wij zien voor Den Haag ook veel kansen voor vormen van wijkdemocratie. Denk aan de doorontwikkeling van de wijkagenda en wijkbudgetten. Of aan een digitaal wijkpanel en wellicht begin 2022 per stadsdeel een eigen verkiezingsdebat. Met dit soort experimenten moeten we blijven zoeken naar nieuwe manieren om ieders mening te horen, om permanent te werken aan de vitalisering van de lokale democratie. Graag leggen we in deze raadsmededeling een aantal democratische experimenten aan u voor. Experimenten die landelijk en bij andere gemeenten volop in de belangstelling staan zoals burgerraden, uitdaagrecht, wijkdemocratie en digitale democratie.

Gemeente Den Haag

Spui 70 Den Haag

Postbus 12600 2500 DJ Den Haag

Telefoon : 14070 publiekszaken@denhaag.nl

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DPZ/10141282

Ook de gemeenteraad heeft in de werkbespreking dd 31 maart 2021 aangegeven veel belangstelling te hebben voor dit soort democratische vernieuwingen. Op 16 december 2020 heeft Hart voor Den Haag bovendien het initiatiefvoorstel ‘Gooi die luiken open’ (RIS 20306245) ingediend. Daarin staat een aantal voorstellen om “meer directe invloed te realiseren voor inwoners”. Met deze notitie geven wij tevens een antwoord op dit initiatiefvoorstel. Vitalisering van de lokale democratie is niet de verantwoordelijkheid van één wethouder maar van het hele college en de hele raad. Het vraagt een meerjarige gezamenlijke aanpak waarin permanent wordt geleerd: experimenteren en leren. Het college doet hiertoe een aantal voorstellen, grofweg onder te verdelen in twee categorieën: 1. Voorstellen voor doorontwikkeling en/of vernieuwingen van participatieve- en doedemocratie op de korte termijn, met name van vormen van wijkdemocratie en digitale democratie; 2. Suggesties voor vernieuwingen van de representatieve en directe democratie op de langere termijn ter overweging aan de gemeenteraad. De komende maanden willen we hierover in gesprek met de raad en de stad. Daartoe willen we onder andere een open uitnodiging aan de raad, ambtenaren en de stad doen om zelf voorstellen voor democratische vernieuwing aan te leveren.

In deze raadsmededeling schetsen we onze ambities, geven we aan wat er al gebeurt, wat we op korte termijn in gang zetten en doen we suggesties voor een aantal nieuwe experimenten op de lange termijn. Met de voorstellen in deze raadsmededeling wil het college de gemeenteraad uitnodigen aan de slag te gaan met concrete experimenten en voor de langere termijn het gesprek te voeren over het functioneren van onze lokale democratie. Een gesprek over invloed, over democratische vernieuwing en over de relatie burger-bestuur in de gemeente Den Haag. Uiteindelijk moet dit leiden tot een voorstel voor een democratiseringsagenda. Participatie en democratisering De raadsmededeling en het programma Haags Samenspel bestaan uit een brede aanpak om de kwaliteit van participatie in Den Haag te verbeteren. Meer invloed en zeggenschap vormen de rode draad in de raadsmededeling: “Zo zijn de participatieve- en representatieve democratie onlosmakelijk aan elkaar verbonden en vormen de activiteiten van Haags Samenspel onderdeel van een bredere democratiseringsagenda om alle bewoners de kans te geven om mee te doen en invloed uit te oefenen. Participatie is daarbij geen ‘draagvlakmachine’. Integendeel, het gaat over zeggenschap en eigenaarschap.” (p. 3) Goede participatie is een belangrijk onderdeel van een vitale democratie.

Maar een Haagse democratiseringsagenda is breder dan participatieve democratie. Vitalisering van de lokale democratie bereik je niet met één programma, het vraagt een brede meerjarige aanpak, stap-voor-stap. Het gaat systematisch experimenteren en leren op het gebied van participatie, maar ook met vormen van doe-, directe- en representatieve democratie. Op basis van lessen uit experimenten kan vervolgens een voorstel worden gemaakt voor een Democratiseringsagenda van het nieuwe gemeentebestuur.

