RIS308965 Accountantsrapport over de jaarrekening 2020 GAD2021 70

Gemeentelijke Accountantsdienst

Accountantsverslag 2020 gemeente Den Haag

GAD/2021.70 RIS 308965 versie 13 juli 2021 Spui 70, 2511 BT T 070 - 353 3550 www.denhaag.nl

Voorwoord Geachte leden van de Gemeenteraad,

Oordelen

Hierbij bieden wij u het accountantsverslag aan dat opgesteld is in het kader van onze controle op de jaarrekening 2020 van de gemeente Den Haag. In dit accountantsverslag zijn de belangrijkste bevindingen en conclusies uit onze controle opgenomen. Wij hebben onze controle uitgevoerd in overeenstemming met onze controleaanpak van 29 juni 2020, welke gebaseerd is op onze huidige beroepsvoorschriften en methoden.

Boodschappen accountantscontrole 2020

De jaarrekening 2020 inclusief addendum van de gemeente Den Haag geeft een getrouw en rechtmatig beeld Het college heeft de jaarrekening 2020 van de gemeente Den Haag op 20 april 2021 vastgesteld. Onze controle was op dat moment nog niet afgerond, waarover wij u op 24 maart 2021 mondeling in de Rekeningencommissie hebben geïnformeerd en het Presidium op 18 mei 2021 per brief. Naar aanleiding van onze opgedane bevindingen heeft de gemeente aanvullend op 25 juni 2021 een addendum bij de jaarrekening 2020 opgesteld. Wij hebben op 25 juni 2021 een definitief concept accountantsverslag met u gedeeld.

Uitkomsten jaarrekeningcontrole Jaarrekening WNT SiSa

Onze controleverklaring en accountantsverslag ontvangt u later dan u van ons gewend bent Diverse interne en externe oorzaken zorgden dit jaar voor een uitloop in onze controle. Zo heeft onze controleaanpak, bij de Europese aanbestedingen en grondexploitaties, tot voortschrijdend inzicht geleid. Daarnaast hebben de gevolgen van Covid-19, waaronder de beschikbaarstelling van het controleprotocol van de regeling tijdelijke overbruggingsregeling zelfstandig ondernemers (Tozo) en de oplevering van het jaarrekeningdossier impact gehad op de doorlooptijd van de controle. De bevindingen die voortvloeien uit onze controlewerkzaamheden hebben we constant gedurende het controlejaar met de gemeente besproken. Samen met de gemeente kijken we hoe de gemeente deze bevindingen kan oppakken voor het controlejaar 2021.

Interne beheersing IT-beheersing Fraude en wet- & regelgeving

Wij hebben onze bevindingen besproken met de Rekeningencommissie In de vergadering van de Rekeningencommissie op 30 juni 2021 hebben wij een nadere toelichting gegeven op ons definitief concept accountantsverslag. De inhoud van dit accountantsverslag hebben we afgestemd met de wethouder Financiën en Stadsontwikkeling en een vertegenwoordiging van de ambtelijke organisatie. De afronding van het jaarrekeningproces en het controleren van de jaarrekening vraagt elk jaar weer een aanzienlijke inspanning. Dit jaar vroeg de controle o.a. door Covid19 meer flexibiliteit en een andere manier van werken door de gemeente. Wij bedanken u, het college en alle betrokken medewerkers van de gemeente voor uw/hun inzet en medewerking tijdens deze controle.

Ontwikkelingen Rechtmatigheidsverantwoording Uw aandachtspunten Vooruitblik

Met vriendelijke groet, Gemeentelijke Accountantsdienst Den Haag

Bijlagen

Origineel getekend door, drs. C.G.A. Slotema-Tesser RA MPC CPC Gemeente accountant / directeur GAD a.i.

Materialiteit Controleverschillen Verantwoordelijkheid Onafhankelijkheid

2

Oordelen over wat wij hebben gecontroleerd Oordelen

De programmarekening 2020 van de gemeente Den Haag bestaat uit het jaarverslag en de jaarrekening. In onderstaand overzicht ziet u wat wij per onderdeel hebben gecontroleerd en ons oordeel daarbij.

Boodschappen accountantscontrole 2020

Programmarekening 2020 gemeente Den Haag

Jaarrekening: Wij controleren de getrouwheid en rechtmatigheid. Deze onderdelen vallen onder de reikwijdte van het oordeel in de controleverklaring.

Balans & toelichting

Staat van Baten en Lasten & toelichting

Jaarverslag: Wij controleren de verenigbaarheid met de jaarrekening en of deze de juiste informatie uit het BBV bevat. Wij signaleren materiële afwijkingen en de aansluiting van de resultaten met de controle

Uitkomsten jaarrekeningcontrole Jaarrekening WNT SiSa

SiSabijlage

WNTbijlage

Taakvelden -bijlage

Goedkeurend oordeel voor getrouwheid en rechtmatigheid De controle op de jaarrekening inclusief addendum is afgerond als wij onze controleverklaring afgeven. Wij hebben onze controle van de jaarrekening 2020 inclusief addendum van de gemeente Den Haag (inclusief SiSa-bijlage en verantwoording WNT) afgerond. Separaat bij dit accountantsverslag ontvangt u een goedkeurende controleverklaring voor de aspecten getrouwheid en rechtmatigheid, onder voorbehoud van goedkeuring van de jaarrekening 2020 inclusief addendum door u. De fouten en onzekerheden die wij aantreffen, vallen na correcties en het opgestelde addendum van de gemeente, binnen de grens (materialiteit) voor het afgeven van een goedkeurend oordeel. Toename niet-gecorrigeerde controleverschillen Uit onze controle blijkt een ongecorrigeerde getrouwheids- en rechtmatigheidsfout van in totaal € 33,0 mln. (2019: € 12,0 mln.). Daarnaast constateren wij € 73,5 mln. aan onzekerheden (2019: € 30 mln.). De tekortkomingen in de presentatie bedragen € 176,8 mln. Voor een toelichting zie bladzijde 6 van dit accountantsverslag. De grondslagen van de jaarrekening zijn aanvaardbaar De grondslagen voor waardering en resultaatbepaling heeft de gemeente opgenomen in paragraaf ‘4.1 Waardering grondslagen’ van de gemeentelijke jaarrekening. Wij hebben bij onze controle vastgesteld dat deze aanvaardbaar zijn.

Het jaarverslag is verenigbaar met de jaarrekening Wij hebben vastgesteld dat het jaarverslag verenigbaar is met de jaarrekening 2020. We hebben geen onjuistheden geconstateerd die de beslissingen van de gebruiker kunnen beïnvloeden.

Programmaverantwoording

Paragrafen

BBV-vereisten voldoen In november 2020 hebben wij, in overeenstemming met onze Board Letter 2020, een BBV-check uitgevoerd op het model van de jaarrekening. Wij hebben gezien de gemeente hard gewerkt heeft om onze opmerkingen uit de BBV-check te verwerken. De resterende opmerkingen wijzigt het college in de jaarrekening 2021. Het jaarverslag en de jaarrekening voldoen in materiële zin aan de eisen vanuit het BBV.

Interne beheersing IT-beheersing Fraude en wet- & regelgeving

Ontwikkelingen

Informatiewaarde jaarverslag verbeteren door bepalen grensbedrag De informatiewaarde is voldoende maar kan worden verbeterd. Wij adviseren de gemeente het grensbedrag voor toelichtingen en afwijkingen toe te lichten in de programmarekening. Ook geven wij u ter overweging om dit grensbedrag te heroverwegen. Dit zal de omvang en leesbaarheid van de programmarekening bevorderen. Het compacter maken van het jaarverslagdeel is nog een aandachtspunt. De omvang van de programmarekening kan worden verbeterd door bijvoorbeeld teksten compacter te schrijven. Ook zouden de duurzaamheidsdoelen naar meetbare doelen kunnen worden vertaald.

Rechtmatigheidsverantwoording Uw aandachtspunten Vooruitblik Bijlagen Materialiteit Controleverschillen Verantwoordelijkheid Onafhankelijkheid

Kwaliteit van enkele paragrafen wisselt De verplichte paragrafen zijn opgenomen. Wij zien dat de kwaliteit varieert. De paragrafen weerstandsvermogen, grondbeleid en verbonden partijen kunnen worden verbeterd door betere en concretere analyses op te nemen. 3

Boodschappen accountantscontrole 2020 Controleverklaring getrouwheid en rechtmatigheid Bij de jaarrekening 2020 inclusief addendum over het boekjaar 2020 van de gemeente Den Haag zullen wij een goedkeurende controleverklaring te verstrekken voor de aspecten rechtmatigheid en getrouwheid. Wij gaan hierbij vanuit dat de jaarrekening 2020 inclusief addendum niet worden gewijzigd. Indien de programmarekening wel wordt gewijzigd dan dient het college dit onverwijld aan ons mede te delen.

