RIS308731 Bijlage 1

Het Gebeurt Over sociale onrust in de Schilderswijk 16 november 2020

Hans Moors Ton Baetens Pia Dijkstra Jan Maessen Harnold van der Vegte Mary van den Wijngaart Kevin Willemsen

Het is als schaken: de elementaire deeltjes zijn de stukken, en het standaardmodel beschrijft de spelregels. Op basis daarvan zijn eindeloos, nee, niet eindeloos maar wel ontzettend veel partijen mogelijk. Catalaans en Grünfeld-Indisch, goede en slechte partijen, partijen die binnen worden gespeeld en buiten, op het noordelijk halfrond en op het zuidelijk, door mensen met een goed karakter en mensen met een slecht humeur, enzovoort, in een schier eindeloze variëteit, maar nooit in tegenspraak met de spelregels.’ Sander Kollaard, Uit het leven van een hond. Amsterdam, 2019.

Inhoudsopgave Samenvatting

4

1. Inleiding 2. Waar kijken we eigenlijk naar? 3. Lente en zomer in de Schilderswijk 4. De aanloop 5. Het verloop 6. Het einde 7. Onrustige dagen 8. Het WIJ(k) – een slotsom 9. Geraadpleegde literatuur

9 12 20 27 33 44 51 61 72

Bijlagen

75

P3

Samenvatting

P4

Er bestaat zoiets als ‘het raadsel van het Haagse geweld’. Het gebeurt vaak en steeds opnieuw, van oudsher. Waarom is dat? Als het gebeurt, is het vrijwel altijd ook in de Schilderswijk. Net als deze zomer, tussen 11 en 15 augustus 2020: felle onrust en ongeregeldheden in de wijk, op een schaal die sinds de zomer van 2015 niet meer was voorgekomen. Wat is er die dagen gebeurd? Hoe heeft het illegaal openen van brandkranen – geen nieuw verschijnsel in Den Haag – kunnen ontwikkelen van een vriendelijk waterballet tot almaar grimmiger ongeregeldheden en grootschalig relschoppen? Waarom? En waarom weer in de Schilderswijk? Wat zit daar achter?

Waar het onderzoeksrapport over gaat Over die vragen gaat het onderzoeksrapport ‘Het gebeurt’. Niet over de rechtmatigheid en effectiviteit van overheidshandelen in die onrustige dagen, maar wel over de breuklijnen en spanningen die eraan ten grondslag liggen. Het duidt de achtergronden, hoe bewoners van ‘Het Wijk’ of professionals die er werken, denken over de kracht en onmacht van hun omgeving. Het brengt de gelaagdheid in kaart, die er altijd en overal is. In het huidige gepolariseerde klimaat is daar dikwijls weinig aandacht en tijd voor. Gemeenteraden en -besturen horen meestal graag snel wat ‘de tien oorzaken van de rellen’ zijn – en welke oplossingsrichtingen (lees: geld) het ongetwijfeld goed gaan doen. De gemeente Den Haag heeft in dit geval een verstandige keuze gemaakt, want wie die gelaagdheid niet wil zien, die lost per slot van rekening geen conflicten op. Na een beknopte beschrijving van wat er in die onrustige dagen tussen 11 en 15 augustus 2020 precies is gebeurd en hoe de (sociale) media hierover hebben bericht (hoofdstuk 2), valt het onderzoeksrapport grofweg uiteen in twee delen. In het ene deel (de hoofdstukken 3 tot en met 6) laten we zien hoe bewoners van de

Schilderswijk en mensen die er werk(t)en die onrustige dagen hebben beleefd en wat ze ervan vinden. Wat zij denken dat er allemaal achter zit. Of juist niet. In het andere deel (hoofdstukken 7 en 8) laten we zien op welke manieren en vanuit welke – soms verhelderende – gezichtspunten die de wetenschappelijke literatuur aanreikt, duiding gegeven kan worden aan wat er is gebeurd en aan hoe mensen in de Schilderswijk dat hebben ervaren. Het historische perspectief, bijvoorbeeld, de lange termijn. De geschiedenis van de Schilderswijk speelt een rol, niet alleen in het echt, maar ook in de verhalen en de nogal specifieke beeldvorming over de wijk in de media, die tot de dag van vandaag bepaalt wat heel veel mensen aan (negatieve) beelden in hun hoofd hebben als ze aan ‘Het Wijk’ denken. Een klassieker is het stadssociologische perspectief, toegespitst op buurteffecten en de samenhang daartussen. Dan gaat het al snel over de kwaliteit, de toegankelijkheid en de bereikbaarheid van voorzieningen, hoe kansenontwikkeling werkt en stereotypering doorweegt. Verder bekeken we de onrust en ongeregeldheden als een vorm van ‘straatpolitiek’: de manier waarop jongeren zich uiten – relschoppen incluis – durven beschouwen als een manier van politiek bedrijven, statements maken, laten merken dat je er bent.

Een ander perspectief is om de handhavingsopgave centraal te stellen, die altijd in wijken en buurten aan de orde is. Handhaving als een vorm van onderhoud, vanuit gemeentelijke gezichtspunt, maar ook volgens mensen die in de wijk werken en wonen. Natuurlijk analyseerden we wat er in de Schilderswijk speelt ook vanuit het perspectief van ‘risicosituaties’, op een manier die inzicht geeft in welke stapelingen van harde en vooral zachte factoren een voedingsbodem voor onrust vormen. Bij wijze van slotsom brengen we, ten slotte, de hoofdlijnen van de analyse samen in een zinvol verband om de achtergronden van de ongeregeldheden te bezien.

Bevindingen en conclusies Rellen of onrust? Tussen 11 en 15 augustus 2020 raakte de politie in de Schilderswijk slaags met groepen jongeren. De politie nam in het heetst van de strijd twee- tot driehonderd jongeren waar, met een harde kern van ongeveer honderd. Bewoners hadden het veelal over honderd tot honderdvijftig jongeren die aan het rellen waren. Een bewoner

P5

die ‘eerste rang’ woont, sprak van ‘zeventig jongeren en dertig scooters’. Dat er veel jongeren van buiten kwamen, is een leidend motief in de verhalen van bewoners en professionals. Jongeren hadden het over ‘fifty-fifty’. De toeloop van buiten vond, volgens de politie, vooral tussen 13 en 15 augustus plaats. Tijdens de confrontaties met de Mobiele Eenheid (ME) die dagen, waren ‘de linies’ aan de kant van de onruststokers niet groot. De ME werd belaagd door relatief kleine, heel mobiele groepen, van relatief jonge jongens. Voor gepland en georganiseerd geweld hebben we geen aanwijzingen gevonden. Er zijn geen aanknopingspunten voor de veronderstelling dat de ongeregeldheden ontstonden door middel van (oproepen op) sociale media. In het verloop ervan hebben ze daarentegen wel een rol van betekenis gespeeld. Sommige jongeren – van binnen en buiten de Schilderswijk – zijn gekomen voor ‘het feestje’, uit nieuwsgierigheid of sensatiezucht, of gewoon omdat je erbij moest zijn. Er zijn aanwijzingen dat onruststokers afstemden en coördineerden via Snapchat en WhatsAppgroepen. Sommige jongeren hebben bekende kanalen op Facebook of YouTube. Gedurende de ongeregeldheden gingen zij ‘live’ met posts, screenshots van allerlei platforms en filmpjes. Daar werd veel naar gekeken.