2/11

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DPZ/10141282

Waarom is vitalisering nodig? Een vitale lokale democratie vraagt meer dan een goed functionerende representatieve democratie. Het gaat om een combinatie tussen representatieve, participatieve en andere vormen van democratie. Enkele cijfers uit de Haagse Staat van de Stad 2020 en uit de landelijke Staat van het Bestuur 2020: • •

•

• • •

•

De meeste mensen (ca 75%) zijn tevreden met de democratie in Nederland; democratie is een sterk merk, er lijkt geen omvattende legitimiteitscrisis te zijn. De grootste groep bij de lokale verkiezingen is de groep niet-kiezers. Ongeveer de helft van de niet-kiezers geeft aan geen vertrouwen te hebben in de politiek of 'het maakt toch niet uit wat ik kies'. Bijna 30% van de bevolking voelt zich niet vertegenwoordigd, is ontevreden over politieke partijen, heeft geen vertrouwen in politici, stemt niet of twijfelt sterk. Dit is een groep met onvrede en onbehagen die op termijn kan leiden tot erosie van het draagvlak voor de democratie. De opkomst bij de laatste gemeenteraadsverkiezingen in Den Haag was 48%. Bijna de helft (ca 45%) van de mensen is tevreden over de gemeenteraad, ca 20% ontevreden. Mensen willen meer (directe) invloed, ook in Den Haag. 50% wil meedenken over stadsdeel/wijk/buurt (stijgende lijn). Veel mensen (43%) vinden dat er onvoldoende mogelijkheden zijn om invloed uit te oefenen op beleid (26% vindt voldoende) - met name in fysiek domein wil men meer invloed. In Den Haag heeft 47% van de inwoners het idee mee te kunnen praten of denken over plannen in hun wijk of buurt (in bv Escamp en Laak is dat 37%).

Mensen willen gehoord worden, ze willen meer invloed op de zaken die hen direct aangaan. Dat betekent niet dat niet iedereen altijd wil meedoen of zijn zin moet krijgen. Veel mensen vinden het prima en hebben geen tijd of zin om mee te doen. Het gaat erom dat iedereen de mogelijkheid krijgt en dat alle verschillende belangen in een democratisch proces worden meegenomen en afgewogen. Er lijkt geen fundamentele legitimiteitscrisis van de democratie te zijn in Nederland. De Staat van het Bestuur 2020 schrijft hierover: "In Nederland zijn de steun en het draagvlak voor de (decentrale) democratie groot, al staan inwoners kritischer ten opzichte van de meer politieke invulling ervan. Het vertrouwen in het systeem is gemiddeld genomen hoog. Een alarmistisch beeld van de stand en legitimiteit van de (decentrale) democratie zou dan ook onterecht zijn. Dat neemt niet weg dat er wel degelijk punten van zorg zijn. Onder de mooie gemiddelden gaan flinke verschillen schuil. De verschillen in positie en tevredenheid van de bevolking werken door in democratie en bestuur... Niet alleen hebben sommigen meer vertrouwen in het bestuur dan anderen, opkomst en participatie zijn ook niet evenredig verdeeld over alle groepen... sommige groepen doen systematisch minder mee als kiezer, participant of politieke ambtsdrager dan andere...

Vooral mensen met een hogere opleiding en een hoger inkomen zijn daarin oververtegenwoordigd. Dat brengt het risico met zich mee dat hun visie en belangen sterker doorklinken in het bestuur.' Volgens de Staatscommissie Parlementair Stelsel (commissie Remkes) is er sprake van hardnekkige legitimiteitsproblemen voor politici en partijen bij een substantiële groep die zich niet vertegenwoordigd voelt: 'De functie van politieke partij is deels overgenomen door burgers, (sociale) media en andere maatschappelijke organisaties. De kiezer geeft met zijn stem tegenwoordig in mindere mate een mandaat aan de politiek en in toenemende mate een oordeel over het functioneren van politici'2.

3/11

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DPZ/10141282

Democratische ervaring Een vitale democratie is geen gegeven; het vergt permanent onderhoud en ontwikkeling. Mede door het veranderen van het maatschappelijk middenveld, het verdwijnen van maatschappelijke verbanden en de fragmentatie van politieke voorkeuren is het tegenwoordig een stuk lastiger om je stem te laten horen. Terwijl de behoefte aan invloed toeneemt; voor velen is één keer in de vier jaar stemmen niet genoeg. Er zijn meer en betere democratische (burgerschaps)ervaringen nodig, onder meer om begrip te verbeteren tussen bewoners en gemeente en tussen bewoners onderling. Vitalisering van de lokale democratie kan langs verschillende wegen: • Versterken van de representatieve democratie zelf (gericht op politieke participatie). Hiervoor heeft MinBZK al meerdere voorstellen gedaan. Onderaan deze notitie worden hiertoe enkele suggesties gedaan voor de gemeente Den Haag. Het is aan de gemeenteraad om deze handschoen op te pakken. • Versterken van de lokale democratie door aanvullend op de representatieve democratie meer ruimte te geven aan vormen van participatieve-, directe- en doe-democratie. Op basis hiervan schetsen we hieronder vier mogelijke ontwikkelrichtingen voor de lokale democratie in Den Haag. Vier ontwikkelrichtingen voor vitalisering Vitalisering van de lokale democratie kan langs de volgende vier richtingen: 1.

