RIS309280 Bijlage 2 Thuis in het Archief

Thuis in het Archief Haags Gemeentearchief

Het Haags Gemeentearchief zorgt ervoor dat de burgers van nu en van de toekomst de geschiedenis van de stad - én hun eigen geschiedenis daarin - zo goed mogelijk kunnen reconstrueren aan de hand van authentieke informatiebronnen. Burgers

Haagse stadsgeschiedenis in het archief

1

worden actief betrokken bij en enthousiast gemaakt voor de geschiedenis van hun stad, zodat de historische dimensie van hun woonplaats een rol kan spelen in hun leven.1

1 Missie HGA, uit: Meerjarenvisie 2021-2024

2 Thuis in het Archief Haags Gemeentearchief 2021

Het documenteren van de geschiedenis van

(VNG) en zijn vastgesteld door de minister van

Den Haag doet het Haags Gemeentearchief

OCW. Daar ‘bovenop’ kan de gemeentearchi-

(HGA) al sinds jaar en dag door zowel

varis nog andere overheidsarchieven of delen

overheidsinformatie als particuliere archieven

daarvan aanwijzen voor blijvende bewaring,

en collecties te verzamelen, bewaren,

als die voor het documenteren van Haagse

toegankelijk te maken en actief onder de

geschiedenis van belang zijn. Dit laatste komt

aandacht van burgers te brengen.

slechts sporadisch voor.

De overheidsarchieven die het HGA beheert,

Bij het verzamelen van particuliere archieven

bestaan uit alle gemeentelijke informatie die

en in de collecties ligt dat heel anders; daarin

blijvend (= voor de eeuwigheid) bewaard

maakt het HGA wél zelf alle keuzes en stelt

moet worden. Het selecteren daarvan doet

eigen prioriteiten. Daarbij is tot op heden

het HGA niet zelf. Hiervoor worden selectielijs-

vooral gekeken naar personen en organisaties

ten gehanteerd die worden ontworpen door

die voor de ontwikkeling van Den Haag als

de Vereniging van Nederlandse Gemeenten

stad (beeld)bepalend zijn of zijn geweest. Thuis in het archief - Haags Gemeentearchief

2

Haagse stadsgeschiedenis in het archief

Vanuit dit perspectief heeft het verzamelbeleid tot de Tweede

Veranderende stad

Wereldoorlog veel kerk- en familiearchieven opgeleverd, en een groot aantal archieven van scholen, sportclubs en

Tijdens en vooral na de Tweede Wereldoorlog veranderde

wijk behoorlijk verschillen. Dit heeft gevolgen voor de eisen die

instellingen die op het gebied van kunst en cultuur actief

Den Haag behoorlijk. In eerste instantie in aangezicht en

aan de verzamel- en documentatiefunctie van het HGA gesteld

waren. Of daarmee een representatief beeld wordt gegeven

omvang. De plekken en wijken die tijdens de oorlog waren

worden. Ook moet rekening gehouden worden met de grote

van wat toen ‘typisch Haags’ was, daarover kunnen meningen

aangetast of verdwenen, werden hersteld en herbouwd.

verschillen die er zijn in het gemak waarmee uiteenlopende

verschillen. Maar het waren in elk geval wel personen en

Daarna volgden de staduitbreidingen in de jaren ’50 en ’60,

groeperingen in het vizier van het HGA komen.

organisaties die voor het documenteren van de Haagse

nodig om de woningnood te lenigen en de steeds groeiende

geschiedenis als waardevol werden beschouwd.

stadsbevolking te huisvesten. En in de jaren ’80 begon de grote stadsvernieuwing die grote delen van Transvaal, de

Middels het verzamelde overheidsarchief en de particuliere

Veranderend verzamelperspectief

Schilderswijk en het centrum van de stad raakte.