Sommige jongeren mochten niet naar buiten van hun ouders, anderen hadden geen zin, maar ‘iedereen’ heeft de ongeregeldheden op de voet gevolgd.

Sociale media Mensen van buiten de Schilderswijk uitten zich in de berichten die ze over de ongeregeldheden plaatsten heftig, eenzijdig, negatief en stereotyperend. De ‘eerstelijns’ posts over de gebeurtenissen, geplaatst door mensen die in de wijk waren, bevatten een combinatie van feitelijke waarnemingen en duiding. De reacties hierop: het landelijke online discours, zijn omvangrijk maar beperkt qua inhoud (negatieve stereotypering). Berichten van mensen die een lokale of persoonlijke band hebben met de wijk, bijvoorbeeld omdat ze er werken, wonen, familie of kennissen hebben, zijn duidelijk gevarieerder, meer genuanceerd. Weliswaar kritisch over de ongeregeldheden, maar positief over de wijk. De Schilderswijk is een media-icoon. Wat er gebeurt, is – voor mensen van buiten – een door de media vormgegeven weergave van de dagelijkse werkelijkheid. De werkelijkheid zelf bepaalt niet hun beeldvorming. Ze hebben geen eigen ervaringen

met de wijk, maar baseren hun opvattingen op wat ze via (sociale) media meekrijgen over de wijk. Mensen die de Schilderswijk van binnenuit kennen, krijgen die gemedieerde werkelijkheid natuurlijk ook mee, maar kunnen er – bewust en onbewust – eigen beelden naast zetten. Een groot deel van de week was de Schilderswijk trending. Op zaterdag en zondag, nadat de rust in de wijk was weergekeerd, werd er uitgebreid over nagepraat in vrijwel alle landelijke en regionale media. Nederland speculeerde enkele dagen over hoe het daar alweer zo uit de hand kon lopen. En daarna was het ineens weer voorbij. De Witte Mars van 20 augustus kreeg vrijwel alleen aandacht van lokale media.

Een rijk maar ingewikkeld sociaal weefsel Veel mensen zijn actief in de Schilderswijk: professioneel, vanuit de grote en gevestigde welzijnspartijen, maar ook vanuit religieuze gemeenschappen, buurtinitiatieven, of kleinschalige projecten, in de hoedanigheid van ouders, buurtbewoners, of ‘Schilderswijkers’. Veel activiteiten zijn gericht op jongeren: groepsactiviteiten, vaak sport en spel, vanuit inloophuizen. Daarnaast wordt individuele begeleiding geboden. In de praktijk is het jongerenwerk overwegend gericht op de doelgroep tot 16 à 18 jaar, zeggen mensen die we spraken, ook al bestaat er geen officiële beleidsfocus op die doelgroep. Voor de oudere jongeren zou er bijna niets georganiseerd worden, terwijl deze groep juist moeilijk bereikbaar is en er zich kwetsbare jongeren onder bevinden. Het jongerenwerk heeft beperkt focus op criminogene risicosituaties onder jongeren in het algemeen, de jongeren boven de 16 jaar in het bijzonder. Ook (vermeende) bezuinigingen op het buurt- en welzijnswerk ervaren professionals en bewoners als een gemis, net als dat ze weinig zicht hebben op wat ze vanuit het onderwijs kunnen verwachten met betrekking tot het welzijn in de wijk. Dat er zoveel verschillende partijen actief zijn in de Schilderswijk, is goed nieuws. Er zit potentieel, maar overzicht ontbreekt en die partijen zijn nogal ‘verzuild’. Ze werken voor de eigen groep.

Sommige groepen zijn groot, terwijl andere klein zijn. Een ‘gesegmenteerd’ sociaal weefsel, terwijl een naar consensus zoekend en verbindend netwerk ontbreekt. Er wordt meer naar elkaar gewezen, dan met elkaar naar afstemming gezocht. Een ander nadeel van deze situatie, is dat sommige grote moslimgemeenschappen weliswaar een sterk organiserend vermogen tonen, goede

P6

initiatieven ontplooien, veel doen en teweegbrengen, maar zodoende tevens – althans in de ogen van andere groepen en gemeenschappen – een claim leggen op de wijk. Hierdoor ontstaan scheve gezichten, temeer omdat er tussen de verschillende actieve gemeenschappen niet veel dialoog bestaat.

Regie en meer leiderschap met een ‘normatieve horizon’ Uit deze situatie vloeien twee belangrijke kwesties voort. De ene betreft de roep om meer regie, vanuit of namens de gemeente, op de samenwerking tussen alle verschillende partijen in het sociale weefsel van de Schilderswijk. Daar heeft het tijdens die onrustige dagen bij herhaling aan ontbroken. Niet toen de politie en de ME gingen ingrijpen, maar toen het nog preventief en de-escalerend had kunnen werken. Er was geen aanpak afgestemd, of om op terug te vallen. De meningen over wat te doen verschilden, de gemeente hield zich op de vlakte en men kwam onderling niet tot overeenstemming. De andere kwestie gaat over de spanning die er staat – in het stadhuis en in de beleidspraktijk van de Schilderswijk – op het samenwerken tussen de gemeente, seculiere en religieuze organisaties. De Schilderswijk is een wijk waar de lokale overheid niet geen onderscheid kan maken en altijd een groep voortrekt of achterstelt. Daar lopen religieuze en culturele breuklijnen dwars doorheen. Die context vergt leiderschap met een ‘normatieve horizon’: dat er, soms in heel kleinschalige contexten, heldere afwegingen worden gemaakt, dat die eerlijk worden uitgelegd, zodat iedereen begrijpt waarom er onderscheid tussen de een en de ander bestaat.

Want de scheiding tussen kerk en staat betekent niet dat er ook een scheiding bestaat tussen geloof en politiek. Integendeel, in de Schilderswijk is juist die speelruimte cruciaal om recht te kunnen doen aan de breuklijnen in én om te kunnen werken met het potentieel dat ontegenzeggelijk in de wijk zit.

