RIS309020 Initiatiefvoorstel uitbuiting arbeidsmigranten

RIS309020

Initiatiefvoorstel uitbuiting arbeidsmigranten

‘’Betere omstandigheden voor arbeidsmigranten in Den Haag’’

Inleiding

De nieuwe arbeidsmigranten is op dit moment de meest misbruikte groep in Nederland, en in het bijzonder in Den Haag. De nieuwe arbeidsmigranten zijn voornamelijk Oost-Europese burgers die ongeschoold zijn en meestal werken in de agrarische sector. Er is een hoge productiviteit in de tuinbouw en de vleesindustrie, maar tegelijkertijd zijn er lage werk- en woonstandaarden voor migranten. De uitzendbureaus en indirect de kwekerijen en fabriekseigenaren werken mee aan de uitbuiting van deze groep. Wie dacht dat slavernij een aantal eeuwen geleden was afgeschaft heeft het goed mis. We aanschouwen de moderne slavernij van de nieuwe arbeidsmigranten. Ze hebben in Nederland te maken met onderbetaling, wonen soms in mensonterende omstandigheden en kunnen op staande voet worden ontslagen. Mannen en vrouwen van tussen de 25 en 50 verdienen soms 9,50 per uur, bruto. Alsof dat niet genoeg is, worden ze ook nog voor de meest simpele redenen uit dienst gezet. De flex-contracten, en met name de fase A en fase 1&2 contracten geven malafide uitzendbureaus het recht om dit te doen. Daarnaast wonen de arbeidsmigranten meestal in de woningen van de uitzendbureaus. In het beste geval wonen ze in een kamer van 10 vierkante meter met een raam. En dit allemaal anno 2020 in Nederland.

Dit probleem veroorzaakt veel neveneffecten. De arbeidsmigranten worden door hun werkgever in transporter busjes opgehaald en afgezet. Op sommige wegen ontstaat er hierdoor enorme verkeersproblemen. Ook pleintjes zitten vol met arbeidsmigranten. Het is evident dat het niet prettig is om in zulke erbarmelijke situaties te verblijven. Daarom zoeken ze hun heil op de pleintjes met hun vrienden en familie. In Den Haag staat het Kaapseplein en Wijkpark bekend om dit fenomeen. Bijna honderden mensen op elkaar, tot laat in de avond. De pleintjes en straten worden vervuild en het is voor buurtbewoners onaangenaam om langs die pleintjes en straten te lopen.

Dit probleem bestaat uit een aantal deelproblemen, welke deels opgelost kunnen worden op lokaal niveau en deels op landelijk niveau. Het is daarom belangrijk de regerende partijen te benaderen en dit probleem aan de kaak te stellen. De flex-contracten waardoor men gemakkelijk mensen uit dienst kan zetten moeten aangepast worden. Er moeten strengere eisen gesteld worden om iemand met een fase a of fase 1&2 contract te ontslaan. Dit kan enkel op nationaal niveau. De mensonterende woonsituaties dienen bestreden te worden door lokale politiek. Vaker toezicht en handhaving op woningen en een pandbrigade die de woningen van arbeidsmigranten inspecteert geniet de prioriteit. Indien uitzendbureaus worden betrapt op huisvesting waar je geen hond kan binden, moeten die zwaar worden beboet. Alleen door te vergelden kan je zulke werkgevers leren dat ze niet goed bezig zijn.

Oorzaken - mechanismen die arbeidsmigranten kwetsbaar maken -

Structurele mechanismen 1 •

Grote afhankelijkheid van werkgevers

De arbeidsmigranten zijn vaak erg afhankelijk van hun werkgevers, omdat de werkgevers invloed hebben op alle facetten van het dagelijks leven van een arbeidsmigrant. Telers nemen meestal arbeidsmigranten in dienst via uitzendbureaus die vervolgens onderling verbonden arbeids-, huisvestings-, transport- en zorgverzekeringscontracten aanbieden. Dergelijke constructies van individuele afhankelijkheid plaatsen arbeidsmigranten in een uiterst kwetsbare positie. Door hun flexibele contracten is er een constant risico op ontslag dat niet alleen inkomensonzekerheid met zich meebrengt, maar ook het risico om dakloos te worden. Door deze situatie zijn werknemers bang om klachten over misstanden aan te kaarten, zoals over onbetaalde vakantietoeslag of uitkeringen voor overuren, of ernstiger, werkgevers dreigen met ontslag wanneer zij bijvoorbeeld ziekteverlof eisen.