archieven en collecties documenteert het HGA zoveel mogelijk

In de afgelopen decennia heeft binnen de archiefsector een

aspecten van de Haagse stadsgeschiedenis. Hierbij valt op dat

Maar er veranderde meer. Er vestigden zich vanaf eind jaren

ontwikkeling plaatsgevonden in datgene wat ‘archiefwaardig’

niet alle bevolkingsgroepen en tijdvakken even goed gerepre-

’40 allerlei nieuwe groepen in Den Haag, elk met een eigen

wordt gevonden. Dat waren ‘van oudsher’ personen en

senteerd zijn. Dit heeft enerzijds te maken met een stad die de

cultuur en sociale verbanden, te beginnen met de Indische

instellingen die een zekere macht, aanzien of een maatschap-

afgelopen decennia in rap tempo grote veranderingen heeft

‘repatrianten’. Daarna volgde een grote stroom arbeidsmi-

pelijk geacht nut of belang vertegenwoordigden.

doorgemaakt, anderzijds met een gewijzigde opvatting

granten en vluchtelingen vanuit de hele wereld. Een influx aan

Inmiddels vindt het HGA het belangrijk om veel inclusiever

binnen de archiefsector over wat ‘archiefwaardig’ is. Daar-

nieuwe invloeden, culturen en omstandigheden. En met die

dan dat te zijn. Voor een stadsarchief is het van essentieel

naast is het ook niet voor elke groepering in de stad een

migratie werd ook het religieus landschap in de stad verbreed.

belang zoveel mogelijk verschillende groepen en ontwikkelin-

eenvoudige of ‘logisch’ stap om eigen materiaal naar een

Den Haag telt nu circa 550.000 inwoners, waarvan inmiddels

gen in relatie tot de stad bij het verzamelbeleid te betrekken.

(overheids)instelling over te brengen.

zo’n 330.000 mensen in eerste, tweede of derde generatie

In de woorden van de Chinese archivaris Huiling Feng:

verwant met een ander land of een andere cultuur.

‘Archives moved from being a cultural and heritage resource underpinning the academic elite to becoming a societal

3

Thuis in het Archief Haags Gemeentearchief 2021

Bovengenoemde transities hebben tot gevolg dat de perspec-

foundation for identity and justice’.

tieven waarmee naar de stadsontwikkeling kan worden

Een organisatie of groepering hoeft dan ook niet een concrete

gekeken, de afgelopen decennia fors zijn toegenomen. En ook

‘waarde’ te vertegenwoordigen om ‘archiefwaardig’ te zijn.

dat wat we als ‘typisch Haags’ beschouwen, minder eenduidig

Het enkele feit dat deze onderdeel uitmaakt van een samenle-

is geworden. Dat is nu, anno 2020, immers voor Ahmad in

ving – in ons geval de Haagse – is voldoende, want essentieel

Transvaal iets heel anders dan voor Thea in de Vogelwijk.

voor het invulling kunnen geven van de sociale functie die

De iconen – in termen van personen, organisaties, rituelen en

archieven hebben in het construeren en reconstrueren van

‘plaatsen van ontmoeting’ – die het leven in Den Haag zo

culturele, persoonlijke en collectieve herinnering en daarmee

kenmerkend maken, kunnen per subcultuur, per buurt en per

ook identiteit.

Haagse stadsgeschiedenis in het archief

Impact op identiteit

Verandering en bewustwording – een proces

De afgelopen decennia is er een groeiend besef gekomen van

Met het voorgaande in het achterhoofd, kijkend naar de

en lijsten aangelegd van relevante organisaties in de stad.

het belang van het onderzoeken en vastleggen van óók de

HGA-archieven en –collecties, moet worden vastgesteld dat de

In 2019 werd een aantal bijeenkomsten georganiseerd met

geschiedenis van ‘de gewone man/vrouw’. Enerzijds omdat

transities van de afgelopen 70 jaar, waarin Den Haag is

vertegenwoordigers vanuit verschillende gemeenschappen in

het niet belichten daarvan betekent dat forse stukken (stads)

veranderd in de diverse en – naar verluidt – meest gesegre-

de stad. Ook is er een flyer ontwikkeld om met name migran-

geschiedenis niet wordt gedocumenteerd en er dus een

geerde stad van Nederland, relatief weinig sporen in de

tenorganisaties te stimuleren om hun archieven bij het HGA

eenzijdig of onvolledig historisch beeld ontstaat. Anderzijds

collecties van het HGA hebben achtergelaten.