Waarom ging het deze zomer weer mis? De ongeregeldheden van deze zomer haken op talloos veel manieren in op wat er speelt in de Schilderswijk. Een aantal structurele kwesties en patronen van handelen kan verklaren waarom het misging en waarom niet valt uit te sluiten dat het ooit weer gaat gebeuren.

Dat betreft, ten eerste, een ‘jongerenkwestie’. Met veel jongeren in de wijk gaat het goed, al is er een groep die achterblijft. Althans bij wat de weldenkende meerderheid verstandig vindt. Daar heeft die groep overigens weinig boodschap aan. Ze voelen zich buitenstaander en buitenstaander gemaakt, maar spelen die rol ook met verve. Ze kunnen moeilijk meekomen op verschillende leefgebieden, er zijn gezins- en contextfactoren die hun ongewenste gedrag versterken en soms worden ze daadwerkelijk gediscrimineerd. Dat sublimeren ze al dan niet bewust in termen van onrechtvaardigheid en disrespect. Dat uiten ze op straat en via sociale media, in een vorm die veel mensen als lamlendige rottigheid ervaren, maar die tegelijk een vorm van zelf-representatie en gehoor afdwingen is. Jongerenwerk doet in de Schilderswijk in de praktijk weinig om deze (leeftijds)groep ‘van straat’ te halen. Evenmin ligt er nadruk op het corrigeren van overlastgevend en crimineel gedrag. Strak handhaven vinden professionals ingewikkeld, terwijl dat wel zou moeten gebeuren. Zodat gewerkt kan worden aan het verbeteren van inzicht in waarom jongeren zich uiten zoals ze doen, aan het serieus nemen van die verontwaardiging, aan het vermijden van groepsetikettering, aan het versterken van het zelfbeeld van de individuele jongeren.

Ten tweede heeft de Schilderswijk te maken met een complexe match van bebouwing en bewoners. Concreet gaat het om twee mechanismen. Sociale stijgers, ten eerste, verhuizen doorgaans uit de Schilderswijk, ofwel omdat ze niet in de wijk willen blijven, ofwel omdat ze er niet kunnen blijven (kleine huurwoningen; scheefhuren; geen koopwoningen beschikbaar). De mensen die niet weg kunnen, of binnen de wijk niet naar een betere plek verhuizen, blijven achter, met gentrificatieprocessen op zichtafstand. De problemen verhuizen niet met de mensen mee. Het tweede mechanisme is dat er in de Schilderswijk vanaf de jaren zeventig grootschalige herstructurering heeft plaatsgevonden. Zoals in veel ‘probleemwijken’ is er nogal gemakkelijk vanuit gegaan, dat (ver)nieuwbouw linea recta tot wensgedrag zou leiden, maar stenen alleen veranderen geen gedrag. Verbetering van de wijk gaat per definitie samen met verbetering van het sociaal weefsel. Die balans moet voortdurend bewaakt worden. In de derde plaats heeft de Schilderswijk een segregatieprobleem. Niet zozeer in de klassieke sociaaleconomische definitie, maar de sociale samenhang in de wijk is langs door en door gewortelde sociaal-culturele en religieuze scheidslijnen georganiseerd en genormeerd. Dat is een groot goed, omdat het veel ‘bonding’ geeft in eigen kring.

P7

We wezen op het organiserende vermogen van veel religieuze gemeenschappen in de Schilderswijk. Lastig werken is het ook, voor een moderne seculiere overheid en haar dienstverleners. Enerzijds omdat veel energie gaat zitten in het met elkaar laten werken van groepen die dat normaliter of uit zichzelf niet doen (‘bridging’), anderzijds omdat overheden tegen het principiële punt aanlopen van de scheiding van kerk en staat. Dat vergt in de praktijk, zowel bestuurlijk als in de (beleids)uitvoering, leiderschap en ‘normatieve horizon’: weten waar je met de mensen en de wijk naartoe wilt: niet in de vorm van allerlei projectplannen of van een programma/masterplan, maar een lange termijn handelingsperspectief, dat de kaders stelt voor hoe gemeente en partners kunnen komen tot het ‘groter WIJ(k)’.

eerst precies te kijken en goed na te denken over wat er te zien was die onrustige dagen deze zomer. En dan (pas) daarover in gesprek gaan, als overheid, als professional, als wijkbewoners: dat biedt perspectief op wat werkt voor de Schilderswijk en – vooral – wie daaraan kunnen bijdragen.

Op zoek naar het ‘groter WIJ(k)’ Er is op het ogenblik geen ‘groter WIJ’ in de Schilderswijk. Waarschijnlijk is dat op de keper beschouwd de belangrijkste conclusie van het onderzoek. Het sociaal en relationeel kapitaal in de wijk ligt besloten in een myriade van mondige kleine ‘wij’s’. Als dit onderzoeksrapport iets laat zien, dan is het de gelaagdheid van wat er speelt in de Schilderswijk en hoe de ongeregeldheden daar in eindeloos detail mee samenhangen. ‘Het gebeurt gewoon’, zei een jongere tijdens een focusgroep over de ongeregeldheden: ‘je kunt het er eindeloos over hebben, verklaringen uitpluizen, maar het gebeurt.’ Het hyperrealisme dat dit onderzoeksrapport doordesemt, is dat er pertinent geen quick fix bestaat. De ‘Schilderswijkrellen’ zijn, zoals we lieten zien, vergroeid met clusters van problemen, risicosituaties, of hoe je het maar duiden wilt: een ‘well tossed spaghetti’ van gedoe met jongeren, in een grootstedelijke stadswijk waar al 100 jaar ervaring zit met concentratie en cumulatie van problemen op allerlei leefgebieden. Waar bovendien de kikkers moeilijk in de kruiwagens blijven als het gaat over samenwerken in de wijk. Waar het ‘groter WIJ’ uit beeld is geraakt.