Oordelen

Grondexploitatie Uit onze controlewerkzaamheden blijken voornamelijk bevindingen op het gebied van de toepassing van de PPT-criteria en de onderbouwing van geprognosticeerde kosten inclusief de posten onvoorzien. De totale getrouwheidsfout bedraagt € 9,8 mln. en het totaal aantal onzekerheden bedraagt € 49,3 mln. Daarnaast vragen wij aandacht voor het tijdig afsluiten van grondexploitaties en het toelichten van het overschrijden van de 10-jaarstermijn.

Boodschappen accountantscontrole 2020

Gevolgen Covid-19 ook in 2020 Het jaar 2020 was net als 2019 een bijzonder jaar door Covid-19. Dit had zowel Europese aanbestedingen gevolgen voor de financiële middelen van de gemeente als voor de inwoners, gelieerde De gemeente heeft subsidies verstrekt waaraan nadere voorwaarden zijn verbonden die organisaties en de medewerkers van de gemeente. Ook had Covid-19 impact op de mogelijk als overheidsopdracht aanbesteed hadden moeten worden. Hierdoor is er een doorlooptijd van de controle. De kosten gerelateerd aan Covid-19 bedragen volgens de onzekere situatie ontstaan. De onzekere situatie leidt ertoe dat een significante analyse in de paragraaf ‘Effecten Coronacrises 2020’ van de programmarekening 2020 onzekerheid van ad € 52,7 mln. ontstaat of dat de verstrekkingen subsidies of € 54,9 mln. voor de gemeente. Deze kosten zijn of worden deels gecompenseerd door overheidsopdrachten zijn die aanbesteed hadden moeten worden. Omdat de gemeente het Rijk. De paragraaf weerstandsvermogen in de jaarrekening 2020 geeft een nadere de onzekerheid adequaat heeft toegelicht in haar addendum, als onderdeel van de specificatie van risico’s als gevolg van Covid-19. Wij hebben begrepen van de gemeente jaarstukken 2020, hebben wij de onzekerheid niet meegewogen in ons oordeel.

Wij dat u bij de eerste herziening van de begroting 2021 in de paragraaf nemen dit wel op in de controleverklaring onder paragraaf ter benadrukking van weerstandsvermogen expliciet inzicht krijgt in de effecten op lasten, inkomsten en de bepaalde aangelegenheden. hierin aanwezige risico’s als gevolg van Covid-19. In de controle op de naleving van Europese aanbestedingsrichtlijnen hebben wij verder Resultaat op begrotingsuitvoering in 2020 € 84,4 mln. positief, in de een financiële onrechtmatigheid van €5,8 mln. (2019: € 6 mln.) en aan onzekerheden toekomst mogelijk niet €3,9 mln. (2019: € 5 mln.) geïdentificeerd. Wij vragen aandacht voor verlengingen, Het resultaat ten opzichte van de begroting is € 84,4 mln. positief (vorig jaar € 1,4 mln. wezenlijke wijzigingen en raamovereenkomsten. Wij adviseren de gemeente om positief). Voor een analyse van het resultaat verwijzen we naar paragraaf 4.4 van de gebruik te maken van een verplichtingenadministratie, zodat de paragraaf ‘niet in de programmarekening 2020 en het addendum. Weliswaar is het resultaat onder andere balans opgenomen rechten en verplichtingen‘ wordt vergemakkelijkt. positief door de effecten van Covid-19, maar in de toekomst kan de financiële positie van de gemeente onder druk komen te staan.

Dit wordt veroorzaakt door de (deels) Wij vragen ook aandacht voor de interne beheersingsmaatregelen (zoals een structurele tekorten op de uitvoering van de WMO en Jeugd. Evenals de volatiliteit van spendanalyse, contractenregister) en tussentijdse door de organisatie uitgevoerde de resultaten van het gemeentefonds. Dit maakt de financiële situatie van de gemeente (verbijzonderde) interne controles, mede in relatie tot de op termijn kwetsbaar. rechtmatigheidsverantwoording 2022. Sociaal domein Het ontbreken van voldoende en geschikte controle-informatie over de prestatielevering voor de verantwoorde PGB- bestedingen van € 5,4 mln. leidt tot een onzekerheid in de controle. De beleende panden van het pandhuis ter waarde van € 21,4 mln. zijn conform het BBV als voorraad gepresenteerd in de jaarrekening. Daarnaast hebben wij enkele fouten en onzekerheden geconstateerd bij de WMO/Jeugdkosten ZIN. Tenslotte hebben wij de Tozo inclusief het M&O-beleid gecontroleerd. Wij adviseren de gemeente om de afhankelijkheid van derden in het sociaal domein terug te dringen door het anders te organiseren.

Uitkomsten jaarrekeningcontrole Jaarrekening WNT SiSa

Interne beheersing IT-beheersing Fraude en wet- & regelgeving

Ontwikkelingen Rechtmatigheidsverantwoording Uw aandachtspunten Vooruitblik

Voorzieningen Uit onze controle bleek dat een aantal voorzieningen niet aan het BBV voldeed. Deze voorzieningen zijn de jaarrekening 2020 gecorrigeerd en vrijgevallen ten gunste van de staat van baten en lasten of geclassificeerd in de balans. In totaal is € 2,3 mln. aan getrouwheidsfout in de voorzieningen niet gecorrigeerd door de gemeente en is € 19,5 mln. wel gecorrigeerd. Aan onzekerheid is € 0,6 mln. geconstateerd.

Bijlagen Materialiteit Controleverschillen Verantwoordelijkheid Onafhankelijkheid 4

Boodschappen accountantscontrole 2020 Interne beheersing verbeteren vermeende fraudecasussen die door de gemeente zelf zijn ontdekt. Hierover bent u door Op basis van onze tussentijdse en jaareinde controlewerkzaamheden hebben wij, net de gemeente in een eerder stadium geïnformeerd. De schade voor de gemeente heeft de als de gemeente, geconstateerd dat de check & balances van de gemeente verbeterd organisatie becijferd op circa € 2,4 mln., waarvan € 0,6 mln. in 2020. Wij hebben moet worden. Als aandachtspunten hebben wij met name memoriaalboekingen, kennis genomen van de uitgevoerde fraudeonderzoeken en vastgesteld dat de financiële inkopen en aanbestedingsprocedures, betalingen en grondexploitaties benoemd. De afwikkeling hiervan juist en volledig is verwerkt in de jaarrekening 2020. gemeente is diverse verbetertrajecten gestart, waaronder: • het verbeterprogramma beheerorganisatie; Zet ingezette acties door om ‘checks & balances’ te verbeteren: van plan • het project ‘aanvraag tot betalen’; naar resultaat! • het versterken van de projectbeheersing en het risicomanagement van DSO; en De afgelopen periode hebben wij zeer intensief met de medewerkers van de gemeente • de vorming van een nieuwe dienst Bedrijfsvoering. samengewerkt om de controle van de jaarrekening 2020 tot een goed einde te brengen.

Wij vragen uw aandacht voor: de mate van concreetheid en meetbaarheid in tijd van de In onze Board Letter 2020 hebben wij reeds opmerkingen gemaakt voor de kwaliteit van voortgang van het verbeterprogramma beheersorganisatie. Daarnaast vragen wij het afsluitproces, het proces voor de totstandkoming van de jaarrekening en het aandacht voor een verdere ontwikkeling van de hard & soft controle en data-analyses. verkrijgen van de benodigde onderbouwingen. Het jaarrekeningproces heeft bevestigd dat verbetermaatregelen noodzakelijk zijn. De kwaliteit van de administratie en het 1e stap gezet (één financiële administratie): doorontwikkelingen naar jaarrekeningdossier, de interne kennis van het BBV en de checks & balances in de integraal werken met aandacht voor tussenrekeningen en (financiële) processen moeten worden verbeterd. Het college heeft hiertoe inmiddels memoriaalboekingen diverse acties ingezet, waarbij sprake zal zijn van een groeipad in de komende jaren om Per 1 januari 2021 is de gemeente overgegaan naar één financiële administratie. Dit de kwaliteit van de (financiële) bedrijfsvoering naar een hoger niveau te brengen. betekent dat de administraties van individuele diensten zijn opgenomen in één totale administratie voor de gemeente. Dit biedt mogelijkheden voor een meer centrale Samenwerking voor een efficiëntere jaarrekeningcontrole benadering en manier van werken.