onder te brengen.

erkenning is van hun bijdrage aan de samenleving, wat

Het HGA heeft de ‘veranderende stad’ van de laatste decennia

Toch hebben deze inspanningen niet kunnen leiden tot een

daarmee kan bijdragen aan persoonlijke- en groepsidentiteit.

in termen van bouw en renovatie deels in beelden vastgelegd.

wezenlijke verandering. De aanpak bleef beperkt tot de

Want jezelf kennen en die eigenheid waarderen, is makkelijker

De sociale en maatschappelijke impact ervan op de grote

betrokken inzet van een enkeling binnen het archief, en was

als je weet waar je vandaan komt en hoe jouw achtergrond

groepen bewoners die deze ingrepen ervoeren, zijn echter niet

ook enigszins top-down ingericht: het HGA vroeg organisaties

zich verhoudt tot de gemeenschap waarin je leeft.

of nauwelijks gedocumenteerd of verzameld.

hun geschiedenis bij het archief neer te leggen en bepaalde

Identiteit wordt versterkt door individuele en collectieve

Daarnaast kan worden vastgesteld dat toenmalige nieuwko-

naast bleef in de acquisitie de blik gericht op particuliere

gevoelens van sociale status, ‘erbij horen’ en ervaren dat je van

mers in de stad en volgende generaties, als ook andere

archieven en collecties, terwijl veel groepen en ontwikkelingen

waarde bent. Het ‘collectieve geheugen’ waar het HGA met zijn

groepen die wat afwijken van de ‘mainstream’, moeilijk in het

die het HGA vanuit zijn ambitie en missie wil documenteren

archieven en collecties aan werkt, is een belangrijk element in

archief terug te vinden zijn en zich ook niet of nauwelijks

niet in een keurig bijgehouden archief zijn vastgelegd.

dit proces. Een voor de hele stad representatieve HGA-collectie

verhouden tot het HGA. Het archief is voor hen tot nu toe geen

draagt eraan bij dat alle Haagse inwoners zich gezien, gehoord

partner – ligt niet ‘in scope’. Andersom is het HGA in de

Dit alles vraagt om andere vormen van verzamelen en

en verbonden voelen met de stad. Jezelf terugvinden in de

presentatie naar buiten toe voor deze groepen ook onvol-

vastleggen. Hierbij is het belangrijk om de nieuwsgierigheid

collectieve geschiedschrijving en ‘de collectie Den Haag’, in het

doende uitnodigend en niet herkenbaar.

naar ‘de ander’ niet alleen tot uitdrukking te brengen in de

omdat het vastleggen van ook dié geschiedenissen een

daarmee wat ‘archiefwaardig’ of interessant zou zijn. Daar-

stadsarchief ontdekken dat je herkomst onlosmakelijk deel

vraag om hun materialen, maar om ook te laten zien dat hun

uitmaakt van het Haagse DNA, is belangrijk om identiteit en

Dat wil niet zeggen dat het HGA de afgelopen jaren niet heeft

thema’s en verhalen het verdienen om verteld te worden in

zelfvertrouwen als Haags burger te versterken.

geprobeerd om deze groepen te bereiken. Er is op verschil-

tentoonstellingen, lezingen, publicaties en online op website

lende manieren aandacht geweest voor de ambitie om de stad

en social media. Tijd voor een andere, en meeromvattende

in zijn diversiteit te documenteren. Contacten zijn aangegaan

aanpak dus!