***

Het is goed om te beseffen, ten slotte dat dit rapport verslag doet van een onderzoek. Het is niet een adviesnotitie. Dat moet ook niet door elkaar lopen. Het voorstel is om

P8

1. Inleiding

P9

De Amsterdamse socioloog Abram de Swaan zei het treffend: ‘In de menselijke samenleving begint niets met een schone lei. Er is altijd iets aan vooraf gegaan dat in de herinnering voortleeft en waarop verwachtingen gebaseerd worden die gevolgen hebben voor wat er verder gebeurt.’ (De Swaan, 1996, p.45) Achter onze manieren van samenleven, zitten systemen, diepliggende mechanismen, spelregels en pikordes. Er bestaat zoiets als ‘het raadsel van het Haagse geweld’. Het gebeurt vaak en steeds opnieuw, van oudsher. Waarom is dat? En als het gebeurt, is het vrijwel altijd ook in de Schilderswijk. Wat zit daarachter? Is Den Haag ‘de rauwste stad van het land’, zoals de Volkskrant (14 augustus 2020) suggereerde? Waar een enkele straat de strikte grens tussen ‘wij’ en ‘zij’ kan zijn: ‘Nergens is de ander zo aanwijsbaar als hier’. Maar als dat zo is, ga je daar dan van rellen?

diensten en groepen precies hebben gehandeld, op basis van welke informatie, scenario’s en protocollen. Of over hoe precies met wie is gecommuniceerd, opgeschaald en afgebouwd – en of dat allemaal goed is gedaan. Dit rapport gaat niet over de rechtmatigheid en effectiviteit van overheidshandelen. ‘Nu we het maatschappelijk geweld onder de oppervlakte voelen broeien en borrelen, nu een door complotten en waanideeën verhitte agressie opwelt en door de deklaag van de beschaving heen breekt,’ stelde Luuk van Middelaar onlangs in NRCHandelsblad (21 oktober 2020), ‘moeten we terug naar de basis. De binnenlandse vrede is geen gegeven.’ Dat zijn zware woorden en die zijn ook nodig, omdat er in het huidige gepolariseerde politiek klimaat weinig aandacht en tijd is voor het verhelderen van maatschappelijke breuklijnen of conflicten, voor het horen van mensen en meningen, voor het duiden van achtergronden. Wie die gelaagdheid, die er altijd en overal is, niet ziet en daarover in gesprek gaat, die lost per slot van rekening geen conflicten op.

Over die vraag gaat dit onderzoeksrapport. De Schilderswijk was tussen 11 en 15 augustus 2020 het toneel van felle onrust en ongeregeldheden. Op een schaal die sinds de zomer van 2015, na de dood van Mitch Henriquez, niet meer was voorgekomen. Hoewel premier Mark Rutte, die de wijk trouwens goed kent, meteen riep dat hij niet eens wilde weten wat de oorzaken zijn, ligt dat voor de gemeente toch anders. Want hebben we te maken – om de woorden van de premier te herhalen – met ‘compleet zinloos, onacceptabel gedrag’ van ‘losgeslagen tuig waarvan de ouders niet ingrijpen’? Of speelt er meer, iets anders, een optelsom van veel, die kan verduidelijken waarom de vlam in de pan sloeg? Wat is er die dagen gebeurd in de Schilderswijk? Hoe heeft het illegaal openen van brandkranen – allerminst een nieuw verschijnsel in de stad – zich kunnen ontwikkelen van een ogenschijnlijk vriendelijk waterballet tot almaar grimmiger wordende ongeregeldheden en tamelijk grootschalig relschoppen? Waarom? En waarom weer in de Schilderswijk? Wat zit daar allemaal achter? Natuurlijk moet je dan wel een beeld hebben van wat er is gebeurd. In hoofdstuk 2 staat daarom op een rijtje wat het bevoegd gezag openbaar heeft gemaakt en wat iedereen heeft kunnen meekrijgen uit de (online) media. Maar die reconstructie is niet het doel van het onderzoek. We gaan niet in op hoe alle betrokken organisaties,

P 10

Dit rapport brengt die gelaagdheid in kaart. In de hoofdstukken 3 tot en met 6 proberen we kort en helder te laten zien hoe bewoners van de Schilderswijk en mensen die er werk(t)en die onrustige dagen tussen 11 en 15 augustus hebben beleefd en wat ze ervan vinden. Wat zij denken dat er allemaal achter zit. Of niet. Sommigen stonden er met hun neus bovenop, hebben het uit de eerste hand meegekregen. Anderen volgden het van uur tot uur op sociale media. We spraken in een kort tijdsbestek veel mensen en we analyseerden wat er op openbare sociale media platforms gebeurde. Mensen spreken deden we in de Schilderswijk, op straat en in het voorbijgaan (straatgesprekken), in interviews (offline en online) met allerlei mensen die met de wijk bezig zijn, en in gestructureerde groepsgesprekken (focusgroepen). Uiteraard spraken we ook veel mensen niet, dat is nu eenmaal zo.1 Maar we hebben naar ons idee een afgewogen beeld kunnen vormen van allerlei opvattingen die leven bij mensen uit de Schilderswijk. Op veel punten komen die opvattingen overeen en op veel punten zie je verschillen, zoals altijd het geval is bij heftige en complexe gebeurtenissen. Die verschillende beelden klinken door in dit rapport en precies dat is waar dat gesprek over de gelaagdheid achter ogenschijnlijk eenduidige conflicten kan gaan.

Het is goed om te beseffen, dat het rapport verslag doet van een onderzoek. Het is niet een adviesnotitie. Dat moet niet door elkaar lopen, zoals vaak wel gebeurt: we hebben de zaken goed uitgezocht en bevelen aan dat je de volgende 10 oorzaken van de Schilderswijkrellen uit het hoofd leert… Ons voorstel is om eerst heel precies te kijken en goed na te denken over wat er te zien was. En dan (pas) daarover in gesprek gaan, als overheid, als professional, als wijkbewoners: dat biedt perspectief op wat werkt en – vooral – wie daaraan bijdragen.

In hoofdstuk 7 proberen we tot verhelderende perspectieven te komen op de onrustige dagen tussen 11 en 15 augustus. Op welke manieren en vanuit welke gezichtspunten kun je duiding geven aan wat er is gebeurd en hoe mensen in de Schilderswijk dat hebben ervaren? Spoiler alert: het gaat niet lukken om de tien oorzaken van ‘de Schilderswijkrellen’ klip en klaar aan te wijzen. Nee, het is tasten, duiden en verbanden zien. Vaag misschien voor de liefhebbers van receptenboeken, maar hoe nuttig is het om interpretaties, achtergronden en kantelmomenten te kennen en te kunnen wegen. Want elke volgende keer dat je handelen moet om ongeregeldheden in de Schilderswijk te voorkomen, zijn de omstandigheden anders, maar de diepliggende mechanismen, spelregels en pikordes goeddeels nog dezelfde. Hoofdstuk 8 vat ten slotte bij wijze van slotsom de hoofdlijnen van het rapport samen in een, denken wij, zinvol verband om de achtergronden van de ongeregeldheden te bezien.