Participatieve democratie (top-down participatie): hiermee hebben we veel ervaring. Aandachtpunt is dat een grote groep inwoners niet wordt bereikt waardoor er geen goede afspiegeling van belangen is. Ook de mate van invloed en zeggenschap is een aandachtspunt. Zie ook RM Haags Samenspel. 2. Doe-democratie (bottom-up participatie): bewoners die activiteiten ondernemen in het publiek domein is niet nieuw en zien we ook in onze stad op vele gebieden met verschillende bewonersinitiatieven. Vormen van burgerbestuur waarbij publieke voorzieningen of taken worden overgenomen (vorm van uitdaagrecht) zijn relatief nieuw. 3. Directe democratie: hiermee hebben we in Nederland beperkte ervaring. In de landelijke politiek is dit al jaren een discussie (referenda, gekozen burgemeester), lokaal wordt het op kleine schaal toegepast (formeel burgerinitiatief, lokaal referendum) maar op wijkniveau lijkt het kansrijk (denk aan wijkbudgetten). Directe democratie is vooral het domein van de gemeenteraad. 4. Representatieve democratie (politieke participatie): is bij uitstek het domein van de gemeenteraad. We zien in vele gemeenten een zoektocht naar vernieuwing van de representatieve democratie. In Den Haag hebben we bijvoorbeeld enige ervaring met Raad in de Stad. Een vitale lokale democratie vraagt om een brede aanpak met vernieuwing in al deze richtingen.

Hieronder doen we hiertoe verschillende voorstellen. Democratische innovaties De representatieve-, participatieve-, directe- en doe-democratie bestaan naast elkaar en vullen elkaar aan. Democratische innovaties ontstaan vaak uit een (hybride) combinatie van de vier vormen 3: de meervoudige democratie. Denk bijvoorbeeld aan abortusbeleid in Ierland waar een combinatie van (geloot) burgerforum, een parlementsbesluit, een expertpanel en een referendum heeft geleid tot nieuwe wetgeving.

4/11

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DPZ/10141282

Een vitale lokale democratie beweegt ook mee met de maatschappelijke veranderingen. Ontwikkelingen als decentralisering in het sociaal en fysiek domein, digitalisering of regiovorming vragen om vernieuwing van het lokaal bestuur. Zichtbaar is dat ook de democratie mee verandert. Van een parlementaire democratie naar een partijendemocratie naar een publieksdemocratie en tegenwoordig steeds meer in een platformdemocratie (Jasper Zuure, Rob 2020). Wat betekent dat voor de ontwikkeling van de lokale democratie? De VNG heeft hiervoor recentelijk een aantal ontwikkelrichtingen geschetst (Thorbecke2024; www.vng.nl/thorbecke2024): • digitale democratie • inclusieve democratie • directe democratie • wijk- en regiodemocratie • burgerbestuur Met prikkelende video's en (inter)nationale voorbeeldprojecten laat de VNG zien waar binnen deze thema's in de toekomst de kansen liggen voor gemeenten. Voor Den Haag zie we vooral kansen op het gebied van digitale democratie en wijkdemocratie terwijl inclusiviteit een grote opgave blijft. Maatwerkdemocratie: welke aanpak past bij Den Haag? Veel steden in binnen- en buitenland zoeken naar nieuwe vormen van lokale democratie. In Barcelona, Antwerpen, Manchester en Frankfurt4 zijn aansprekende voorbeelden te vinden, maar ook in Amsterdam, Groningen of Zeist.

Inspiratie is goed, maar elke gemeente is anders en een geslaagd project in één gemeente is geen garantie voor succes in een andere gemeente. Het gaat om maatwerkdemocratie; we moeten zoeken naar de vormen die passen bij de Haagse context. Dus geen hypes achternalopen maar altijd aansluiten bij de Haagse praktijk en de Haagse uitdagingen. Daarom kiezen we voor drie uitgangspunten: 1. Doorontwikkelen: democratisch versterken wat we al doen We beginnen niet met nul. Er is de afgelopen jaren ervaring opgedaan met diverse vormen van democratische vernieuwing. In het verleden met bijvoorbeeld burgeradvieskringen en Wijkaanpak nieuwe stijl en meer recent met verschillende vormen van digitale participatie en projecten als Energie uit de Wijk Challenge. We willen voortbouwen op deze ervaringen. Met name doorontwikkeling digitale democratie, wijkbudgetten, wijkagenda’s en Raad in de Stad zijn kansrijk. 2. Focus op wijkdemocratie: invloed op niveau van buurt en wijk Den Haag is een sterk verdeelde, diverse stad: zoveel mensen, zoveel meningen. Een stad waar arm en rijk, laag- en hoogopgeleid (fysiek) verdeeld zijn. Zo zijn de verschillen tussen wijken groot. Het democratisch gesprek zal in elke wijk dan ook een andere vorm en inhoud hebben.