4

Thuis in het Archief Haags Gemeentearchief 2021

Naast dat de geschiedenis van Den Haag, de stad en haar inwoners, in alle tijdvakken en vanuit zoveel mogelijk perspectieven gereconstrueerd, gedocumenteerd en gepresenteerd moet worden, zou iedere

Thuis in het Archief

2

Hagenaar in de HGA-collectie sporen van zijn of haar eigen geschiedenis in deze stad moeten kunnen terugvinden, en zich uitgenodigd voelen om eigen relevante herinneringen en historische bronnen met het HGA te delen.

De wens om een representatief en inclusief

Dit doet het HGA vanuit de overtuiging dat de

archief te zijn, een archief dat door veel

geschiedenis van Den Haag, de stad en haar

Hagenezen wordt ervaren als ‘hún stadsar-

inwoners, in alle tijdvakken en vanuit zoveel

chief’, is een grote opdracht. Het betekent in

mogelijk perspectieven gereconstrueerd,

elk geval dat er meer moet gebeuren dan een

gedocumenteerd en gepresenteerd moet

incidenteel bezoek of een flyer in elke

worden. Ook zou iedere Hagenaar in de

brievenbus met de eenzijdige boodschap dat

HGA-collectie sporen van zijn of haar eigen

het HGA graag ieders archief wil opnemen.

geschiedenis in deze stad moeten kunnen

Alsof iedereen thuis een archief heeft …

terugvinden, en zich uitgenodigd voelen om eigen relevante herinneringen en historische

Nee, niet iedereen heeft thuis een archief. Maar

bronnen met het HGA te delen.

het HGA heeft wèl de ambitie om Hagenaars

5 Thuis in het Archief Haags Gemeentearchief 2021

zich veel meer ‘thuis in het HGA-archief’ te laten

Archieven belichamen en representeren - ‘van

voelen en geen onbekende te zijn in het Haagse

nature’ misschien en in elk geval ‘van

thuis van stadgenoten.

oudsher’ - de macht, de machtigen. En dat

Thuis in het archief - Haags Gemeentearchief

5

Thuis in het Archief

zijn meestal niét de nieuwkomers, niet de ‘oproeikraaiers’, niet

Aanpak & benadering

degenen die moeite moeten doen om vanuit een achterstandspositie of beperking zich een plek in onze Haagse samenle-

We staan aan de vooravond van een generatiewisseling.

en infrastructuur. Duidelijk maken wat het archief kan

ving te veroveren. Het zijn niét de door stadsvernieuwing

Hagenaars die nog kunnen vertellen over de naoorlogse

betekenen voor het borgen van ook hún erfgoed. Dit verlangt

ontwortelde Hagenaars die hun vertrouwde buurten rigou-

veranderingen in de stad, inwoners die eigen organisaties

een interactieve benadering waarbij vertrouwen en participa-

reus hebben zien veranderen.

hebben opgezet en met hun economische en sociale activitei-

tie centraal staan. Minderheden zullen moeten kunnen

ten de stad hebben veranderd, zijn inmiddels 70 jaar of ouder.

uitspreken wat van waarde is in hun geschiedenis en waarom.

Dat betekent dat het HGA extra alert moet zijn op groepen en

Als zij nu niet het woord krijgen, verliezen we die verhalen

Ze moeten de kans krijgen om de tijdslijnen en gebeurtenis-

ontwikkelingen die zich niet ‘als vanzelf’ binnen de stadsge-

binnenkort. Met het risico dat hun kinderen, die vaak op grote

sen te schetsen die voor hen van belang zijn, en trends, helden

schiedenis representeren. Vrouwen, migranten, mensen met

afstand van het archief staan, niet meer bereikt worden. Focus

en ‘hotspots’ in de stad te benoemen die zij zouden willen

een handicap, de LGBTI+ gemeenschap, jongeren en mensen

en tempo is dan ook belangrijk.

bewaren. Samen moet worden onderzocht wat van waarde is

uit sociaaleconomisch zwakkere groepen en wijken. Groepen

voor de collectieve geschiedenis van de stad en hoe dat het

van wie het wel vanzelfsprekend zou moeten zijn dat ze voor

Dit houdt méér in dan het aanvullen van de collectie, het

zichzelf een plekje opeisen in het collectieve geheugen van de

dichten van gaten in termen van periodes, plekken en

beste kan worden bewaard bij het HGA.