1 De verantwoording van de dataverzameling is als bijlage toegevoegd.

P 11

2. Waar kijken we eigenlijk naar?

P 12

In het komende hoofdstuk gaan we terug naar de onrustige dagen van half augustus 2020 in de Schilderswijk. Per dag(deel) beschrijven zo feitelijk mogelijk wat die dagen in de wijk is gebeurd en laten zien hoe die gebeurtenissen hun weerslag hadden in de media. Wanneer werd de onrust in de wijk ook een onderwerp in het publieke debat? En welke aspecten van de gebeurtenissen zijn daarbij uitgelicht?

Media-reconstructie

Waar kijken we nu eigenlijk naar, als we kijken naar de onrust in de Schilderswijk half augustus 2020? Om die vraag te beantwoorden hebben we een zo feitelijk mogelijke reconstructie van de gebeurtenissen in die periode gemaakt. Wij baseren ons daarbij op verschillende bronnen; zowel vertrouwelijke bronnen, als openbare bronnen. Wij deden hiervoor zowel on- als offlineonderzoek. En we spraken met mensen uit verschillende organisaties die direct betrokken waren in deze periode.

Om tot een selectie van momenten van intensief publiek debat te komen, hebben we Twitter gebruikt als representant van de bredere publieke media-arena. De gestippelde lijn in grafiek 1 laat zien op welke 9 periodes meer dan 250 tweets per uur werden verstuurd over de onrust in de Schilderswijk. Van die periodes is telkens een kader ‘In de media’ terug te vinden.

We hebben er vertrouwen in dat de informatie in deze reconstructie juist is en recht doet aan de gebeurtenissen half augustus. Toch willen we ook opmerken dat deze reconstructie mensenwerk is, en dat deze onder tijdsdruk tot stand gekomen is. De lezer wordt dan ook verzocht de informatie niet als uitputtend te beschouwen, maar te lezen als wat het volgens ons is: een overzicht van dingen die gebeurde in de wijk, die van invloed waren op, of deel uitmaakten van, de onrustige periode in de Schilderswijk, half augustus 2020.

2 Beide typen bronnen hebben we doorzocht met de media-analysetool Coosto, waarbij de volgende zoekopdracht

is gebruikt: ((rellen OR onrust OR "mobiele eenheid" OR noodbevel OR vuurwerk) ("Den Haag" OR *denhaag OR Agga)) OR schilderswijk OR brandkra* OR vaillantlaan OR hoefkade OR paletplein OR heemstraat OR dunea OR Agga. 3 Weersgegevens via KNMI 4Brandkranen herken je in het straatbeeld aan de meestal donkerbruine putdeksels van ongeveer 15 bij 15 centimeter. Om een brandkraan open te kunnen draaien, wordt het deksel opgelicht. Daarna is een vierkante

Op momenten van intensief publiek debat over de onrust in de Schilderwijk, is in de reconstructie een beknopte samenvatting toegevoegd van de landelijke berichtgeving in de media en op sociale media. Hierbij is gebruik gemaakt van publiek toegankelijke nieuwssites en het enige sociale medium dat openbaar is by default: Twitter.2 De analyse is een synthese van enkele honderden Tweets en nieuwsberichten per periode. Alleen bij berichten die een grote impact hebben op het publieke debat is een directe bronverwijzing opgenomen.

2.1. Periode voor 11 augustus Het is warm in de aanloop naar 11 augustus. Sinds 5 augustus bereikt de temperatuur maxima boven de 25 graden Celsius. Vanaf 7 augustus komen de maximumtemperaturen niet meer onder de 30 graden Celsius.3 In het weekend van 8 augustus gaan 7 brandkranen open in de Schilderswijk.45 Ook elders in Den Haag worden drie kranen opengedraaid.6 Op maandag 10 augustus worden wederom 4 brandkranen opengedraaid in de Schilderswijk.7 Ook op drie andere plekken in Den Haag gaan deze maandag brandkranen open. 8 Brandkranen die worden opengedraaid, worden altijd onder politiebegeleiding dichtgedraaid door monteurs van het Haagse (drink)waterbedrijf Dunea. Dat is een protocol dat Dunea en de politie Eenheid Den Haag sinds 2015 met elkaar hebben

sleutel nodig om de kraan open te draaien; jongeren gebruiken hiervoor ook wel grote Engelse sleutels of waterpomptangen, of steigerbuizen die ze vierkant slaan. 5 Op zaterdag 8 augustus aan de Van der Neerstraat en Brueghelstraat. Op zondag 9 augustus aan de Vaillantlaan, Hobbemastraat, Snijdersstraat en Zusterstraat. 6 Brandkranen gaan open aan de: De Dreef, Zamenhofstraat, Noordwest Buitensingel en ZHB Hoven. 7 Brandkranen gaan open aan de: Hannemanstraat, Albert Cuypstraat, Oranjeplein en Vaillantlaan. 8 Brandkranen gaan open aan de: Loosduinseweg, Schoutendreef en ZHB Hoven.

P 13

afgesproken. Monteurs van Dunea melden zich op het politiebureau dat het dichtst bij de opengedraaide brandkraan is. Vanaf daar worden zij door de politie begeleid.

buurtvaders, BPT's en jongerenwerkers tijdens hun rondes in gesprek gaan met bewoners en de jongeren; de consequenties van het opendraaien van de brandkranen bespreken; en verdachte situaties melden aan de politie.

2.2. Dinsdag 11 augustus

In de namiddag en avond worden 7 brandkranen opengedraaid in de Schilderswijk.9 In het naastgelegen Transvaal-Noord gaan ook 2 brandkranen open.10 Elders in Den Haag worden ook nog 3 brandkranen opengedraaid.11

Voor de vijfde dag op rij is het dinsdag 11 augustus tropisch warm in de stad; er wordt een maximumtemperatuur van 32.6 graden Celsius gemeten. Tussen 15.00 en 16.00 uur is een bijeenkomst op het politiebureau aan de Heemstraat. Behalve de politie en gemeente Den Haag, zijn daar Dunea, buurtvaders, Buurt Preventie Teams (BPT’s) en jongerenwerkers aanwezig. Er wordt afgesproken dat

In de omgeving van de Lau Mazirellelaan houden agenten twee 17-jarige Hagenaars aan die op dat moment een brandkraan open maken. Beide verdachten zijn afkomstig uit de Schilderswijk. Aan de Laakkade wordt een verkeersregelaar uitgescholden en bekogeld met eieren bij een geopende brandkraan.12