De implementatie van één financiële administratie Voor het controlejaar 2020 heeft u een nieuwe accountant benoemd. Op 29 juni 2020 leidde tot extra druk op de organisatie tijdens de jaarrekeningcontrole. Voor de hebben wij onze vernieuwde controleaanpak met u gedeeld. Dit gebaseerd op basis van doorontwikkeling van de financiële administratie vragen wij onder andere aandacht de huidige beroepsvoorschriften en methoden die daarbij komen kijken. Onze voor tussenrekeningen en memoriaalboekingen. vernieuwde controleaanpak heeft voor een aantal posten en processen (Europese aanbestedingen en grondexploitaties) tot een voortschrijdend inzicht geleidt. De hieruit Fraude en naleving wet- en regelgeving voortvloeiende controleverschillen hebben wij met de organisatie besproken. Samen In 2020 is de gemeente geconfronteerd met twee onregelmatigheden. Wij hebben met de gemeente bekijken wij hoe de gemeente deze bevindingen kan oppakken voor het controlejaar 2021. begrepen dat het college een interne frauderisicoanalyse aan het opstellen is en deze jaarlijks wil actualiseren. Wij adviseren het college dit te bespreken in de Om de basis van de samenwerking verder vorm te geven, zal na afloop van de controle Raad/Rekeningencommissie zodat dit een zichtbaar en vast onderdeel vormt van de een evaluatie plaatsvinden.

Wij zullen dan – mede op basis van de te actualiseren interne beheersingsomgeving. Middels de frauderisicoanalyse geeft het college u aan risicoanalyse voor de jaarrekeningcontrole – waar nodig (aanvullende) werk- en welke (fraude)risico’s het college accepteert en op welke risico’s zij acteert door middel planningsafspraken maken voor de controle van het boekjaar 2021. van het inrichten van interne beheersingsmaatregelen. Ten tijde van onze controle was de interne frauderisicoanalyse nog niet gereed. Een belangrijke interne beheersingsmaatregel van het college in het kader van fraude(risicoanalyse) is het uitvoeren van interne controles en periodiek uitvoeren van verbijzonderde interne controles. Wij adviseren hier verbeteringen (zoals het uitvoeren van interne controles) in aan te brengen. Gedurende de controle van de jaarrekening 2020 zijn wij geïnformeerd over twee

Oordelen Boodschappen accountantscontrole 2020

Uitkomsten jaarrekeningcontrole Jaarrekening WNT SiSa

Interne beheersing IT-beheersing Fraude en wet- & regelgeving

Ontwikkelingen Rechtmatigheidsverantwoording Uw aandachtspunten Vooruitblik Bijlagen Materialiteit Controleverschillen Verantwoordelijkheid Onafhankelijkheid 5

Boodschappen accountantscontrole 2020 Oordelen Boodschappen accountantscontrole 2020

Samenvatting controleverschillen

Fouten (x € 1 mln.)

Onzekerheden (x € 1 mln.)

Gecorrigeerd Ongecorrigeerd

Gecorrigeerd Ongecorrigeerd Uitkomsten jaarrekeningcontrole

Getrouwheid (ongesaldeerd) Rechtmatigheid

26,74

27,18

-

69,54

-

5,81

-

3,95

Reclassificatie

172,61

176,80

-

-

Totaal

199,36

209,79

-

73,49

Jaarrekening WNT SiSa

Interne beheersing IT-beheersing Fraude en wet- & regelgeving

Ontwikkelingen Rechtmatigheidsverantwoording Uw aandachtspunten Vooruitblik Bijlagen Materialiteit Controleverschillen Verantwoordelijkheid Onafhankelijkheid 6

Jaarrekening bevindingen sociaal domein Tijdelijke overbruggingsregeling zelfstandig ondernemers (Tozo) De Tozo is één van de maatregelen van het kabinet om ondernemers te ondersteunen tijdens de coronacrisis. Tozo is naast de andere specifieke uitkeringen onderdeel van de tabel van fouten en onzekerheden in ons accountantsverslag. Beleid misbruik en oneigenlijk gebruik Tozo In de externe en interne regelgeving zijn diverse bepalingen opgenomen die erop zijn gericht om misbruik en oneigenlijk gebruik te voorkomen. De gemeente heeft het beleid op het misbruik en oneigenlijk gebruik vertaald in de Tozo Handreiking Misbruik en Oneigenlijk gebruik. In de handreiking is onder andere aandacht besteed aan de maatregelen die de gemeente inregelt, waaronder de controle achteraf, of en hoe zij gebruik maakt van het Inlichtingenbureau en de behandeling van de IB-signalen van het Inlichtingenbureau. In de handreiking zijn de volgende onderdelen specifiek uiteengezet: ▪ Koppeling met bronsystemen, beslisregels en handmatige controles bij aanvraag; ▪ Controles via Inlichtingen Bureau; ▪ Acteren op signalen, steekproeven en themacontroles. Wij hebben de in de handreiking beschreven opzet beoordeeld en vastgesteld dat deze wordt nageleefd. Ook hebben wij het bestaan van de maatregelen vastgesteld die de gemeente heeft ingeregeld.

We hebben de effectieve werking van de ingeregelde maatregelen niet getest, maar vanwege efficiency uitgebreide gegevensgerichte controlewerkzaamheden uitgevoerd. Wijziging weergave pandhuis in jaarrekening De beleende panden van het pandhuis ter waarde van € 21,4 mln. zijn conform het Besluit Begroting en Verantwoording (BBV) als voorraad (handelsgoederen) tegen de waarde waarvoor zij verpand zijn, dan wel lagere marktwaarde, gepresenteerd. Het terugkooprecht is een verplichting aan derden, die onder de niet in de balans opgenomen rechten en verplichtingen is verantwoord. De gemeente heeft dit gecorrigeerd in de jaarrekening 2020. Schattingen in het sociaal domein zijn aannemelijk In het sociaal domein zijn de volgende schattingen relevant: ▪ Nog te betalen kosten. Deze zijn gebaseerd op verantwoordingen van zorgverleners, die voorzien zijn van een controleverklaring.

Voorziening dubieuze debiteuren sociale zaken. Deze is gebaseerd op een historisch percentage. Wij hebben de bovenstaande schattingen beoordeeld en als aannemelijk verklaard. ▪

Oordelen Boodschappen accountantscontrole 2020

Onzekerheden (€ 5,4 mln.) in de PGB-bestedingen De accountant van de Sociale Verzekeringsbank heeft vanwege rechtmatigheidsafwijkingen een controleverklaring met beperking bij de verantwoordingen 2020 verstrekt. Het ontbreken van voldoende en geschikte controle-informatie over de prestatielevering voor de verantwoorde Persoonsgebonden budget (PGB-) bestedingen in de jaarrekening 2020 leidt tot een onzekerheid in onze controle voor de getrouwheid en de rechtmatigheid van € 5,4 mln. Het college is voornemens de interne controle op prestatielevering (getrouwheid) en rechtmatige besteding van persoonsgebonden budgetten (PGB’s) in 2021 nader vorm te geven om de onzekerheden weg te nemen.

Uitkomsten jaarrekeningcontrole Jaarrekening WNT SiSa

Fouten (€ 0,6 mln.) en onzekerheid (€ 3,2 mln.) in de WMO/Jeugdkosten ZIN Net als in voorgaande jaren steunt de gemeente in 2020 voor de getrouwheid (inclusief prestatielevering) van de zorgkosten WMO/Jeugd Zorg In Natura (ZIN) grotendeels op de verantwoording afkomstig van zorgaanbieders.

Interne beheersing IT-beheersing Fraude en wet- & regelgeving

Ook in 2020 heeft de gemeente haar zekerheid omtrent de prestatielevering, en daarmee omtrent de getrouwheid en rechtmatigheid van de lasten van de ZIN, verkregen via productieverantwoordingen met controleverklaringen van zorgaanbieders. Wij adviseren de gemeente om de afhankelijkheid van derden in het sociaal domein terug te dringen door het anders te organiseren.

Ontwikkelingen De volgende rechtmatigheidsfouten en onzekerheid doen zich voor bij de ZIN: ▪ De verantwoording van het Servicebureau Jeugdhulp Haaglanden is lager dan de financiële administratie van de gemeente. De lasten en schulden zijn daarmee te hoog verantwoord in de jaarrekening 2020. Dit betreft een rechtmatigheidsfout van € 0,3 mln. ▪ Onzekerheden van € 2,1 mln. doorwerkend vanuit SBJH. ▪ Het totaal van alle productieverantwoordingen van de zorgaanbieders (WMO ZIN) is hoger dan de financiële administratie van de gemeente. De lasten WMO ZIN en schulden zijn daarmee te laag verantwoord in de jaarrekening 2020. Dit betreft een rechtmatigheidsfout van € 0,2 mln. ▪ Van een tweetal zorgaanbieders is een controleverklaring met beperking ontvangen vanwege niet geleverde zorg. Dit zorgt voor een rechtmatigheidsfout van € 0,1 mln. ▪ Van een viertal zorgaanbieders is geen controleverklaring ontvangen. Dit zorgt voor een onzekerheid van € 1,1 mln.