•

Zwakke handhaving

Deze situatie wordt verergerd omdat de instanties die dit moeten inspecteren dit nauwelijks doen. In 2018 wilde de inspectie slechts 1 procent van alle bedrijven monitoren waar oneerlijke arbeidsomstandigheden een potentieel risico vormden. ‘’Ik werk hier al 16 jaar, 11 jaar als uitzendkracht. Meestal heb ik lange uren gewerkt, van 6 uur 's morgens tot 6 uur' s avonds, soms tot 7 uur, zeg maar meer dan 12 uur. Ik krijg daarvoor het kale loon, volgens de loon uur vergoeding en geen toeslagen voor het werken op feestdagen, […] op zaterdagen of zondagen, [of] voor overwerk.’’ (Poolse arbeidsmigrant)

-

Organisatorische mechanismen •

Zwakke vertegenwoordiging vakbonden

De arbeidsmigranten zijn zelden aangesloten bij vakbonden, wat grotendeels te maken heeft met het feit dat ze de taal niet beheersen, de werkcultuur niet begrijpen en hun rechten niet kennen. Er zijn ook weinig mensen of instanties die de arbeidsmigranten hiermee helpt en wegwijs maakt. Derhalve hebben de arbeidsmigranten ook geen collectieve stem op de arbeidsmarkt. •

Niet-interessante groep

Potentiële bondgenoten die lobbyen voor duurzame voedselsystemen besteden nauwelijks – we kunnen gerust zeggen geen – aandacht aan de arbeidsomstandigheden van de arbeidsmigranten. als wij maar goedkope groenten kunnen benutten, de erbarmelijke situaties van arbeidsmigranten kan ons weinig boeien.

1

Palumbo, L. en A. Corrado (eds) (2020) Are Agri-food Workers only Exploited in Southern Europe? Case studies on migrant labour in Germany, the Netherlands and Sweden. Brussel: Open Society European Policy Institute.

Aanbevelingen - stappen naar fatsoenlijk werk- en leefsituatie voor arbeidsmigranten

1. Verenigingskracht - uitkomst van collectieve arbeidersorganisatie vorming. 2. Institutionele macht - ligt in het vermogen van werknemers om het gedrag van andere actoren te beïnvloeden door een beroep te doen op formele of informele regels.2

- Verenigingkracht •

Meer aandacht voor het organiseren van arbeidsmigranten

De gemeente zou de aandacht en middelen meer moeten verschuiven naar voorlichting, bewustwording en organisatie van arbeidsmigranten. Het versterken van hun onderhandelingspositie door middel van organisatie op de werkvloer is een cruciale stap te midden van een veranderende arbeidsmarkt. De huidige arbeidsmarkt wordt gekenmerkt door een toenemend aantal complexe vaak internationale - contractuele relaties die tijdens onderhandelingen van collectieve arbeidsovereenkomsten moeilijk te reguleren zijn ten gunste van werknemers.

•

Erken de sociale identiteit van migranten

Innovatie bij het organiseren moet worden afgestemd op de sociale identiteit en de culturele achtergrond van migranten. De onderling verbonden problemen waar arbeidsmigranten mee worden geconfronteerd, ontstaan door de vaak wisselende werkplekken, de huisvestingsproblematiek en de marginalisering van arbeidsmigranten in de samenleving, en moeten worden meegenomen. De ervaring van de FNV met activiteiten gericht op arbeidsmigranten in de provincies Limburg en Noord-Brabant is in dit opzicht een inspirerend voorbeeld. De vakbond FNV is gestart met het organiseren van regionale evenementen over onderwerpen als veiligheid en gezondheid op het werk gericht aan arbeidsmigranten in de provincies Noord-Brabant en Limburg, waar de (vollegronds) tuinbouwsector geconcentreerd is. Geïnteresseerde werknemers worden opgeleid tot kaderleden om hen in staat te stellen hun collega's in hun eigen taal te informeren over hun rechten en plichten. Een dergelijke organisatie via culturele bemiddelaars is een effectieve manier gebleken om de sociale identiteit van werknemers mee te nemen in vakbondswerk.

2

Brookes (2013), Schmalz et al. (2018), Wright (2000)

De traditionele focus van Nederlandse vakbonden ligt op tripartiete onderhandelingen om collectieve rechten en regelgeving te ontwikkelen. Tegen deze achtergrond zijn dergelijke nieuwe vormen van outreach-activiteiten die het bewustzijn en de organisatievermogen van werknemers van onderaf vergroten veelbelovend en zouden ze moeten worden opgeschaald.