Berichtgeving per uur op Twitter 900

Aantal berichten per uur

800 700 600 500 400 300 200 100 0

27-aug

26-aug

25-aug

24-aug

23-aug

22-aug

21-aug

20-aug

19-aug

Posts en reacties

18-aug

17-aug

16-aug

15-aug

14-aug

13-aug

12-aug

11-aug

10-aug

9-aug

8-aug

7-aug

Posts

250 berichten per uur

Grafiek 1 - aantal berichten per uur op Twitter

9 Brandkranen gaan open aan het: Oranjeplein, Suze Robertsonstraat, ’s Gravezandelaan, Hobbemastraat, Van

12 Hij is verderop aan het werk en waarschuwt kinderen weg te blijven bij het water, omdat het zou onweren op dat

Damstraat, Ruijsdaelstraat en Van de Veldestraat. 10 Brandkranen gaan open aan de: Kockstraat en het Joubertplantsoen. 11 Brandkranen gaan open aan de: Coevordenstraat en op twee plekken aan de Riddersdreef

moment. Via: https://regio15.nl/nieuws/lijst-weergave/31-waterongevallen/32086-verkeersregelaar-uitgescholdenen-bekogeld-met-eieren-bij-open-brandkraan

P 14

2.3. Woensdag 12 augustus, en de nacht op donderdag 13 augustus Op 12 augustus is het opnieuw tropisch warm; het meest nabijgelegen KNMIweerstation meet een maximumtemperatuur van 31.2 graden Celsius. In heel Den Haag gaan in totaal 18 brandkranen open, waarvan 10 in de Schilderswijk, 1 in de naastgelegen wijk Transvaal-Noord en 3 in het naastgelegen Laakkwartier.13

Geboortejaar

Brandkranen die opengedraaid zijn geweest, worden daarna vaak voorzien van een slot door Dunea. Op 11 en 12 augustus heeft Dunea 22 van de in totaal 30 opengedraaide brandkranen in Den Haag van zo’n slot voorzien. In de Schilderswijk zijn 12 van de in totaal 17 opengedraaide brandkranen van een slot voorzien. Om 21.00 uur verzamelt een grote groep jongeren zich op de Parallelweg. Ooggetuigen spreken over 100-150 jongeren. Zij gooien met vuurwerk, stenen en eieren. Om 23.00 uur sluit de politie de toegang naar de Parallelweg af voor het verkeer. Rond 23.30 uur treedt de Mobiele Eenheid (ME) 14 op in operationeel ME tenue. Eerder deze avond was de ME al aanwezig in vredestenue (zonder helm en schild), later trad de ME op in operationeel ME tenue (met helm en schild). De groep jongeren verplaatst zich door de wijk naar de Hoefkade. Op verschillende plekken worden brandjes gesticht, waaronder op de Hoefkade, waar een stapel pallets afbrandt. De politiehelikopter vliegt boven de wijk. Rond 02.30 uur is er een flinke brandstapel op de kruising Vaillantlaan/Hoefkade; fietsen, pallets en containers/kliko’s branden op de stapel. Om 03.00 uur treedt de ME opnieuw op, waarna jongeren verzamelen op het Paletplein en agenten met stenen bekogelen.

Leeftijd

Aantal

2005

14/15

3

2004

15/16

1

2003

16/17

8

2002

17/18

9

2001

18/19

10

2000

19/20

11

1999

20/21

5

1998

21/22

2

1996

23/24

2

1995

24/25

1

13-aug

1

1

1991

28/29

1

14-aug

25

13

1990

29/30

1

15-aug

26

10

1986

33/34

1

16-aug

2

2

-

55

Totaal

56

28

Totaal Tabel 1 - leeftijd arrestanten

Datum

Arrestaties

Waarvan afkomstig uit de Schilderswijk

11-aug

2

2

12-aug

-

-

Tabel 2 - aantal arrestanten uit de wijk afkomstig

Deze nacht wordt 1 persoon, afkomstig uit de Schilderswijk, aangehouden.

13 In de Schilderswijk gaan brandkranen open aan: Teniersplantsoen, Jacob Catsstraat, Hoppenbrouwersstraat,

14 De projectorganisatie Grootschalig en Bijzonder Optreden (GBO) treedt hiervoor in werking. De Staf GBO

Vaillantlaan, Van der Neerstraat, Herderslaan, Rochussenstraat, Van Osstraat en op twee plekken aan de Hoefkade. In Laak gaan brandkranen open aan de Neherkade, Goeverneurlaan en in de Hildebrandstraat. In Transvaal gaat een brandkraan open in de Wesselsstraat. Elders in Den Haag gaan brandkranen open aan de Ohmstraat, Noorderbeekdwarsstraat, Zeezwaluwstraat en Tesselsestraat

(SGBO) waarborgt doelmatig en doeltreffend politieoptreden bij grootschalige incidenten in drie domeinen: openbare orde, rampenbestrijding en grootschalige justitiële opsporing. Er is altijd een SGBO aan het stuur als de ME wordt ingezet. Een SGBO opereert onder leiding van een Algemeen Commandant.

P 15

In de media – ongeregeldheden worden voor het eerst opgepikt Voor het eerst sinds de start van de ongeregeldheden is de Schilderswijk ‘trending’ in (sociale media). Tussen 11 uur ’s avonds en 1 uur ’s nachts is er een piek in het aantal berichten. Er wordt bericht over ‘rellen’ in de wijk, over dat de ME paraat staat en vervolgens ook wordt ingezet. En over waterbedrijf Dunea dat aangifte doet naar aanleiding van de opengedraaide brandkranen. Reacties op sociale media bevatten veel negatieve stereotyperingen over de Schilderswijk en Marokkaanse (en soms Turkse) onruststokers. Politie en ME worden veelvuldig beticht van meten met twee maten, door de vergelijking te trekken met de boerenprotesten die een maand eerder plaats vonden, waar harder zou zijn opgetreden.

2.4. Donderdag 13 augustus en de nacht op vrijdag 14 augustus Op donderdagochtend meldt Dunea verlaagde waterdruk in de wijk Duindorp door de opengedraaide brandkranen. Om 15.00 uur bezoekt burgemeester Jan van Zanen de Schilderswijk. Hij spreekt bewoners, ondernemers, hulpverleners en jongerenwerkers. Over de onrust van de voorbije nacht (12 op 13 augustus), zegt hij in een statement op Twitter onder meer: Het ging “voornamelijk om tieners en jongeren uit andere delen van de stad. Op hun scooters kwamen zij hierheen – kennelijk om rotzooi te trappen. Dit zet onze drinkwatervoorziening op het spel, en kan in deze periode van hitte ook nog eens de Volksgezondheid in gevaar brengen. Nadere maatregelen worden voorbereid.” Met een maximumtemperatuur van 31.5 graden Celsius is het opnieuw erg warm. Deze middag en avond gaan in totaal 11 brandkranen open in Den Haag. Vijf daarvan