Wijkdemocratie betekent niet dat elke wijk een eigen wijkraad kiest, maar wel dat gezocht wordt naar vormen om de wijkbewoners invloed te geven op de bestedingen en activiteiten in hun wijk. Maatwerk dus. Met extra aandacht voor bewoners die nu nog niet (goed) bereikt worden. 3. Experimenten die aansluiten bij maatschappelijke/democratische uitdagingen in Den Haag Democratisering wordt concreet als het is verbonden aan een maatschappelijke opgave. Invloed van mensen op zaken die van belang zijn in hun dagelijks leven. Zoals invloed in wijkontwikkeling, zeggenschap over de besteding van het budget voor wijkwelzijn of stemmen over een wijkenergieplan. Experimenten beogen om binnen een maatschappelijke opgave een oplossing te vinden voor een democratisch vraagstuk. Daarbij vragen we extra aandacht voor de inclusiviteitsvraag (kan iedereen makkelijk meedoen?), de representativiteitsvraag (wie doen er mee?), de vraag om meer directe invloed vanuit de stad, meer eigenaarschap van bewoners over hun leefomgeving.

5/11

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DPZ/10141282

Werkbespreking gemeenteraad 31/3 Tijdens de werkbespreking Participatie & Democratisering met de gemeenteraad op 31 maart is in een soort 'experimentenparade' een groot aantal voorbeelden voor democratische vernieuwingen aan de raadsleden voorgelegd. Door de aanwezige raadsleden werd unaniem positief gereageerd op suggesties voor een burgerbegroting (per wijk/thema/stad), adviserend burgerpanel, meer Raad in de Stad en Uitdaagrecht. Ook suggesties over een bewonersforum, doorontwikkeling wijkagenda's en een niet bindende vorm van referendum a la Pol.is kregen voornamelijk positieve reacties. Alleen een bindend referendum en een schaduwraad kregen vrijwel geen stemmen van de aanwezige raadsleden. Korte termijn: focus wijkdemocratie We zien vooral kansen voor democratische vernieuwing op het niveau van wijken en stadsdelen, dicht bij de inwoners. Laat wijkbewoners meebeslissen over de prioriteiten en activiteiten in hun wijk. Betrek ze intensief bij de investeringen in de buitenruimte, in wijkwelzijn, mobiliteit en andere zaken die op buurt/wijk/stadsdeelniveau spelen. Dat betekent dat diensten meer gebiedsgericht samenwerken aan opgaven in de wijk en dat financiële afwegingen (wat is nodig voor de wijk?) ook op wijkniveau worden gemaakt. Wijkbelang versus algemeen belang Er zijn ook tal van onderwerpen die het wijkbelang overstijgen.

De gemeenteraad is het orgaan dat de belangenafweging moet en kan maken voor de stad als geheel. Het beleggen van verantwoordelijkheden op wijkniveau mag dit niet doorkruisen. Denk bijvoorbeeld aan OVverbindingen, wijkoverstijgende voorzieningen, etc. We maken in ons participatiebeleid en democratiseringsbeleid scherp waar verantwoordelijkheden liggen. Hoe scherper we dat aan de voorkant definiëren, hoe groter de tevredenheid over onze participatieprocessen. Zoals gezegd hoeven we niet bij nul te beginnen. Op korte termijn kunnen we voortbouwen op de positieve ervaringen met vormen digitale democratie zoals de wijkbudgetten en wijkagenda's. De doorontwikkeling van wijkbudget en wijkagenda staan bovenaan onze agenda. Maar we gaan ook experimenteren met een (geloot) bewonersforum op wijkniveau (één in Zuidwest en één rond het thema Energietransitie), een digitaal wijkpanel, meer experimenten met Uitdaagrecht, een steviger Initiatievenbeleid en een verkiezingsdebat in elk stadsdeel zijn projecten voor de komende maanden. Tot slot werken we aan een voorstel voor een Haags ParticipatieBoard en een experiment met (digitaal) bewonersbudget/begroting. Zie eerste uitwerking in de bijlage. Lange termijn: voorbereiding Democratiseringsagenda vanaf 2022 Meer verregaande voorstellen voor democratische vernieuwing vragen meer voorbereiding en discussie.