Rechtmatigheidsverantwoording Uw aandachtspunten Vooruitblik Bijlagen Materialiteit Controleverschillen Verantwoordelijkheid Onafhankelijkheid 7

Jaarrekening bevindingen fysiek domein Onze controle De waardering van de grondexploitaties is een significant risico in onze controleaanpak, vanwege de mate van schattingsonzekerheid. Onze vernieuwde controleaanpak heeft hierbij op onderdelen tot een voortschrijdend inzicht geleid. Wij hebben het proces rondom de totstandkoming van de waardering in opzet en bestaan getoetst en gegevensgerichte controlewerkzaamheden uitgevoerd. Uit onze controlewerkzaamheden blijken voornamelijk bevindingen op het gebied van de toepassing van de PPT-criteria (Profijt, Proportionaliteit en Toerekenbaarheid) en de onderbouwing van geprognosticeerde kosten inclusief de posten onvoorzien. Wij achten de waardering rekening houdend met deze bevindingen aanvaardbaar en vinden de veronderstellingen acceptabel.

Boodschappen accountantscontrole 2020

Hieronder geven wij een korte analyse van de jaarrekeningposten die gerelateerd zijn aan de grondexploitaties.

Uitkomsten jaarrekeningcontrole

Onderdeel

31-12-2020 (x € 1 mln.) Voorraad (onderhanden werk, waaronder 145 bouwgronden in exploitatie) Balansverkorting Voorziening negatieve lopende plannen MPG (Meerjaren Investeringsplan)

Reserve Grondbedrijf

-/- 125,2 49,5

49,2

31-12-2019 (x € 1 mln.) 140,7 -/- 107,4 56,5

55,4

Oordelen

Toelichting

Jaarrekening WNT SiSa

Betreft voornamelijk investeringen € 35,3 mln., opbrengsten € 28,4 mln., afsluiting grondexploitaties en winstname € 4,5 mln. De verslechtering wordt voor € 5,1 mln. verklaard door een herzieningen van de projecten Van Klingeren kavel (€ 0,2 mln.), Noordelijk havenhoofd (€ 1,1 mln.), een separaat besluit Grotiusplaats (€ 3,6 mln.) en het vaststellen van een nieuwe grondexploitatie Cornelie van Zanten (€ 0,2 mln.). De resterende verslechtering van € 13,3 mln. is opgetreden binnen de projecten: Trekvlietzone, Scheveningen Havens, Spuikwartier, Leyweg Escamplaan (HAGA), Petroleumhaven en Kijkduin. Voornamelijk door toename van plankosten als gevolg van de verlenging van de looptijd van projecten, toenemende complexiteit in de ontwikkelopgave en openbare ruimte én een afname van grondopbrengsten door het niet kunnen ontwikkelen van beoogde kavels. Vanuit de resultaatbestemming in 2019 is € 4,4 mln. gedoteerd vanuit de resultaten binnen plankaders van grondexploitaties aan de reserve Grondbedrijf. Daarnaast is de reserve Grondbedrijf met € 4,1 mln. verlaagd in verband met de structurele afdracht budgettair kader 2020 en is conform de voorjaarnota € 4 mln. onttrokken.

Interne beheersing IT-beheersing Fraude en wet- & regelgeving

Ontwikkelingen Rechtmatigheidsverantwoording Uw aandachtspunten Vooruitblik Bijlagen Materialiteit Controleverschillen Verantwoordelijkheid Onafhankelijkheid 8

Jaarrekening bevindingen fysiek domein Oordelen

Parameters zijn evenwichtig De waardering van uw grondexploitatie is voor een groot deel afhankelijk van de gemaakte schattingen. Aan deze schattingen liggen parameters en uitgangspunten ten grondslag. De parameters zijn (vrijwel) ongewijzigd ten opzichte van vorig jaar.

Boodschappen accountantscontrole 2020

Onderstaand treft u onze beoordeling van de parameters aan. Parameter

2020

2019

Kostenstijging

Uitkomsten jaarrekeningcontrole

De gehanteerde parameter voor de kostenstijging is 2% (2019: 2%). De kostenstijging van 2% komt overeen met het langjarig gemiddelde van de GWW-indexen en is daarmee plausibel. De gehanteerde parameters voor de opbrengstenstijging is 1% (2019: 1%). De gemeente Den Haag betreft een top woningmarktgebied. Een opbrengstenstijging van de opbrengsten uit woningbouw van 1% lijkt daarmee aan de voorzichtige kant in vergelijking met de benchmark. Het college rekent binnen de grondexploitatie met een rekenrente van 1% (2019: 1,3%). Dit is de rente gebaseerd op de huidige leningportefeuille van de gemeente Den Haag en is conform het BBV. De prijzen zoals ingerekend in de grondexploitatie zijn enerzijds vastgelegd in grondafname- en realisatie overeenkomsten en anderzijds onderbouwd met objectieve marktinformatie. De ingerekende verkoopprijzen zijn daarmee voldoende onderbouwd.

Opbrengstenstijging

Rekenrente

Verkoopprijzen

Controleverschil

Toelichting

Voorzichtig

Evenwichtig

Jaarrekening WNT SiSa

Interne beheersing IT-beheersing Fraude en wet- & regelgeving

Optimistisch

Ontwikkelingen

Een algemeen aandachtspunt vanuit de controle van de grondexploitaties betreft het beter onderbouwen van parameters en de splitsing van kostenen opbrengstenstijging zichtbaar te maken in de exploitatieopzetten. Baseer parameters hierbij op type te realiseren vastgoed, locatie en doorlooptijd.

Rechtmatigheidsverantwoording Uw aandachtspunten Vooruitblik

PPT-criteria nader uitwerken In onze tweede Management Letter 2020 merkten wij op dat van enkele investeringen in de openbare ruimte het onduidelijk was of de kosten terecht als onderdeel van de grondexploitatie zijn opgenomen. Wij adviseerden de gemeente voor de jaarrekeningcontrole 2020 om aan te tonen in hoeverre dergelijke investeringskosten passen binnen de van toepassing zijnde regelgeving (BBV/WRO (Wet ruimtelijke ordening)/BRO (Besluit ruimtelijke ordening). De gemeente heeft aangegeven hier meer tijd voor nodig te hebben. De gemeente heeft in de Verordening Beheersregels Grondexploitaties en Strategisch Bezit, gemeente Den Haag 2018 geen concrete norm voor de toepassing van de PPT-criteria opgenomen. Hierdoor is het niet mogelijk om vast te stellen of aan de PPT-criteria wordt voldaan. Aangezien ook geen sprake is van fiscaal advies over de investeringen gerelateerd aan de openbare inrichting, kan voor de betreffende grondexploitaties niet worden vastgesteld welk gedeelte van de investeringen toerekenbaar is aan de grondexploitatie. Het gaat hierbij voornamelijk om investeringen die nog dienen te worden gerealiseerd, maar ook om investeringen die reeds zijn gerealiseerd en in de boekwaarde per 31 december 2020 zijn verantwoord.

Bijlagen Materialiteit Controleverschillen Verantwoordelijkheid Onafhankelijkheid 9

Jaarrekening bevindingen fysiek domein Doordat niet kan worden vastgesteld welk gedeelte van de investeringen toerekenbaar is aan de grondexploitatie, hebben wij het totaalbedrag van de investeringen als onzekerheid meegenomen in onze controle. De totale onzekerheid die toeziet op de investeringen die nog dienen te worden gerealiseerd bedraagt € 29,3 mln. en ziet toe op de grondexploitaties Grotiusplaats, Spuikwartier fase 2 en 3, Noordboulevard Scheveningen en A-12 zone deelplan 20. De totale onzekerheid met betrekking tot gerealiseerde investeringen die reeds zijn opgenomen in de boekwaarde bedraagt € 11,2 mln. en ziet toe op de grondexploitaties Kijkduin en Noordboulevard Scheveningen. Wij adviseren de gemeente voor het jaar 2021 de volgende stappen te ondernemen: ▪ Stel concrete normen voor de toepassing van de PPT-criteria op en veranker deze in de Verordening Beheersregels Grondexploitaties en Strategisch Bezit, gemeente Den Haag 2018. ▪ Onderzoek en toets voor de investeringen gerelateerd aan de openbare inrichting in hoeverre deze op basis van de PPT-criteria toerekenbaar zijn aan de grondexploitatie. Een handig hulpmiddel hierbij is ook het inwinnen van fiscaal advies omtrent het toerekenen van de investeringen.

