RIS309422 Werkexcursie energietransitie

Typ tekstTyp tekstTyp Liesbeth van Tongeren tekst

Wethouder van Duurzaamheid en Energietransitie

040

Retouradres: Postbus 12600, 2500 DJ Den Haag

Ons kenmerk

DSB/10135413 RIS309422

Aan de voorzitter van de commissie Leefomgeving

Contactpersoon

Firyal Hogervorst Dienst

Dienst Stadsbeheer Afdeling

BAS/DSB Telefoonnummer

Datum

14070

5 juli 2021

E-mailadres

firyal.hogervorst@denhaag.nl Onderwerp

Werkexcursie energietransitie

Geachte voorzitter, Graag informeer ik u over de werkexcursie energietransitie van 11 en 12 juli 2019 naar Heerlen, Aken, Keulen en Bochum. Deze werkexcursie had als doel kennis en inspiratie op te doen over energietransitie in vergelijkbare steden als Den Haag. Door een systeemfout is dit verslag niet eerder gepubliceerd. Aanleiding Energietransitie is een stedelijke opgave met een grote impact op de stad. Bij deze energietransitie zijn innovatie, onderzoek en vernieuwing belangrijke thema’s. Essentieel in deze transitie is samenwerking, binnen de stad met bewoners en bedrijven, maar ook buiten onze stadsgrenzen, met andere steden die voor soortgelijke uitdagingen staan. Het doel van deze excursie was dan ook inspiratie opdoen met energietransitie-voorbeelden in steden die op verschillende vlakken vergelijkbaar zijn met Den Haag. Resultaten Voor een uitgebreid verslag van de excursie en het merendeel van de inleidingen zie: RIS303216. Een beknopte samenvatting van de belangrijkste bevindingen treft u hieraan. Donderdagochtend 11 juli om 7 uur vertrok de bio-dieselbus bij het stadhuis richting Heerlen. In Heerlen werden we om 10uur ontvangen door directeur Louis Hiddes van het bedrijf Mijnwater B.V bij een groene bushalte.

Gemeente Den Haag

Spui 70 Den Haag

Postbus 12600 2500 DJ Den Haag

T 14070 www.denhaag.nl

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSB/10135413

Om 10.30u sloot wethouder Charles Claessens van de Gemeente Heerlen aan. Hij heeft duurzaamheid in zijn portefeuille. In zijn inleiding ging Hiddes in op de bedrijfsvisie die inhoudt dat de vraag naar warmte en koude bij klanten centraal staat. Hoe exacter die bekend is, hoe exacter daar het aanbod op afgestemd kan worden. Daarmee ontstaat een optimale mix van lage temperatuur aanbod en vraag. Lever niet meer warmte of koude dan de klant nodig heeft. Hoe minder energieklanten afnemen hoe meer klanten bediend kunnen worden. Dat is bij reguliere energiebedrijven wel anders. Zo blijft er een prikkel minder energie te gebruiken. Mijnwater B.V. heeft een groot internationaal netwerk en maakt zinnig gebruik van EU subsidiemiddelen. Mijnwater B.V. gaat voor mijnwater als kwalitatieve duurzame energie en heeft de ambitie om het project van de gemeente uit te rollen tot volwaardig duurzaam energiebedrijf. Het bedrijf groeit en is inmiddels overgenomen door het Limburgs Energie Fonds (LEF). Die groei blijkt noodzakelijk. Inmiddels is een vijftal clusters van lage temperatuuruitwisseling gerealiseerd en werkt men aan uitbreiding naar Brunssum en een onderlinge verbinding tussen de clusters. Voor Den Haag is de jarenlange ervaring van Mijnwater B.V.

interessant voor de verdichtingsgebieden met veel nieuwbouw tussen de drie stations, op de Binckhorst en voor vrijwel alle wijken in de bestaande stad.

Na een lunch bij Brasserie Mijn Streek ging de reis naar Aken. Onderweg zagen we een groot windmolenpark op de grens met Nederland. Van 15.00 tot 17.00 bezochten we STAWAG (Stad Werke Aachen A.G.) en het onderzoeksinstituut voor watertechniek in Aken (FiW) verbonden aan de technische universiteit van Aken. STAWAG zet zich in om vorm te geven aan de energietransitie en klimaatadaptatie in de regio. Dr.-Ing. Henry Risse (divisiemanager Afvalwater) en zijn collega’s Dr. -Ing. Kristoffer Ooms en M. Sc. Carl Fritsch verzorgden een inleiding.

2/5

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSB/10135413

Kristoffer Ooms sprak o.a. over het onderzoeksinstituut voor water- en afvalmanagement, hun projecten in Duitsland en in het buitenland, gemeentelijk en industrieel afvalwater en mogelijkheden voor midden- en lage temperatuuruitwisseling. Henry Risse sprak o.a. over de mogelijkheden en kansen om rioolafvalwater te gebruiken voor verwarming en het gebruik van het water uit thermale bronnen als energiebron voor Aken.

We brachten ook een bezoek aan het project Wiesental van STAWAG. Daar vertelde Jan Brinkman o.a. over het gebruik van restwater, de water- en warmtepompen bij de 6 woonunits (147 appartementen), het primaire energieverbruik, het milieurendement en overige juridische en technische aspecten. Bij de thermale bron in het stadsdeel Burtscheid vertelde Jan Brinkman o.a. over het feit dat de Romeinen de bronnen in dit gebied al gebruikten, de warmtepompen en terug koelers en de hoofdcomponenten van het warmtenet, waaronder de bron, de kringloop van de thermale verwarming en het 4 pijpen systeem (2 pijpen voor verwarming en 2 pijpen voor drinkwater).