In de bijlage hebben we verschillende suggesties onder elkaar gezet waarover we graag met de raad van gedachten willen wisselen over de vraag: met welke van die suggesties zou de raad voor de korte termijn willen experimenteren cq ervaring op willen doen? Een Democratiseringsagenda voor de lange termijn maak je samen. Daarover willen we de komende tijd in gesprek met de raad en de stad. Wij doen hiervoor suggesties, experimenteren met een aantal concepten, maar we doen ook een oproep aan de raad en de stad om zelf met ideeën en voorstellen te komen. Inwoners én ambtenaren (diensten en stadsdelen) worden (vanaf de zomer) uitgenodigd om binnen een aantal thema’s voorstellen te doen voor democratische vernieuwingen.

6/11

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DPZ/10141282

Dit biedt mogelijkheden om creativiteit en goede ideeën uit de stad een plek te geven in de democratiseringsagenda, zodat de stad ook mede-eigenaar wordt. Ook diensten en stadsdelen wordt gevraagd om met eigen voorstellen te komen die passen bij hun opgaven. Dit najaar kunnen we hiervoor samen met de raad ook een breder gesprek organiseren. Hiervoor kunnen we lopende experimenten bespreken en voorbeelden uit andere gemeenten uitnodigen. Denk bijvoorbeeld aan prikkelende voorbeelden van het VNG-project Thorbecke2024. Lerende aanpak Democratische vernieuwing vraagt meer dan een aantal experimenten. Het vraagt een meerjarige gezamenlijke aanpak waarin continu samen wordt geleerd; leren door te doen. De praktijk staat centraal, niet de theoretische concepten. We leren vooral van de democratische projecten en experimenten die worden uitgevoerd in de diensten en stadsdelen. We leren met bewoners, bestuurders, ambtenaren en wetenschappers. We leren met kennispartners als Haagse Hogeschool en Universiteit Leiden. We leren van andere gemeenten in G5-verband of binnen onderzoeksprogramma's als REDRESS (Revitalized Democracy for Resilient Societies). We leren systematisch in een leer/onderzoekstraject. Vervolgproces Met deze gespreksnotitie willen we graag als college in gesprek met de gemeenteraad over vitalisering van de lokale democratie in Den Haag.

Daartoe doen we een aantal voorstellen voor korte termijn en suggesties voor de langere termijn (zie ook bijlage). Uiteindelijk moet dat leiden tot een voorstel voor een Democratiseringsagenda waar het nieuwe gemeentebestuur invulling aan kan geven. Mede afhankelijk van de bespreking met de gemeenteraad is de planning als volgt: • Juli 2021: aanbieding raadsmededeling aan gemeenteraad • Aug/sept 2021: open gesprek met gemeenteraad over vitalisering lokale democratie; • Sept/okt 2021: uitwerking en start experimenten korte termijn en oproep aan de stad voor voorstellen lange termijn; • Februari/maart 2022: voorstel Democratiseringsagenda. We hopen op een goed gesprek over de vitalisering van de lokale democratie. Het college van burgemeester en wethouders, de secretaris, de burgemeester, Ilma Merx

Jan van Zanen

7/11

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DPZ/10141282

Democratisering Den Haag Suggesties voor experimenten vitalisering lokale democratie I. Participatieve democratie Onze stad kent jaarlijks een groot aantal participatieprocessen van diensten en stadsdelen. Aandachtspunt hierbij is dat een grote groep inwoners hiermee niet wordt bereikt, waardoor er geen afspiegeling is van de verschillende belangen. Ook de mate van invloed en zeggenschap die geboden wordt is een aandachtspunt. Om de kwaliteit van participatie te verbeteren is het programma Haags Samenspel gestart. Belangrijke doelstelling is duidelijke spelregels voor participatie, vastgelegd in een nieuwe Participatieverordening. Maar er is meer nodig. Er wordt continu gewerkt aan de ontwikkeling van nieuwe methoden en instrumenten. Hieronder de belangrijkste. Bewonersforum/burgerberaad als middel om meer inwoners van de stad te betrekken bij (politieke) beslissingen. Zoals geformuleerd in het coalitieakkoord: "Op basis van loting wordt een groep inwoners gekozen die samen een onderwerp onderzoekt en daar een beslissing over neemt of advies over geeft. De uitkomst van een bewonersforum is niet zwart-wit (ja/nee) zoals bij een referendum, maar een afgewogen rapport en advies. Het initiatief voor een bewonersforum kan uitgaan vanuit het college of vanuit de raad".