bevinden zich in de Schilderswijk, 1 daarvan bevindt zich in naastgelegen Laakkwartier en 5 daarvan zijn in Ypenburg opengedraaid.15 Om 15.00 uur is een bijeenkomst op het politiebureau aan de Hoefkade. Politie, brandweer, gemeente en Dunea bespreken hoe ze kunnen omgaan met de brandkranen. Afgesproken wordt om op een aantal plekken betonnen blokken bovenop de brandkranen te plaatsen, omdat de geplaatste sloten worden opengebroken. Andere brandkranen laten ze verzinken in het straatbeeld.16 Aansluitend is op bureau Hoefkade tussen 17.00 en 18.00 uur een bijeenkomst met politie, brandweer, Dunea, gemeente, ondernemers, wijkbewoners – vooral buurtvaders en andere personen van Buurt Preventie Teams (ook uit Transvaal) – en jongerenwerk (Next projecten, stichting 2gather, Zebra, Samson). In totaal zijn ongeveer 30 à 40 mensen aanwezig.17 Er wordt afgesproken dat wijkbewoners, ondernemers en jongerenwerkers anderen aanspreken voor zover dat kan, maar dat zij zich terugtrekken als de politie dat aangeeft.

In de media – napraten over de onrust De hele dag wordt in de media en sociale media nagepraat over de ongeregeldheden in de wijk. De Telegraaf publiceert een filmpje onder de kop ‘Chaos in Haagse Schilderswijk door relschoppers’, dat veelvuldig wordt gedeeld. Er is discussie over de herkomst van de relschoppers: zijn ze wel of niet afkomstig uit de wijk zelf? En in hoeverre zijn ze autochtoon of allochtoon? Op sociale media lezen we dat de politie ‘op Tabel de vlucht zou arrestanten zijn geslagen’ voor 2 - leeftijd ‘jongeren’ of “rellende autochtonen”. Daarbij wordt veelvuldig verwezen naar dit filmpje op Dumpert, dat inmiddels bijna 500.000 keer is bekeken. Daarnaast is de vermeende hypocrisie van het politieoptreden in vergelijking met de boerenprotesten een terugkerend thema. Boeren die vreedzaam protesteerden zouden zijn geconfronteerd met ‘grootse politie-inzet’, maar rellende jongeren in de wijk mogen ‘hun gang gaan’.

15 In de Schilderswijk gaan kranen open aan de: Gortmolen, Brueghelstraat, Hoppenbrouwerstraat en op 2 plekken

16 Het gaat om brandkranen die niet meer in gebruik zijn door de brandweer.

aan de Hobbemastraat. In Laak gaat een brandkraan open aan de Karel de Geerstraat. En in Ypenburg gaan brandkranen open aan de Nootdorpse Landingslaan, Sternlaan, Sandersdijk en op 2 plekken aan de Rijswijkse Landingslaan.

17 Het aantal aanwezigen is een schatting. Het is niet precies bijgehouden

P 16

Aan het begin van de avond lopen BPT’s, jongerenwerkers, buurtvaders en agenten samen in de wijk om met jongeren en bewoners in gesprek te gaan. Ooggetuigen melden, bijvoorbeeld bij Omroep West, dat vanaf 23.00 uur de stemming grimmig wordt, als jongeren zich verzamelen en agenten met eieren, stenen en zwaar vuurwerk bekogelen. Om 23.30 uur is het onrustig op de kruising Vaillantlaan/Hoefkade. Stapels vuilnis worden in brand gestoken op de kruising, zwaar vuurwerk wordt afgestoken, er wordt getoeterd en geschreeuwd. Volgens lokale media zijn het enkele honderden mensen die onrust veroorzaken. De ME ontruimt de kruising. Tussen 23.30 en 00.00 uur is een noodbevel van kracht geworden; op bevel van de burgemeester moet iedereen naar huis. Wie niet van straat gaat, wordt aangehouden. Er worden meerdere mensen aangehouden. Later in de nacht, rond 02.30 uur worden agenten vanaf daken bekogeld met stenen door een groep jongeren. Ook hierbij worden mensen aangehouden. Het Openbaar Ministerie (OM) meldt dat deze nacht 22 aanhoudingen worden gedaan.18 De politie meldt dat op 14 augustus 25 arrestaties zijn gedaan; 13 van de 25 arrestanten zijn afkomstig uit de Schilderswijk.19 In de media – alwéér de Schilderwijk Het bericht dat een noodbevel van kracht is in de Schilderwijk zorgt voor een nieuwe piek in de berichtgeving.

In de reacties hierop op sociale media wordt regelmatig benadrukt dat het ‘weer’, ‘opnieuw’ of ‘alweer’ raak is in de Haagse Schilderswijk. Dat de relschoppers veelal van Marokkaanse en (in mindere mate) Turkse afkomst zijn, wordt ook vaak benoemd.

2.5. Vrijdag 14 augustus en nacht op zaterdag 15 augustus Het begint af te koelen; de maximumtemperatuur tikt op 15 augustus 27.6 graden Celsius aan. Het is niet met zekerheid te zeggen of er nog brandkranen zijn opengedraaid op deze dag.20 Om 15.00 uur is er een video-overleg tussen de gemeente en de politie. Er wordt besloten dat het niet nodig is een nieuwe bijeenkomst te beleggen. ‘Het netwerk wist gemeente en politie goed te vinden indien dat nodig was’, geeft de gemeente daarover aan. Vanaf 22.45 uur is wederom een noodbevel van kracht in de Schilderswijk; iedereen die op straat is, moet naar binnen. Uit luidsprekers van politiebusjes klinken mededelingen dat iedereen naar binnen moet, als mensen dat niet doen worden zij aangehouden, ‘indien nodig wordt er geweld gebruikt’. Om 23.00 verzamelen ongeveer 50 jongeren zich op de Vaillantlaan. Een half uur later, om 23.30 uur is de Vaillantlaan tussen de Parallelweg en het Vaillantplein afgesloten door de politie. Rond middernacht is het op twee plekken onrustig. Ter hoogte van de kruising Vaillantlaan/Hoefkade wordt vuurwerk uit rijdende auto’s gegooid. Ongeveer tegelijkertijd wordt aan de Jacob van Campenlaan een Haags Hopje21 in brand