Concreet: De gemeente dient de arbeidsmigranten te mobiliseren op de werkvloer. De arbeidsmigranten brengen de meeste tijd door op het werk. In verenigingsvorm zal deze groep zich machtiger kunnen positioneren t.o.v. de werkgever. Het vormen van een vereniging/organisatie die dit bewerkstelligt vraagt om veel expertise en kennis, wat meestal niet aanwezig is bij arbeidsmigranten. Hier moet de gemeente dus een rol in gaan spelen. Als het voorbeeld van de FNV culturele bemiddelaars wordt gevolgd, blijft de rol van de gemeente niet permanent. Het opzetten van een verenigingsvorm en het opleiden van culturele bemiddelaars is primair de verwachting van de gemeente. Na het opzetten zal de organisatie zelfredzaam zijn door opgeleide, gekwalificeerde bemiddelaars en bestuurders. Bij vragen en opmerkingen kunnen de arbeidsmigranten dit kwijt op de werkvloer. Op deze manier zullen de arbeidsmigranten meer georganiseerd zijn en kunnen ze gezamenlijk opkomen voor hun rechten. Bovendien kunnen ze direct naar een culturele bemiddelaar voor vragen en klachten. Dit zal voor de arbeidsmigranten een enorme vooruitgang betekenen.

-

Institutionele macht • Vergunningssysteem voor uitzendbureaus

Een publiek vergunningssysteem voor uitzendbureaus is een must. Op deze manier kan de gemeente minimumvereisten en voorwaarden vaststellen voordat uitzendbureaus kunnen worden opgericht. Een dergelijk vergunningsysteem bestond in Nederland tot 1998 en wordt momenteel gebruikt in andere EU-lidstaten.

Concreet: Arbeidsmigranten werken meestal via uitzendbureaus. Heel vaak komt het voor dat ze worden uitgebuit door uitzendbureaus die niet tijdig betalen, geen overwerktoeslag, lage lonen etc. Als we een vergunningssysteem creëren dat malafide uitzendbureaus eruit filtert, dan zal dat ten bate zijn voor iedereen, maar in het bijzonder voor arbeidsmigranten. Indien dit juridisch-technisch niet haalbaar is op gemeentelijk niveau, dan kan de gemeente hierop aandringen bij de regering. We hoeven het wiel niet opnieuw uit te vinden, we hadden immers al eerder een dergelijk vergunningssysteem.

• Effectievere juridische procedures Institutionele innovatie in de vorm van een gestroomlijnde civiele procedure om onbetaalde lonen, overuren en vakantiegeld terug te vorderen, zou een andere belangrijke stap zijn in de richting van eerlijke arbeidsomstandigheden voor arbeidsmigranten. Dit punt is weliswaar niet direct te verwezenlijken op gemeentelijk niveau, maar met de nodige uitoefening van druk richting de overheid kan dit ook geagendeerd worden.

• Versterkte arbeidsinspectie De implementatie van arbeidsrechten garanties kan worden versterkt door een strengere handhaving door de inspectie van instanties. De verhoging van de middelen die aan de inspectie ter beschikking worden gesteld voor het toezicht op arbeidsuitbuiting is een stap in de goede richting. Belangrijker is echter dat de aanpak van de inspectie aanzienlijk kan worden verbeterd door een heroriëntatie op de werknemers als haar belangrijkste stakeholders. Voorbeelden hiervan zijn: een klachtenmechanisme dat ook buiten kantooruren gemakkelijk toegankelijk is én in de talen van de werknemers, privé gesprekken met werknemers tijdens ongeplande inspecties en snelle reacties waarbij klachten effectief worden aangepakt. Een goed voorbeeld van zo’n werknemers gestuurd mechanisme is het Fair Food Program uit de VS waar de arbeiders zelf de klachten-, controle- en sanctiemechanisme bepalen.3

Concreet: In de laatste alinea staan voorbeelden waar de gemeente werk van kan maken. De arbeidsmigranten zijn erg afhankelijk van hun werkgevers, waardoor de bereidheid om klachten in te dienen erg laag is. Dit komt natuurlijk voort uit angst voor de werkgever. De gemeente dient dit te bestrijden door vaker en ongepland op inspectie te gaan naar werkplekken waar arbeidsmigranten voornamelijk werken. Het is daarna ook de taak van de gemeente om die werkplekken te sanctioneren of te sluiten indien er ongewenste situaties geobserveerd worden.