Er zijn verschillende varianten mogelijk: • Bewonersforum op wijkniveau voor een specifiek vraagstuk; bijvoorbeeld in een prioritair gebied of aansluiten bij een vraag uit een stadsdeel. • Bewonersforum op stadsdeelniveau – bijvoorbeeld voor Zuidwest (vergelijkbaar met de burgertop bij start van Nationaal Programma Rotterdam Zuid) • Bewonersforum stadsbreed voor een specifiek thema, bijvoorbeeld energietransitie zoals bij MinBZK en meerdere gemeenten wordt voorbereid. Zorg ervoor dat de samenstelling van een burgerforum een afspiegeling is van de belangen in een gebied of rondom een vraagstuk. Burgerraad is een andere term voor bewonersforum. Burgerraden zijn momenteel populair. Een burgerraad energietransitie staat in vrijwel elk landelijk verkiezingsprogramma. "Burgerfora zijn geen 'democratisch wondermiddel, maar een nuttige aanvulling op de representatieve democratie"5. Ook in Den Haag is interesse voor een gelote bewonersforum, maar er zijn nog geen initiatiefgroepen opgestaan. Daarom neemt het college het initiatief om een tweetal experimenten op stadsdeel/wijkniveau, namelijk één in Zuidwest en één rond het thema Energietransitie, uit te werken. Iedereen een stem. In het verlengde van het vorige punt staat in het coalitieakkoord: "Naast het burgerforum staan we ook open voor andere innovatieve initiatieven om de representativiteit te verhogen".

Projecten gericht op inwoners die nu niet worden bereikt maar wel invloed willen op hun directe leefomgeving. Een gerichte actie om jongeren meer bewust te maken van democratie en democratisch burgerschap (vergelijk met het Aanvalsplan van minister Ollongren). Ook acties gericht op specifieke wijken en groepen die zich nu niet vertegenwoordigd voelen. Er-op-af, stimuleer zelforganisatie en gemeenschapskracht. Maak ook gebruik van segmentatiemodellen en burgerschapsstijlen. Doorontwikkeling van wijkagenda’s tot vaste werkwijze en experimenteren met het koppelen van (zeggenschap over) budget voor de uitvoering van de wijkagenda. Varianten: • Wijkagenda inclusief wijkbegroting: koppelen van integraal budget aan wijkagenda. • Wijkagenda ‘Buurt Bestuurt’ waarbij bewoners de prioriteit bepalen bij de uitvoering van bijvoorbeeld wijkwelzijnsbeleid of beheer openbare ruimte.

8/11

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DPZ/10141282

•

Wijkagenda op basis waarvan een wijkuitvoeringsprogramma wordt gemaakt met budget, aangestuurd door de wijk. Deze varianten worden komende tijd uitgewerkt. Haags Participatie Board bestaat uit Haagse inwoners, ondernemers, maatschappelijke organisaties en wetenschappers. De board bewaakt gemeentebreed de kwaliteit van de participatieve democratie en kan gevraagd en ongevraagd adviseren over participatieprocessen. Het is een 'hulpstructuur', een aanvulling op de toetsende rol van de gemeenteraad. Komende tijd willen we dit verkennen en een voorstel doen voor een nieuw bestuur. Burgerbegroting voor x % van de begroting. Voortbouwend op de ervaringen van wijkbudgetten/wijkagenda’s experimenteren met een stedelijke online (via OpenStad) burgerbegroting. In Barcelona is het participatieplatform Decidim ingezet voor het verzamelen van voorstellen - en het meten van steun voor die voorstellen - in het kader van 75 miljoen voor het district waar men woont; 5% van de gemeentelijke begroting voor de periode tot 2023. Een verkenning kan de implicaties van een Haagse digitale burgerbegroting in kaart brengen, bijvoorbeeld in relatie tot de reguliere begroting. Verkennen voor nieuw bestuur. (Gelote) digitaal wijkpanel dat gevraagd en ongevraagd de bewonersorganisatie, het stadsdeel of de stadsdeelwethouder adviseert. En andersom kan het panel ook vragen worden gesteld.

De invulling verschilt per stadsdeel, start met 2 of 3 panels. Gebruik ervaring stadspanel en digitaal wijkpanel Groningen. Vergelijkbaar met een bewonersforum. Verkennen met stadsdelen en uitwerken tot voorstel nieuw bestuur. II. Doe-democratie (bottom-up participatie) Deze vorm waarbij burgers activiteiten ondernemen in het publiek domein (een vorm van burgerbestuur) zien we in de stad heel breed terug met de vele bewonersinitiatieven en - collectieven. De suggesties hieronder liggen dan ook sterk in het verlengde van projecten die we al doen. Doorontwikkeling van wijkbudgetten tot vaste werkwijze met drie varianten (geïnspireerd op doorontwikkeling wijkbudgetten Amsterdam en Groningen): • Variant A: ‘Den Haag begroot’. Kenmerken: schaalgrote stadsdeel of wijk, online (beperkt offline), beperkte zeggenschap relatief grote groep mensen, impact op eigenaarschap minimaal. Kwaliteit uitvoering plannen door stadsdeel cruciaal voor toename politiek vertrouwen. Optie: Stadsdeel Scheveningen oriënteert zich op een jaarlijks stadsdeelbudget vanaf 2022 met een maatwerkcampagne per wijk. • Variant B: mengvorm waarin co-creatie van het proces centraal staat.