Indien investeringen niet toerekenbaar aan de grondexploitatie blijken te zijn, zal dit voor de gerealiseerde investeringen een overboeking naar de materiële vaste activa tot gevolg hebben en voor de nog te realiseren investeringen zal tijdig bij de raad een investeringskrediet dienen te worden aangevraagd. Daarnaast zal dit voor de grondexploitaties waarbij sprake is een verlies tot een vrijval van de verliesvoorziening leiden. Dit betekent niet dat deze middelen daarmee vrij te besteden zijn, aangezien deze middelen voor de nog te realiseren investeringen bij de materiële vaste activa dienen te worden ingezet. Geprognosticeerde kosten (inclusief onvoorzien) en opbrengsten nader onderbouwen In onze tweede Management Letter 2020 merkten wij op dat onderdelen van de geprognosticeerde kosten en opbrengsten (nog) niet afdoende zijn onderbouwd en/of niet voldoen aan de BBV/WRO/BRO. Dit geldt met name bij de grondexploitaties Trekvlietzone en Int. Cultuur Forum. Wij begrepen van de gemeente dat zij in 2021 de kosten en opbrengsten in de exploitatie opzetten diepgaander gaat toelichten, zodat de prijs maal hoeveelheid en de onderbouwing inzichtelijk worden. Eveneens zal de gemeente ook voor de geprognotiseerde kosten evalueren in hoeverre deze voldoen aan de BBV/WRO/BRO.

In meerdere exploitatieopzetten zijn geprognosticeerde kosten als ‘onvoorziene’ post opgenomen die onvoldoende zijn onderbouwd. Opslagen ‘onvoorzien’ zijn conform de commissie BBV in principe niet meer toegestaan.

Tenzij goed onderbouwd (prijs x hoeveelheid) en alleen ten aanzien van de lastig in te schatten eenheidsprijzen mogen onvoorziene kosten worden toegepast.

Oordelen Boodschappen accountantscontrole 2020

De totale onzekerheid die samenhangt met de geprognosticeerde kosten en opbrengsten die niet afdoende zijn onderbouwd bedraagt € 8,8 mln. en de totale fout die samenhangt met de kosten die niet voldoen aan de BBV/WRO/BRO en de geprognosticeerde kosten ‘onvoorzien’ bedragen € 9,8 mln.

Uitkomsten jaarrekeningcontrole

Tijdig afsluiten grondexploitaties In de Verordening Beheersregels Grondexploitaties en Strategisch Bezit gemeente Den Haag 2018 is onder andere opgenomen dat een grondexploitatie pas mag worden afgesloten als geen uitgifte meer plaatsvindt. Wij adviseren u in overweging te nemen om de genoemde voorwaarden in de verordening te heroverwegen. Dit omdat in de praktijk blijkt dat grondexploitaties lang blijven openstaan. Een voorbeeld hiervan is de grondexploitatie Forepark.

Jaarrekening WNT SiSa

In de grondexploitatie Forepark zal in 2021 nog één kavel worden uitgegeven. In de boekwaarde per 31 december 2020 zijn echter nog de gerealiseerde investeringen ten aanzien van onder andere het parkeerterrein en het tankstation inclusief reclamemasten van € 7,7 mln. opgenomen die niet meer zullen worden uitgegeven. Deze gronden dienen te worden overgeheveld naar de materiële vaste activa, waarna de grondexploitatie na uitgifte van de laatste kavel in 2021 kan worden afgesloten. De reclassificatiefout die hiermee samenhangt bedraagt € 7,7 mln. Toelichten overschrijden 10-jaarstermijn De gemeente beschikt veelal over langlopende grondexploitaties met een looptijd van meer dan 10 jaar. Conform het BBV dient, indien de looptijd van de grondexploitatie langer is dan 10 jaar, de motivatie expliciet door de raad te worden geautoriseerd. Daarnaast dienen adequate beheersingsmaatregelen te worden getroffen om de onzekerheden en risico’s die gepaard gaan met de langere looptijd te mitigeren. Dit vindt indirect plaats door uw jaarlijkse goedkeuring van het MPG (Meerjarenprognose Grondexploitaties). Wij vragen hier uw expliciete aandacht voor bij de goedkeuring van het MPG. Daarnaast dient de motivatie tot afwijking van de 10-jaarstermijn in de toelichting op de grondexploitaties in de jaarrekening te worden verantwoord. Op dit punt voldoet de jaarrekening 2020 niet aan het BBV.

Interne beheersing IT-beheersing Fraude en wet- & regelgeving

Ontwikkelingen Rechtmatigheidsverantwoording Uw aandachtspunten Vooruitblik Bijlagen Materialiteit Controleverschillen Verantwoordelijkheid Onafhankelijkheid 10

Jaarrekening bevindingen aanbestedingsrechtmatigheid Reguliere inkopen Wij hebben een controle verricht op de naleving van de Europese aanbestedingsrichtlijnen. Bestaande uit de controle van aanbestedingsrechtmatigheid van reguliere crediteuren, verstrekte subsidies en publieke-private samenwerking. Tijdens onze controle van de reguliere crediteuren hebben wij gebruik gemaakt van de door organisatie uitgevoerde (verbijzonderde) interne controlewerkzaamheden. In onze controle hebben wij een financiële onrechtmatigheid van €5,8 mln. (2019: € 6 mln.) en aan onzekerheden €3,9 mln. (2019: € 5 mln.) geïdentificeerd. De onrechtmatigheden zien hoofdzakelijk toe op een drietal onderwerpen: verlengingen, wezenlijke wijzigingen en raamovereenkomsten. Wij adviseren de gemeente om rekening te houden met de bijbehorende risico’s op deze drie onderwerpen (o.a. de inschatting contractwaardes, het opnieuw in de markt brengen bij wezenlijke wijzigingen, het plaatsen van nadere opdrachten in raamovereenkomsten). Bijvangst niet-financiële rechtmatigheid Een ander onderdeel van de rechtmatigheidswetgeving is de niet- financiële rechtmatigheid. Dit is niet primair het onderzoeksgebied van de accountant.

De accountant heeft wel als taak u te wijzen op een niet- financiële onrechtmatigheid als eventuele “bijvangst” van de reguliere controle, en op eventuele tekortkomingen in het interne signaleringssysteem. Ten tijde van de jaarrekeningcontrole is voor een bedrag van € 13,5 mln. aan niet-financiële onrechtmatigheden geconstateerd. Subsidies of overheidsopdracht (€ 52,7 mln.)? Het onderscheid tussen subsidies en overheidsopdrachten (die moeten worden aanbesteed) vervaagt, o.a. door veranderingen in de omgeving (meer samenwerkingen en zakelijke of overheidsaanbieders), en een professioneler op prestaties gerichte opererende overheid. Het kenmerkende onderscheid heeft betrekking op de ‘bezwarende titel’. Wanneer aan de verstrekking van gelden nadere voorwaarden worden verbonden in de vorm van een (afdwingbare) tegenprestatie, is eerder sprake van een overheidsopdracht. Indien sprake is van een subsidie die gekoppeld is aan een bepaalde afdwingbare tegenprestatie, kan sprake zijn van een overheidsopdracht die aanbesteed had moeten worden. De gemeente heeft subsidies verstrekt waaraan nadere voorwaarden zijn verbonden die mogelijk als overheidsopdracht aanbesteed hadden moeten worden. Hierdoor is er een onzekere situatie ontstaan.

De onzekere situatie leidt ertoe dat een significante onzekerheid van ad € 52,7 miljoen ontstaat of dat de verstrekkingen subsidies of overheidsopdrachten zijn die aanbesteed hadden moeten worden.

Oordelen Omdat de gemeente de onzekerheid adequaat heeft toegelicht in haar addendum, als onderdeel van de jaarstukken 2020, hebben wij de onzekerheid niet meegewogen in ons oordeel.