-

Complementaire concrete oplossingen •

Multilinguïstisch informatieloket

Een informatieloket in de wijken waar arbeidsmigranten vooral wonen zal een grote aanwinst zijn. Het is echter wel van belang dat er bij deze loketten meerdere talen wordt gesproken zodat de arbeidsmigranten überhaupt hiernaar stappen. Hier hoeven ze dan niet per se zaken over werk te bespreken, maar andere onderwerpen zoals onderwijs en ondernemingsmogelijkheden. De participatie van de arbeidsmigranten in de samenleving kan mede hierdoor worden gestimuleerd.

•

Ambtshalve inschrijving in de gemeente

Het is van belang dat elke arbeidsmigrant zich inschrijft in de gemeente. Helaas gebeurt dit niet altijd. Indien tijdens een controle wordt geconstateerd dat iemand niet ingeschreven staat, dient de inspecteur dit dan ambtshalve te doen. Op deze manier voorkomen we dat leerplicht wordt omzeild en dat ouders wel worden opgeroepen door een consultatiebureau voor zorg van minderjarige kinderen.

•

Communicatiemiddelen over rechten en plichten

Op sociale media en op de radio kunnen in meerdere talen informatie gegeven worden over de rechten en plichten van de arbeidsmigranten. Net zoals de meeste mensen zijn arbeidsmigranten ook 3

FFSC (2018: 12), Siegmann (2015: 1), Siegmann et al. (2016: 120)

actief op sociale media kanalen. Op deze manier worden ze via meerdere kanalen voorzien van informatie.

Conclusie De genoemde voorstellen kunnen een belangrijke bijdrage leveren om de positie van arbeidsmigranten te versterken en om de noodzakelijke stappen te kunnen nemen om een eerlijke en fatsoenlijke werkplek te garanderen voor migranten in de Haagse arbeidsmarkt. Deze stappen moeten gepaard gaan met een verschuiving in het publieke debat en mediadiscours zodat de belangrijke bijdrage van arbeidsmigranten in de Nederlandse landbouw, en in het bijzonder de Haagse landbouw zichtbaar wordt en kan worden geherwaardeerd. Een recent onderzoek van het NIDI / CBS onderstreept dat arbeidsmigranten cruciaal zijn voor de sociale en economische toekomst van Nederland (NIDI en CBS 2020). Deze betekenis wordt weerspiegeld in ons initiatiefvoorstel en laat zien dat de hoge landbouwexport en de voedselzekerheid in Nederland afhangen van hun inzet. Een mannelijke arbeidsmigrant uit Polen die aan dit onderzoek meedeed, verwoordde het als volgt: “De werkgevers moeten [bij onze situatie] stilstaan, want de groenbedrijven bestaan dankzij ons. Wij dragen bij aan het voortbestaan van deze groenbedrijven.”4

Financiële verantwoording De volgende maatregelen zullen financiering behoeven: ▪

Opleiden van arbeidsmigranten tot kaderleden (culturele bemiddelaars)

▪

Arbeidsinspecties

▪

Multilinguïstisch informatieloket

▪

Communicatiemiddelen over rechten en plichten

Hiervoor zijn op jaarbasis de volgende kosten geraamd:

4

Maatregel

Geschatte kosten

Opleiden kaderleden

Afhankelijk van fte

arbeidsinspecties

Afhankelijk van fte

Multilinguïstisch informatieloket

Afhankelijk van fte

Communicatiemiddelen

50.000

NIDI en CBS (2020) Bevolking 2050 in Beeld: Drukker, Diverser en Dubbelgrijs. Deelrapport Verkenning Bevolking 2050. Den Haag: NIDI en CBS.

Ontwerp-raadsbesluit De gemeenteraad van de gemeente Den Haag, in vergadering bijeen d.d. nader te bepalen, gelezen het initiatiefvoorstel ‘Uitbuiting Arbeidsmigranten’ van raadslid Tahsin Çetinkaya van de fractie Islam Democraten, besluit: I. Maatregelen zoals genoemd in het voorstel op te nemen in het gemeentelijke migrantenbeleid t.b.v. de bevordering van de leefsituatie van de arbeidsmigranten II. De maatregelen na een periode van maximaal een jaar te herzien en in de evaluatie een effectiviteitsmeting t.o.v. de beginsituatie op te nemen

Aldus vastgesteld in de openbare raadsvergadering van … … … … … … … …. De griffier, De voorzitter,