Kenmerken: schaalgrote (ontwikkel)buurt, on- en offline, intensieve ambtelijke regie/begeleiding, continue dialoog draagt bij aan wederzijds begrip, vergaande overdracht van zeggenschap aan relatief kleine groep mensen, toename van eigenaarschap. • Variant C: community based begroot. Kenmerken: schaalgrote (ontwikkel)buurt, vergaande overdracht van zeggenschap over proces en uitvoering plannen, belang aanwezigheid actieve en inclusieve community. Optie: Wijkoverleg Statenkwartier heeft aangeklopt om een pilot te doen. Deze varianten worden uitgewerkt tot experimenten in verschillende stadsdelen.

9/11

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DPZ/10141282

Haags Initiatief Initiatieven in Den Haag kunnen op verschillende plekken terecht voor ondersteuning, maar er is goede afstemming of een totaaloverzicht tussen die loketten en regelingen. Voor de initiatieven op het gebied van duurzaamheid en energie wordt daar nu hard aan gewerkt en die aanpak wordt vervolgens verbreed naar andere sectoren. Zo komt er een duidelijke ingang voor initiatieven, wordt er dit najaar een stadmakersfestival georganiseerd en een training voor ambtenaren die initiatieven faciliteren. Daarbij kunnen we lessen trekken uit projecten als de Energie uit de Wijk Challenge. Initiatievenbeleid zal worden vastgelegd in de nieuwe Participatieverordening. Uitdaagrecht en Samenwerkingsrecht experimenten om de doe-democratie te versterken. Groenbeheer, buurtwelzijn, een wijkwinkel, een zwembad, zorgcoöperatie, energiecollectief of buurtgebouw. Allemaal voorzieningen bestuurd door burgers. Dat is niet nieuw, maar het zijn er wel steeds meer. En hoe ga je daar als gemeente mee om? • Bij het uitdaagrecht (right to challenge) kunnen initiatiefnemers taken (en budget) van gemeenten overnemen als zij denken het slimmer, beter, goedkoper of anders te kunnen doen. • Bij het Samenwerkingsrecht (right to cooperate) kunnen initiatiefnemers samen met de gemeente als gelijkwaardige partners maatschappelijke doelen realiseren.

Het eigenaarschap en zeggenschap hierin liggen bij de stad, waarbij de gemeente een ondersteunende en faciliterende rol heeft. Voorbeeld: Rotterdam. • Ook interessant is het Recht op Buurtplanning waarbij bewoners het recht krijgen om het voortouw te nemen bij de inrichting van hun wijk. Voorbeeld: LSA. • In Groningen werken ze aan een omgekeerd uitdaagrecht waarbij de gemeente inzichtelijk maakt welke investeringen in de wijk plaatsvinden zodat bewoners weten wat er uitgedaagd kan worden. In Den Haag is er in Bezuidenhout een experiment gedaan met uitdaagrecht. Ook Villa Ockenburg is een mooie variant van het uitdaagrecht. Komend jaar willen we meer experimenten doen met met een vorm van uitdaagrecht iom sectoren voor specifieke thema's als groenbeheer, spelen of een wijkgebouw of coöperatie. Daarbij bouwen we voort op de lessen van de evaluatie van het Spaarwaterveld in Bezuidenhout. III. Directe democratie In Europa wordt op verschillende schaalniveaus gewerkt met referenda, gekozen ambtsdragers of andere vormen van directe democratie. Nederland kent geen traditie van directe democratie; landelijk zijn het referendum en de gekozen burgemeester politiek omstreden. Toch zijn er lokaal en ook in Den Haag al verschillende mogelijkheden voor directe democratie.