stad. Want de collectieve geschiedenis van Den Haag gaat

bevolkingsgroepen. Het betekent dat het HGA ook eerlijk naar

Samen met wijkbewoners moet worden vastgesteld welke

immers niet alleen over symbolen als ADO, Paleis Noordeinde,

bestaande eigen activiteiten, perspectieven en netwerken

thema’s en trends nu ontbreken in de archieven en collecties

Haagse Harry, de duinen, het Binnenhof, het IJspaleis en het

moet gaan kijken. Het betekent in contact treden met burgers,

van het HGA. Deze discussie kan per wijk(geschiedenis)

Internationaal Gerechtshof, maar gaat ook over Divali,

hen vertellen over de betekenis van het archief, hen vragen

gevoerd worden, in of rondom de Historische Informatie

Ramadan, Syrië-gangers uit een Haagse moskee, muzikale

naar hún perceptie van relevante stadsgeschiedenis en hen

Punten die, samen met onder meer de cultuurankers en

helden als de Haags-Surinaamse band Passion, Indo-rock, de

(blijven) uitnodigen om eigen ervaringen te delen en bij te

community builders in de stad, een infrastructuur bieden

Special Olympics, de Haagse markt, ‘Klein Katowice’ in Laak,

dragen aan het documenteren van de Haagse collectieve

waarmee een verscheidenheid aan groepen kan worden

Chinatown, en het vieren van Roze Zaterdag in onze hofstad.

geschiedenis.

bereikt. Op deze wijze kunnen bewoners, met elkaar en met of geïnitieerd door het HGA, in discussie gaan over wat voor de

Dat lukt alleen door te investeren in relatieopbouw, open-

collectieve geschiedenis van de wijk en haar bewoners

staan, en – ook intern – een ander, breder bewustzijn te

belangrijk is.

creëren over wat belangrijk is in het documenteren van de Haagse geschiedenis.

Dan moet ook bekeken worden op welke manier die stadsgeschiedenissen het beste bewaard kunnen worden. Niet altijd zal

6

Thuis in het Archief Haags Gemeentearchief 2021

Relatieopbouw is nooit een ‘quick-fix’. Het gaat niet om

dat in de vorm van het ‘klassieke’ archief zijn – sterker nog: de

politiek correcte bewegingen en ontmoetingen. Het gaat om

kans dat dat voor het grijpen ligt, is zeer beperkt. Dus is het

vertrouwen, oprechte belangstelling, duurzame relaties en

belangrijk om te zoeken naar andere manieren om betekenisvolle

blijvende interesse. Het betekent een verdieping in andere

plekken, gebeurtenissen en verhalen vast te leggen. Zo kan veel

culturen en bewustmaking over de rol die het archief daarbij

meer worden ingezet op oral history, en het zoeken naar online

kan spelen. Het betekent structureel investeren in netwerken

gemeenschappen wier activiteiten gearchiveerd kunnen worden.

Thuis in het Archief

Het inclusieve oog

Tot slot

Op basis van wat van onze stadsgeschiedenis niet gemist mag

voetbalclub Quick en de plek op Scheveningen waar hij met

worden, dient het HGA een inclusief oog te ontwikkelen; een

zijn vriendenclub samenkwam om te gaan kitesurfen, het

Thuis in het Archief was oorspronkelijk bedoeld als

oog dat haar vizier uitstrekt over alle uithoeken van de stad.