Boodschappen accountantscontrole 2020

Desalniettemin verzoeken wij de gemeente voor de controle 2021 om: ▪ Een (juridisch) afwegingskader op te stellen/vast te stellen om aan te kunnen tonen wanneer sprake is van een subsidie dan wel van een inkoop (dit geldt overigens gemeentebreed). Hiermee kan aan de voorkant worden gewaarborgd dat de lasten rechtmatig zijn. Wij adviseren de gemeente hierbij de SDO-notitie als uitgangspunt te hanteren. Wij zijn van mening dat dit afwegingskader opgenomen moet worden in de Kadernota subsidiebeleid, zodat dit eenduidig voor de gemeente is vastgelegd en de naleving zichtbaar vastgelegd kan worden. ▪ Nader onderzoek te verrichten naar de aard van de verstrekte subsidies (wel/geen overheidsopdracht) in 2021 e.v. ▪ In het primaire proces van de subsidies een procedure inrichten waarbij in de toekenningsfase wordt onderzocht of sprake is van een subsidie of overheidsopdracht. Dit als onderdeel van de aanpassing van het gemeentelijke beleid. ▪ Periodiek een (verbijzonderde) interne controle op de verstrekte subsidies te verrichten om eventuele onrechtmatigheden te adresseren. Dit sluit ook aan bij de in te voeren rechtmatigheidsverantwoording.

Uitkomsten jaarrekeningcontrole Jaarrekening WNT SiSa

Interne beheersing IT-beheersing Fraude en wet- & regelgeving

Ontwikkelingen

Afhankelijk van de uitkomsten van bovenstaande acties c.q. in te bedden procedures zullen wij bij onze controle 2021 evalueren of de uitkomsten meegewogen dienen te worden in het oordeel.

Rechtmatigheidsverantwoording Uw aandachtspunten Vooruitblik

Publiek private samenwerking Voor het boekjaar 2020 hebben wij gecontroleerd of de publiek-private samenwerkingen die de gemeente is aangegaan voldoen aan het aanbestedingsrecht. Wij hebben hierbij geen bijzonderheden geconstateerd.

Bijlagen Materialiteit Controleverschillen Verantwoordelijkheid Onafhankelijkheid 11

Jaarrekening bevindingen aanbestedingsrechtmatigheid Afweging bij meerjarige contracten De commissie BBV heeft via de Kadernota Rechtmatigheid 2018 de wettelijke vereisten voor het opnemen van een niet in de balans opgenomen verplichting ingevuld. De commissie BBV heeft aangegeven dat meerjarige verplichtingen die groter zijn dan het Europese drempelbedrag opgenomen moeten worden in de paragraaf ‘niet in de balans opgenomen rechten en verplichtingen‘.

Aandacht voor de interne beheersingsmaatregelen Voor het boekjaar 2022 dient het college zelf verantwoording af te leggen over het rechtmatig tot stand komen van de in de jaarrekening verantwoorde baten en lasten alsmede de balansmutaties. Dat wil zeggen in overeenstemming met de begroting en met de relevante wet- en regelgeving, waaronder interne verordeningen.

Vanwege deze nadere invulling is het voor de gemeente van belang een nauwkeurige en volledige verplichtingenadministratie bij te houden. Tijdens de controle hebben wij geconstateerd dat de afgelopen jaren niet is gewerkt met een verplichtingenadministratie, waardoor de paragraaf ‘niet in de balans opgenomen rechten en verplichtingen‘ onvolledig is. Een geconstateerde onrechtmatigheid bij meerjarige contracten kan jaarlijks in de afweging naar de controleverklaring blijven doorwerken, als de gemeente de totale waarde van deze meerjarige contracten niet opneemt bij de ‘niet in de balans opgenomen rechten en verplichtingen’ in haar jaarrekening. De gemeente heeft de totale contractwaarde van meerjarige contracten niet opgenomen onder de ‘niet in de balans opgenomen rechten en verplichtingen’. Dit betekent dat deze onrechtmatigheidsfouten ook het komende jaar meetellen in ons oordeel. Wij adviseren de gemeente om gebruik te maken van een verplichtingenadministratie, zodat de verplichtingen tijdig en volledig in beeld zijn. Dit heeft als bijkomend voordeel dat het opstellen van de paragraaf ‘niet in de balans opgenomen rechten en verplichtingen‘ wordt vergemakkelijkt. Het opstellen vormt een verplicht onderdeel vormt van de jaarrekening.

Om de naleving van de aanbestedingsrechtmatigheid voor het boekjaar 2020 vast te stellen heeft Internal Audit tezamen met de GAD een pilot opgestart, waarbij één van de speerpunten het uitvoeren van de spendanalyse betrof.

Oordelen Boodschappen accountantscontrole 2020

Uitkomsten jaarrekeningcontrole Jaarrekening WNT SiSa

Door gedurende het jaar, naast het uitvoeren van een periodieke spendanalyse, ook specifieke (verbijzonderde) interne controles uit te voeren met daarin een duidelijke koppeling naar rechtmatigheid, maar ook naar verbetermogelijkheden in de processen te kijken, biedt dit mogelijkheden om gedurende het jaar al verbetermaatregelen door te voeren. Dit is ook nodig voor de rechtmatigheidsverantwoording 2022. Daarbij is het positief dat Internal Audit met ons een pilot heeft uitgevoerd, waarbij de gemeente veel werk heeft verricht om de (verbijzonderde) interne controle uit te voeren. Deze kennis en inzet kan de komende jaren worden ingezet om de (verbijzonderde) interne controles op de naleving van de aanbestedingsrichtlijnen verder vorm te geven.

Interne beheersing IT-beheersing Fraude en wet- & regelgeving

Aandacht nodig voor dossiervorming Uit onze controle is naar voren gekomen dat de dossiervorming (o.a. het ontbreken van onderbouwingen, overeenkomsten en ramingen) van de gemeente aandacht behoeft. Wij vragen de gemeente aandacht voor de onderbouwing en dossiervorming van de gevolgde aanbestedingsprocedures.

Ontwikkelingen Rechtmatigheidsverantwoording Uw aandachtspunten Vooruitblik Bijlagen Materialiteit Controleverschillen Verantwoordelijkheid Onafhankelijkheid 12

Begrotingsonrechtmatigheden beter toelichten Oordelen

Begrotingsonrechtmatigheden beter toelichten in de jaarrekening Naast de controle op de rechtmatige totstandkoming van de baten, lasten en De begrotingsonrechtmatigheden op de programma’s zijn in de jaarrekening 2020 balansmutaties in de jaarrekening 2020, hebben wij de begrotingsrechtmatigheid gecontroleerd. Het begrotingscriterium is verder verfijnd en uitgewerkt in de Kadernota summier toegelicht. Zie hiervoor onderstaande tabel. Volgens artikel 28 van het BBV dienen deze overschrijdingen goed herkenbaar in de jaarrekening te worden rechtmatigheid 2018 van de commissie BBV. Een overschrijding van de begroting is altijd onrechtmatig, maar hoeft de accountant niet in alle gevallen mee te wegen in zijn opgenomen. Wij adviseren de gemeente om de overschrijdingen op de programma’s oordeel. Essentieel is dat u nadere regels kunt stellen wanneer kostenoverschrijdingen in het kader van de begrotingsrechtmatigheid te relateren aan de kadernota rechtmatigheid in de komende jaarrekening. De geconstateerde (1) zijn gecompenseerd door direct gerelateerde opbrengsten begrotingsonrechtmatigheden wegen niet mee in ons oordeel. (2) passen binnen het beleid en (3) bij openeinderegelingen Naleving budgetrecht raad voor (investeringen)kredieten? deze moeten meewegen bij het oordeel van de accountant.

In die gevallen dat u geen Begrotingsafwijkingen en -overschrijdingen behoeven autorisatie door de raad. nader beleid stelt, geldt het uitgangspunt dat de accountant deze kostenoverschrijdingen niet betrekt bij de beslissing of hij al dan niet een goedkeurend Indien een afwijking c.q. overschrijding het begrotingsbedrag overstijgt is strikt genomen sprake van een onrechtmatigheid. U geeft voor kredieten hoger dan € 2,5 rechtmatigheidsoordeel kan afgeven. mln. via een separaat raadsbesluit goedkeuring aan (de hoogte van) een krediet. De Daarnaast moet de accountant deze kostenoverschrijdingen – waarvan het college in de investeringskredieten in de jaarrekening 2020 worden op een redelijk hoog niveau gepresenteerd (zoals het samenvoegen van meerdere kredieten tot één kredietnaam jaarrekening moet aangeven dat de raad deze nog dient te autoriseren – in het onder de verschillende programma’s) in het Meerjaren investeringsplan (hierna accountantsverslag aan de orde stellen. Extra lasten die zijn gemaakt omdat extra MIP). Ook het MIP in de begroting is op eenzelfde wijze ingericht.