Denk aan instrumenten als het lokaal referendum, een formeel burgerinitiatief en diverse mogelijkheden om digitaal te stemmen over wijkbudgetten of over prioriteiten voor wijkagenda's. Met name die laatste vormen zijn kansrijk in Den Haag (zie ook voorstellen hierover). Directe democratie is bij uitstek het domein van de gemeenteraad, zij moet aangeven of er behoefte is aan doorontwikkeling van specifieke vormen. In Amsterdam wordt bijvoorbeeld gewerkt aan een laagdrempelig referendum en aan budgetrecht van bewoners bij grote gebiedsontwikkelingen. Bij deze vormen is het van belang om politisering te voorkomen en om verwachtingen goed te managen. Daarvoor moet een zorgvuldig proces worden ingericht; stap-voor-stap. Uitproberen en leren. Twee laagdrempelige opties kunnen we in overweging geven aan de gemeenteraad. •

Hetnieuwekiezen.nl: een experiment waarbij naast het reguliere stemmen in 2022 ook een stem kan worden uitgebracht per thema. Nieuw voor Nederland. Uit onderzoek blijkt dat de helft van de jongeren de voorkeur geeft aan een vorm van themastemmen boven het huidige kiesstelsel. In Den Haag kunnen we dit bijvoorbeeld testen op het niveau van een stadsdeel of wijk.

10/11

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DPZ/10141282

•

Pol.is: een experiment uit Taiwan dat momenteel in Groningen en Amsterdam wordt uitgevoerd waarbij een voorstel wordt voorgelegd aan een grote groep inwoners. Daarbij wordt gevraagd waarom iemand voor of tegen dat voorstel is. Hierdoor wordt de nuance zichtbaar in plaats van de polarisatie. In Den Haag kan dat bijvoorbeeld bij een heikel onderwerp binnen een stadsdeel of wijk.

IV. Representatieve democratie (politieke participatie) De gemeenteraad heeft een verantwoordelijkheid als democratisch platform om samen met de burgemeester de kwaliteit van de participatie en de lokale democratie in Den Haag te bewaken. Dan gaat het over het functioneren van de raad, democratische processen, het bewaken van tegenmacht, democratische instituties en -kernwaarden. Zowel landelijk als lokaal staan deze thema's weer op de agenda. In Den Haag kunnen we daarbij voortbouwen op projecten die al lopen. Hieronder schets ik een aantal denkrichtingen. Het is aan de gemeenteraad en het presidium om hierin een keuze te maken. Het college kan daarbij ondersteunen. • Doorontwikkeling Raad in de Stad : inwoners kunnen wijk- of stadsdeelspecifieke onderwerpen op de agenda van de raad zetten. Elke maand vergadering op locatie. Raadscommissies per stadsdeel. Stadsdeelagenda van de raad? • Doorontwikkeling open raadsagenda / formeel burgerinitiatief : inwoners kunnen via een meer informele procedure een voorstel of onderwerp op de agenda van de gemeenteraad zetten. Denk aan een open raadsagenda, open raadsinformatie... • Raadspanel : een (gelote) digitaal stadspanel of stadsdeelpanel voor interactie met de raad over specifieke vragen of voorstellen (voorbeeld Almere) • Anders vergaderen : experimenteren met raads-/commissievergaderingen om inwoners meer ruimte te geven.

Bijvoorbeeld elke maand een open avond over een specifiek thema of een andere invulling van inspreekrecht. • Kaderstelling : de raad stelt kaders voor democratische kwaliteit van beleidsprocessen, aandacht voor representativiteit, checks&balances, kwaliteitsbewaking, participatieparagraaf. De nieuwe Participatieverordening is daarbij een belangrijk hulpmiddel. • Toetsing, controle en verantwoording: de raad toetst de democratische kwaliteit van beleidsprocessen maar maakt daarvoor ook gebruik van 'hulptroepen' zoals lokale rekenkamer, ombudsman, burgeraudits, burgerpanels of een participatie board. • Raad in de wijk: denk aan vormen van wijkagenda's, wijkvertegenwoordiging in de raad, wijkwethouders, commissievergaderingen per stadsdeel. Over een jaar komt er een nieuw gemeentestuur met een nieuw programma. De periode rond de verkiezingen biedt volop momenten om te werken aan een vitale Haagse democratie. Denk aan het formuleren van een programma per stadsdeel, een akkoord op hoofdlijnen of 'anders formeren'. Ter inspiratie: www.democratischzakboekje.nl. Specifieke vraag ik aandacht voor; • Opkomstbevorderende maatregelen: veel tijdelijke maatregelen hebben weinig effect op de opkomst, zorg voor een permanente campagne en structurele vormen van dialoog tussen gemeente en bewoners (zie eigenlijk alle voorstellen hierboven).

• 8 stadsdeeldebatten in de aanloop naar de verkiezingen waarbij kandidaat-raadsleden met wijkbewoners in gesprek gaan over de thema's die in dat gebied spelen.

11/11