COC-café waar hij zijn man leerde kennen en MusicLab bij de

programma; het initiëren van een aantal activiteiten

Een oog dat óók kijkt naar de lastige, ingewikkelde hoeken en

Megastores, waar hij met zijn bandje oefende, datzelfde

om in contact te komen met groepen in de stad,

ontwikkelingen in de stad waarvan de duiding nu nog enorm

bandje die het schopte tot het voorprogramma op Parkpop.

specifiek migrantengroepen, om meer van hun verleden

zal verschillen. Maar dat is niet erg. Juist omgaan met een

in de archieven en collecties van het HGA op te nemen.

veelheid aan meningen en inschattingen over wat historisch

Maar daarmee is het HGA er nog niet. De aandacht voor

relevant en belangrijk is, hoort bij een archiefinstelling. Het

recentere geschiedenis en de diversiteit van de stad verdient

Bij het formuleren, afbakenen, doordenken en het

HGA moet het niet houden bij ‘de geijkte geschiedenissen’, de

ook een prominentere plek in ándere activiteiten van het

zetten van de eerste stappen binnen het programma, is

onbetwiste stadsiconen, maar ook op zoek gaan naar het

archief. Zo is het belangrijk om op de website en in de

het HGA tot drie conclusies gekomen. Op de eerste

verborgene, naar de ongemakkelijke randen van de stad.

projecten een breder variëteit aan thema’s, personen,

plaats is het afbakenen ervan tot migrantengroepen

organisaties en bevolkingsgroepen terug te laten komen. Dat

geen terechte begrenzing. Er zijn veel meer groepen en

Zodat in 2034 ook Aysha, een jonge vrouw uit de Schilderwijk,

geldt ook voor het lezingenprogramma en de tentoonstellin-

ontwikkelingen die meer zichtbaarheid binnen de

geboren uit ouders die als kind Turkije verlieten, bij het HGA

gen in het Atrium en de Galerij (onder de tramtunnel op het

HGA-collecties en archieven verdienen. Op de tweede

de verhalen en gedocumenteerde plekken kan terugvinden die

Spui). En voor de grote publieksmanifestatie ‘Dag van de

plaats is ook intern een brede blik nodig: het HGA moet

voor haar (en haar generatie en gemeenschap) bepalend en

Haagse geschiedenis’, die de afgelopen jaren jaarlijks zo’n

anders en bewuster kijken naar de stad en de ontwikke-

iconisch zijn voor haar jeugd. Haar thuis in Den Haag. Foto’s

vijfduizend bezoekers naar het Plein trok. Op die dag vraagt

lingen, trends en gebeurtenissen die relevant zijn om

van de Jacob Catsstraat waar ze opgroeide, boekjes en

het HGA aandacht voor het Haagse verleden dat al langer

stadsgeschiedenis te schrijven. Dat laatste is niet met

informatie over de moskee bij de Fruitweg die haar vader

achter ons ligt, met typisch ‘Hollandse’ accenten.

een druk op de knop gerealiseerd, maar een proces van

bezocht, jubileumboeken van haar scholen: eerst was dat de

De Dag wordt tot op heden niet gebruikt voor bewustwording

bewustwording dat tijd en structurele aandacht nodig

Van Ostadeschool, daarna het Segbroek College, en filmpjes

en/of verbinding met nieuwkomers, of breder gesteld “met de

heeft. En op de derde plaats is Thuis in het Archief niet

van het Zuiderpark waar haar familie in de zomer bijna

‘ander’” en hun recentere invloed op de wording van

zozeer een programma, maar meer een gedachtengoed;

wekelijks met vrienden en bekende op zondag ging

Den Haag. Vanaf 2021 gaat het HGA dat wel doen. Het archief

iets waar het HGA zijn prioriteiten, keuzes en activitei-

picknicken.

neemt daarmee afscheid van de Dag van de Haagse Geschie-

ten steeds aan moet toetsen op álle terreinen waarin

En zodat in 2036 Timo, nu bijna 18 en net ‘uit de kast gekomen’,

denis en introduceerteen nieuwe publieksmanifestatie: Thuis

het iets onderneemt.

ook de belangrijke plekken van zíjn Haagse thuis terug kan

in Den Haag (werktitel).

vinden bij het HGA. Foto’s, filmpjes, documentatie over ‘zijn’

7

Thuis in het Archief Haags Gemeentearchief 2021

haagsgemeentearchief.nl