Hierdoor is het opbrengsten daarvoor de ruimte bieden, terwijl deze extra lasten niet direct zijn gerelateerd aan de extra opbrengsten en waarbij u nog geen besluit heeft genomen over onderscheid tussen separate gevoteerde investeringskredieten (investeringsbudget) en het budgetrecht welke via de begroting beschikbaar is gesteld niet zichtbaar en is de aanwending van deze extra opbrengsten, zijn onrechtmatig. per categorie (begrotingsafwijking op overschrijding krediet) niet vast te stellen of In het kader van de begrotingsrechtmatigheid beoordelen wij de lastenoverschrijdingen sprake van een onrechtmatigheid. Wij geven u in overweging of dit voldoet aan uw per programma. Op drie programma’s (inclusief algemene inkomsten en uitgaven) zijn informatiebehoefte. begrotingsoverschrijdingen op de lasten te constateren: Begrotingsrechtmatigheid Nummer en naam programma

Boodschappen accountantscontrole 2020

Uitkomsten jaarrekeningcontrole Jaarrekening WNT SiSa

Interne beheersing IT-beheersing Fraude en wet- & regelgeving

Ontwikkelingen

Lasten Overschrijding Telt mee voor oordeel? Toelichting realisatie t.o.v. begroting huidig boekjaar 2020 (x € 1.000) (x € 1.000)

3. Duurzaamheid, Milieu en Energietransitie

101.791

1.224

Onrechtmatig, maar telt Een pro memorie-post is in de 8-maandsrapportage opgenomen voor de niet mee voor het oordeel. kostenoverschrijding van de afvalstoffenheffing in verband met Covid-19. U heeft op 1 december 2020 met het instemmen van het voorstel Begrotingsactualisaties effecten Coronacrisis en inzet Eneco-reserves uw akkoord hierop gegeven.

4. Openbare orde en Veiligheid

70.544

3.061

15. Financiën

47.289

9.829

Onrechtmatig, maar telt Kostenoverschrijdingen als gevolg van FLO-regeling (Functioneel leeftijdsontslag) niet mee voor het oordeel. voor de brandweer. Overschrijdingen worden gecompenseerd door direct gerelateerde opbrengsten, bijvoorbeeld via subsidies of kostendekkende omzet. Onrechtmatig, maar telt Kostenoverschrijdingen als gevolg van afkoop eeuwigdurende canonbetaling. niet mee voor het oordeel. Overschrijdingen die geheel of grotendeels worden gecompenseerd door direct gerelateerde opbrengsten, bijvoorbeeld via subsidies of kostendekkende omzet.

Rechtmatigheidsverantwoording Uw aandachtspunten Vooruitblik Bijlagen Materialiteit Controleverschillen Verantwoordelijkheid Onafhankelijkheid 13

Financiële positie: positief resultaat, op termijn kwetsbaar Eigen vermogen neemt toe Het eigen vermogen, inclusief het gerealiseerde resultaat, neemt toe. Per 31 december 2020 bedraagt dit volgens de jaarrekening € 1.185,7 mln. (2019 € 501,3 mln.) en ontwikkelt zich als volgt: Ontwikkeling eigen vermogen (x €1.000)

Realisatie positief resultaat € 84,4 mln. voordelig dan begroot In paragraaf 4.4 van de programmarekening 2020 en het addendum is op hoofdlijnen een toelichting opgenomen voor de afwijkingen ten opzichte van de begroting 2020 na wijziging. Naast Covid-19 wordt dit veroorzaakt door de (deels) structurele tekorten op de uitvoering van de WMO en Jeugd. Evenals door de volatiliteit van de resultaten van het gemeentefonds. Dit maakt de financiële situatie van de gemeente op termijn kwetsbaar.

Oordelen Boodschappen accountantscontrole 2020

Uitkomsten jaarrekeningcontrole

Weerstandsvermogen en risico's (x €1 mln.)

1.500.000 1.000.000

Jaarrekening WNT SiSa

500.000 350 2018 Algemene reserves

2019 Bestemmingsreserves

2020 Gerealiseerd resultaat

De hoogte van de totale reserves is toegenomen met € 601,4 mln. De algemene reserve is afgenomen met € 18,5 mln. Dit komt onder andere door een onttrekking aan de reserve Buffer Impact Coronacrises ter waarde van € 32,4 mln., diverse onttrekkingen op programma’s € 24,4 mln. (waaronder voor € 21,6 mln. op het programma zorg, welzijn, jeugd en volksgezondheid) en de toevoeging naar de resultaatbestemming van 2019 € 9,9 mln. De bestemmingsreserves zijn toegenomen met € 619,9 mln. In 2020 zijn de aandelen van Eneco verkocht waardoor de gemeente € 673,7 mln. heeft ontvangen. Deze middelen zet de gemeente in voor onder andere: wonen, sociale woningbouw, impuls ICT, duurzame mobiliteit, en energietransitie. De opgerichte fondsen zijn bedoeld voor revolverende financiering van bijvoorbeeld energie transitie projecten, dat wil zeggen het verstrekken van leningen en garanties. Wij vragen hier uw aandacht voor omdat uit onderzoek blijkt dat dit het budgetrecht van de raad kan inperken. Per saldo is er € 561,8 mln. onttrokken aan de reserves en € 5,5 mln. verminderd in verband met afschrijving van activa. De dotaties op de reserves bedroegen € 1.167,3 mln. (2019 € 325,3 mln.). Deze onttrekkingen en dotaties vormen samen met de saldo van baten en lasten (€ 684,4 mln. voordelig) het gerealiseerde resultaat van € 84,4 mln. voordelig.

Wij hebben vastgesteld dat aan de toevoegingen en de onttrekkingen van de reserves raadsbesluiten ten grondslag liggen.

300 250

Interne beheersing

200 IT-beheersing Fraude en wet- & regelgeving

150 100 Risico's Weerstandsvermogen

50 0 2018

2019

2020

Ontwikkelingen

2021

Weerstandsvermogen

Rechtmatigheidsverantwoording Uw aandachtspunten Vooruitblik

Risico's

Versterken prognosekracht van de informatievoorziening Met name aan de kostenkant blijken verschillen tussen de begroting (na wijziging) en de werkelijke realisatie. Het jaar 2020 was een bijzonder jaar door Covid-19, waardoor de voorspelbaarheid van de uitkomsten werd bemoeilijkt. Wel is het belangrijk om het voorspellend vermogen, c.q. de prognosekracht, in de organisatie te vergroten. Dit kan door bijvoorbeeld het verbeteren van de interne (financiële) informatie en het vergroten van de financiële bewustwording in de organisatie. Zo was het positieve resultaat voor u niet eerder zichtbaar dan in de jaarrekening 2020 van de gemeente. Wij adviseren de gemeente om de prognosekracht (bijv. jaarrekening ten opzichte van de 8-maandsrapportage) te versterken.

Bijlagen Materialiteit Controleverschillen Verantwoordelijkheid Onafhankelijkheid 14

Financiële positie: kengetallen variëren In de paragraaf weerstandsvermogen zijn op basis van het BBV verplichte financiële kengetallen opgenomen. Uit de beoordeling van deze kengetallen blijkt dat de financiële positie van de gemeente Den Haag momenteel stabiel is door onder andere de verkoop van de aandelen Eneco van circa € 673 mln., maar op termijn door voornamelijk landelijke tekorten kwetsbaar is. Dit uit zich in het gemeentefonds, Jeugd, WMO en het weerstandsvermogen. Momenteel is het college aan het kijken naar plannen voor bijsturing om de organisatie meer wendbaar en robuuster te maken. U wordt hierover geïnformeerd. De solvabiliteit is toegenomen en bedraagt ultimo 2020 38,74% (2019: 17,53%; landelijk 33,2%), mede door een toename in de reserves door de Eneco-gelden. De netto schuldquote van de gemeente Den Haag is afgenomen en bedraagt 26,83% (2019: 61,89%). In 2020 zorgt onder andere de verkoop van de aandelen Eneco van circa € 673 mln. voor de daling in dit percentage. Landelijk staat bij gemeenten de solvabiliteit onder druk en neemt de netto schuldquote toe door tekorten die bij veel gemeenten ontstaan.