Wat opviel is dat STAWAG een gemeentelijk bedrijf is dat energie (stroom, gas en warmte) en drinkwater levert. Bovendien halen ze energie uit afvalwater. Combinaties die in Den Haag niet bestaan. Na het diner bij Livingroom in het centrum van de Karelstad Aken en reisden we naar het UHU hotel in Keulen. Onderweg passeerden we twee grote bruinkool dagbouwmijnen en een van de grootste elektriciteitsbedrijven van Europa (RWE).

3/5

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSB/10135413

Vrijdagochtend 12 juli bezochten we de bewonerscoöperatie Energiegewinner in Keulen. Energiegewinner heeft als missie om de kracht van de samenleving te gebruiken om de energietransitie zelf als burger vorm te geven. Philip Hlawaty ontving ons om 10u namens de directie en verzorgde een inleiding. De coöperatie begon als een burgerinitiatief in 2015 en is in enkele jaren uitgegroeid tot een bedrijf met meer dan 1000 leden en heeft tientallen mensen in dienst, waarvan de projectontwikkelaars in een apart bedrijf zijn ondergebracht, de Projectgewinner. Ze produceren duurzame stroom en leveren aan de leden. Leden kunnen panelen of aandelen kopen. We zien hun eerste elektrische deelauto. Inmiddels runnen ze ook een eerste warmteproject voor een nieuwe woonwijk.

Ze ontwikkelen inmiddels voor veel grote steden in geheel Duitsland. De ledenvergaderingen vinden veel in avonduren plaats. De directeur is die dag daarom in Hamburg. Opvallend is dat het bedrijf vooral jonge medewerkers kent. Den Haag kent inmiddels 5 energiecoöperaties met tussen de 30 en 100 leden. Het was leerzaam om te horen hoe Energiegewinner in relatief korte tijd enorm is gegroeid en wat hun aanpak hierin was. Na een lunch ter plekke gingen we aansluitend naar Bochum/Gelsenkirchen waar we werden ontvangen bij de EnergieAgentur Noordrijn-Westfalen. EnergieAgentur. NRW is een breed uitvoerend platform door de bondstaat opgericht ten behoeve van de energietransitie. De heer Leonhard Thien, hoofd van de eenheid geothermie en warmtepompen ontvang het gezelschap. Hij hield een inleiding over geothermie en stadsverwarming. Het onderzoekscomplex waar we te gast waren, bestaat uit meerdere gebouwen die worden verwarmd door een Warmte Koude Opslagbron (WKO). Leonhard Thien sprak over de energiemix van Duitsland die al 17 % duurzaam is. Het aandeel wind en zon groeit fors door en het aandeel kernenergie, steen- en bruinkool neemt flink af. De inzet van aardgas neemt wel toe maar is veel schoner dan kolen.

Hij gaf aan dat de traditionele centrale en op fossiele brandstoffen gebaseerde elektriciteitsproductie ook heeft geresulteerd in ruim 2000 km aan stadverwarmingsleiding in het Ruhrgebied. Dat is geheel hoge temperatuur. Daarnaast ging hij in op het grote potentieel voor geothermische warmte in de ondergrond van het Ruhrgebied. Daarbij hoort een midden- en lage temperatuur netwerk en rendabel geïsoleerd vastgoed. Dat is vooralsnog een droom behoudens, enkele lokale WKO bronnen. Hij was op de hoogte van en zeer geïnteresseerd in de geothermieontwikkelingen in Zuid Duitsland maar ook in Nederland. Het blijkt bijvoorbeeld dat in Nederland veel meer bekend is over de geologische ondergrond dieper dan 500m dan in het Ruhrgebied. Het kost hen veel onderzoekmiddelen om die noodzakelijke gegevens te leveren.

4/5

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

DSB/10135413

Opvallend is dat de traditionele stadsverwarming op hoge temperatuur een andere professionele wereld is dan de meer klant gestuurde lage temperatuuruitwisseling. Tot slot kunnen we vermelden dat vele van de sprekers beschikken over een uitgebreid internationaal kennisnetwerk op het gebied van energietransitie dat we kunnen aanspreken. Dit biedt partners en extra mogelijkheden voor het aanspreken van Europese fondsen Rond 16.30u was het bezoek afgerond en reisden we naar Den Haag waar we rond 20.00 aankwamen. Medereizigers tijdens deze werkexcursie bestonden uit een afvaardiging van de raad en ambtelijk ondersteund door vakspecialisten. Kosten De totale kosten voor de werkexcursie bedragen €8.000,46. De uiteindelijke kosten zijn lager uitgevallen dan begroot in de nota poho (€9.092,87). Door een aantal afzeggingen op het laatste moment zijn de kosten per individu hoger dan begroot. De individuele kosten zijn €137,55 p.p. voor vervoer, €133,60 p.p. voor dagbesteding van twee dagen en €109,34 p.p. voor het hotel. Ondanks deze hogere individuele kosten valt dit nog binnen de normbedragen voor dienstreizen van de Rijksoverheid (€94 p.p.p.d. aan dagbestedingen €125 p.p.p.n. aan logiekosten). Met vriendelijke groet, de wethouder van Duurzaamheid en Energietransitie Liesbeth van Tongeren

5/5