Boodschappen accountantscontrole 2020

120,00% 100,00% 80,00% 60,00% 40,00% 20,00% 0,00% -20,00%

Uitkomsten jaarrekeningcontrole Jaarrekening WNT SiSa

Jaarrekening 2019

Kengetallen

Netto schuldquote Netto schuldquote gecorrigeerd Solvabiliteitsratio Structurele exploitatieruimte Grondexploitatie Belastingcapaciteit

Jaarrekening 2019 61,89% 54,81% 17,53% -1,63% 1,57% 76,08%

Gemeente Den Haag

Landelijk

Begroting Jaarrekening Verschil (2020-/2020 2020 2019)

2019 2020 (o.b.v. begroting)

33,15% 27,98% 34,97% -0,97% 1,26% 76,83%

26,83% 21,70% 38,74% 0,22% 0,58% 81,46%

Databank Financiën Gemeenten (DFG) - Begroting 2020 - Nederland (findo.nl)

-35,06% -33,11% 21,21% 1,85% -0,99% 5,38%

Oordelen

Financiële kengetallen

56,10% 48,50% 33,80% 0,00% 11,60% 102,80%

66,70% 60,20% 31,60% 0,00% 9,90% 104,70%

Jaarrekening 2020

Interne beheersing

Landelijk 2019

IT-beheersing Fraude en wet- & regelgeving

De structurele exploitatieruimte is ondanks een toename nog steeds een beperkt percentage. De provincie heeft de gemeente ook code oranje gegeven vanwege de financiële positie. De ratio grondexploitatie is afgenomen (van 1,57% in 2019) tot 0,58% in 2020. Voor de ratio grondexploitatie geldt dat hoe lager deze is, hoe lager het relatieve risico is dat de gemeente loopt. De belastingcapaciteit is afgenomen. Bij de gemeente is dit 81,46% in 2020 (76,08% in 2019). Om deze ruimte weer te geven zijn de landelijk gemiddelde tarieven (102,8% 2019) opgenomen. De gemeente streeft ernaar om de belastingcapaciteit zo laag mogelijk te houden.

Ontwikkelingen Rechtmatigheidsverantwoording Uw aandachtspunten Vooruitblik Bijlagen Materialiteit Controleverschillen Verantwoordelijkheid Onafhankelijkheid 15

Financiële positie: weerstandsvermogen laag Oordelen

Onvoldoende weerstandsvermogen voor afdekken risico’s Uw gemeente heeft € 78,2 mln. aan beschikbare weerstandscapaciteit (2019: € 102,1 mln.) voor resultaatbestemming. Hierdoor is sprake van een daling van 24% van de beschikbare weerstandscapaciteit in 2020 ten opzichte van 2019.

Boodschappen accountantscontrole 2020

In paragraaf 3.3 Weerstandsvermogen van de programmarekening 2020 zijn ook de relevante risico’s benoemd, die een maximale impact van € 325,4 mln. kunnen hebben (2019: € 214,56 en oorspronkelijke begroting 2020: € 198,2 mln.). Daarmee is de benodigde weerstandscapaciteit (kwantificering van de gemeentelijke risico’s) aanzienlijk gestegen. De stijging van de risico’s zit met name in Covid-19, openeindregeling Jeugdhulp en de nieuwe risico’s Tozo en fiscaal.

Uitkomsten jaarrekeningcontrole

Dit resulteert in een ratio van 0,25 (2019: 0,48). De ratio van het weerstandsvermogen is daarmee conform de norm van de gemeente onvoldoende om de risico’s met de beschikbare weerstandscapaciteit af te dekken. Wij maken ons zorgen over de weerbaarheid van de gemeente en de daarvoor beschikbare capaciteit vanuit de aanwezige reserves. De gemeente heeft een herstelplan voor de algemene reserve opgesteld, waarvan het verkopen van niet noodzakelijk vastgoed een actie is. Over de voortgang van dit herstelplan zal het college u verder informeren in de voorjaarsnota 2021. Weerstandsvermogen en risico's (x €1 mln.)

Interne beheersing

Jaarrekening WNT SiSa

IT-beheersing Fraude en wet- & regelgeving

Ontwikkelingen Rechtmatigheidsverantwoording Uw aandachtspunten Vooruitblik

400 300 200

Bijlagen Risico's

100

Weerstandsvermogen

0 2018

2019

2020 Weerstandsvermogen

2021 Risico's

Materialiteit Controleverschillen Verantwoordelijkheid Onafhankelijkheid 16

Impact Covid-19 Impact Covid-19 op de gemeente In de paragraaf 1.4 ‘Effecten Coronacrisis 2020’ van de programmarekening 2020 heeft het college een overzicht van de directe financiële effecten op de baten en lasten opgenomen. In 2020 had het college € 83,0 mln. aan lasten begroot en heeft zij hiervan € 54,9 mln. gerealiseerd, Dit leidt tot een voordelig verschil van € 28,1 mln. Daartegenover staan de baten waar € 40,9 mln. was begroot en € 26,1 mln. is gerealiseerd. Dit leidt tot een nadelig verschil van € 14,8 mln. In de paragraaf weerstandsvermogen heeft de gemeente voor de jaren 2020 en 2021 respectievelijk € 11,0 mln. en € 22,0 mln. een reservering voor Covid-19, en als meerjarig restrisico € 40,0 mln. voor Covid-19 opgenomen. De gemeente heeft in de jaarrekening 2020 aangegeven de risicobedragen (nog) niet nader te kunnen specificeren.

Oordelen

De belangrijkste aandachtspunten voor de jaarrekening 2020 van de gemeente Den Haag zijn: ▪ Voor de balans: waarderingen van activa en debiteuren, borg- en garantstellingen, waardering van overige vorderingen en schulden. ▪ Voor de staat van baten en lasten: verwerking van compensatiepakketten van medeoverheden, zorgcontinuering, omzetten inkopen in exploitatiebedragen, aanbestedingsrechtmatigheid en personeel. ▪ Extra aandacht voor (Begrotings-)rechtmatigheid en niet terugvorderbare subsidies voor activiteiten die vanwege Covid-19 niet hebben plaatsgevonden.

Boodschappen accountantscontrole 2020

Uitkomsten jaarrekeningcontrole Jaarrekening WNT SiSa

Wij hebben vanwege Covid-19 extra werkzaamheden uitgevoerd om na te gaan of de gemeente aan deze vereisten heeft voldaan. Dit betrof bijvoorbeeld: ▪ Tijdelijke overbruggingsregeling zelfstandige ondernemers (Tozo). ▪ Prestatielevering bij reguliere inkopen. Covid-19 duurt langer dan verwacht. Het college heeft toegezegd dat de voorjaarsnota ▪ Voldoen aan (Europese) aanbestedingsrichtlijnen. 2021 de financiële impactanalyse voor 2021 bevat. In de huidige begroting 2021 zijn ▪ Waardering van deelnemingen, verstrekte leningen en andere vorderingen. de mogelijke effecten voor 2021 nog niet zichtbaar, waaronder het inzicht in de gederfde inkomsten en de toegenomen risico’s. Onze bevindingen vindt u onder de uitkomsten van de jaarrekening.

Interne beheersing IT-beheersing Fraude en wet- & regelgeving

Gezien de lange termijn impact van Covid-19 is het van belang dat in de Planning- & Control-cyclus u daadwerkelijk de realisatie van de gekozen ombuigingen in relatie tot verschillende scenario’s kunt monitoren. Niet alleen in financieel opzicht, maar ook welke beleidskeuze/interventie hieronder ligt en daarmee naar het effect dat wordt beoogd. Impact op jaarrekeningcontrole 2020 De controle van de jaarrekening 2020 is een bijzonder jaar vanwege Covid-19. Mede daarom heeft de SDO in 2021 een notitie effecten en risico’s voor decentrale overheden vertaald naar de jaarrekening 2020 opgesteld voor aandachtpunten bij het opstellen van de jaarrekening, maar vooral ook voor de accountantscontrole van de getrouwheid en de rechtmatigheid daarvan. Gedurende onze controle hebben wij regelmatig contact gehad met de gemeente over Covid-19 en de gevolgen voor de jaarrekening 2020.

Ontwikkelingen Rechtmatigheidsverantwoording Uw aandachtspunten Vooruitblik Bijlagen Materialiteit Controleverschillen Verantwoordelijkheid Onafhankelijkheid 17

Bevindingen naleving WNT Voor de vergelijkende cijfers 2019 constateerden wij fouten in de WNT. Dit betrof het niet verwerken van een waarnemend gemeentesecretaris én de plaatsvervanger van de waarnemend gemeentesecretaris. De gemeente heeft dit via een addendum bij de jaarrekening 2020 gecorrigeerd. Deze fouten werken deels door in 2020. In 2020 hebben wij verder geen fouten geconstateerd met betrekking tot de naleving van de WNT en de publicatieverplichtingen van de WNT.

WNT

Wij hebben in 2020 geen fouten geconstateerd met betrekking tot de naleving van de Wet Normering Topinkomens (WNT) Vanaf 2013 is de Wet Normering bezoldiging Topfunctionarissen publieke en semi publieke sector (WNT) van kracht. De WNT verhindert dat instellingen in de publieke en semi publieke sectoren in staat zijn bovenmatige betalingen toe te kennen.