18 Van 1 van hen kon geen strafbaar feit worden vastgesteld. 1 van hen wordt op maandag 17 augustus voorgeleid

19 Het OM meldt over 13 augustus en de nacht op 14 augustus 3 arrestanten minder dan de politie. Dat verschil

aan de rechter-commissaris voor mishandeling van een agent. 1 van hen heeft met zijn acties de voorwaarden van zijn lopende schorsing geschonden, en blijft vastzitten. De andere 19 arrestanten zijn naar huis gestuurd met een gedragsaanwijzing; 2 van hen krijgen een dagvaarding voor de kinderrechter voor het gooien van stenen naar politievoertuigen. In de andere 17 gevallen zou het OM nog besluiten of een boete wordt opgelegd. Zij zijn aangehouden omdat ze zich niet aan het noodbevel hielden; 6 van hen zijn daarnaast aangehouden voor belediging. Over de gedragsaanwijzing: Er is 1 specifiek gebied aangewezen. Voor verdachten die binnen het gebied wonen, geldt dat zij zich tussen 18.00 uur en 6.00 uur niet op straat mogen begeven. Om thuis te komen hebben ze één strikte route aangewezen gekregen. Een aantal verdachten kwam van buiten de Schilderswijk: zij hebben voor diezelfde tijden voorlopig een gebiedsverbod voor de buurt.

wordt verklaard als we kijken naar de volgende nacht: over 14 augustus en de nacht op 15 augustus meldt het OM 3 arrestanten meer dan de politie. 20 In de administratie die wij mochten inzien staan na 13 augustus nog twee opengedraaide brandkranen gemeld

(respectievelijk aan de Parallelweg en de Walnootstraat), maar daar staat geen datum bij. Het sterke vermoeden is dat deze brandkranen op de 14e zijn opengedraaid; de monteur kon in zijn agenda zien dat hij er die dag op uit was geweest, maar kon de locaties niet meer met zekerheid bevestigen. 21 Er zijn in totaal zes Haagse Hopjes in de Schilderswijk. Bij een Haags Hopje kunnen kinderen sport- en

spelmateriaal lenen. Haagse Hopjes vallen onder welzijnsorganisatie Xtra.

P 17

In de media – een eerste poging tot duiding Vrijdagochtend wordt opnieuw nagepraat over de ongeregeldheden in de voorgaande nacht. Het optreden van de ME en de meer dan 20 aanhoudingen die zijn verricht worden vaak genoemd. Nieuw is dat er ook een poging wordt gedaan om de wijk en de onrust te duiden. De zinsnede ‘afvoerputje van Den Haag’ komt daarbij vaak terug, gemunt in een stuk van Bert Brussen op tpo.nl. Net als donderdag wordt benadrukt dat het ‘wederom’ mis gaat in de Schilderswijk. Hiermee wordt verwezen naar de ongeregeldheden van de afgelopen dagen, maar ook naar een langer lopende situatie in de Haagse wijk. Daarnaast vinden we veel oproepen tot harder optreden van de overheid. Waarbij regelmatig de vergelijking met het politieoptreden bij de boerenprotesten wordt gemaakt en de vermoedde Marokkaanse en Turkse afkomst van de daders wordt genoemd. Nieuw is dat de suggestie wordt gedaan om het leger in te zetten om de orde te bewaken, zoals ook zou zijn gebeurd bij de boerenprotesten.

gestoken. Volgens de politie heeft het motief van de verdachte van de brand in het Haags Hopje, niets met de ongeregeldheden te maken.22 Rond 00.30 uur heeft de politie aanhoudingen verricht op de hoek Vaillantlaan/Hoefkade; de arrestanten weigerden naar huis te gaan. Om 01.00 uur wordt de Vaillantlaan weer vrijgegeven door de politie. Later in de nacht worden opnieuw mensen aangehouden omdat zij zich niet aan het noodbevel houden. In totaal worden deze nacht 29 verdachten opgepakt, meldt het OM. De politie spreekt over 26 arrestanten, waarvan 10 afkomstig uit de Schilderswijk. Daarnaast meldt de politie dat van 1 arrestant de scooter in beslag is genomen omdat die gestolen blijkt te zijn.

In de media – weinig nieuws te melden In de nacht van vrijdag op zaterdag is er wederom veel aandacht voor de Schilderswijk in de media. Dezelfde nacht is het ook onrustig in de Utrechtse wijk Kanaleneiland, waardoor de onrust in beide wijken op sociale media wordt geduid als een patroon. Daarbij wordt vaak gewezen op de grote allochtone bevolkingsgroepen in beide wijken. In de berichten die een patroon signaleren, wordt ook verwezen naar Het Haagse stadsdeel Scheveningen en de wijk Duindorp. Een artikel op nos.nl waarin de ongeregeldheden worden geduid als gevolg van verveling en een gebrek aan structuur wordt veel gedeeld en bekritiseerd.

2.6. Zaterdag 15 en zondag 16 augustus Het blijft rustig. De nacht van 14 op 15 augustus was de laatste nacht van (grote) onrust. De maximumtemperaturen blijven vanaf 15 augustus onder de 30 graden. Op 15 augustus is het op het warmste moment 25.5 graden. Zondag 16 augustus is het warmer met een maximumtemperatuur van 29.7 graden. Op maandag wordt het niet warmer dan 25.1 graden en dinsdag blijft de thermometer steken op 22.1 graden Celsius. Op zondag 16 augustus worden 2 arrestaties gedaan, beide verdachten zijn afkomstig uit de Schilderswijk. De politie meldt op maandagmiddag 17 augustus in een persbericht: “Op zaterdag en zondag bleef het rustig in de Schilderswijk. Omdat duidelijk was geworden dat de jongeren vooral met scooters of bromfietsen naar de wijk kwamen om overlast te veroorzaken, hield de politie bromfietscontroles in het centrum en omgeving. Er werden 40 bekeuringen geschreven voor onder meer snelheid, rijden zonder rijbewijs, onnodig claxonneren, niet op eerste vordering tonen van rijbewijs. Ook zijn er scooters in beslag genomen.”

22 Omdat het onderzoek nog loopt, kan de politie geen uitspraken doen over de motieven van de verdachte om het

Haags Hopje in de brand te steken.

P 18

In de media – napraten over een onrustige week Het hele weekend is de onrust in de wijk groot nieuws. De volgende onderwerpen spelen een belangrijke rol in (sociale) media: • •

•

•

Ook in de nacht van vrijdag op zaterdag is het weer tot tientallen arrestaties in de Schilderswijk is gekomen. Er wordt veelvuldig verwezen naar een video waarop jongeren op scooters met een Marokkaanse vlag, rondjes rijden op de kruising van Vaillantlaan en Hoefkade. De situatie in de Schilderswijk wordt in verband gebracht met de ongeregeldheden in Kanaleneiland op vrijdagavond. Waarbij vaak wordt vermeld dat beide wijken een grote allochtone bevolking hebben. In berichten wordt genoemd dat bij de boerenprotesten in juli het leger is ingezet. Op sociale media stellen mensen dat met twee maten wordt gemeten door het leger niet ook bij de onrust in de Schilderswijk in te zetten. Online wordt veel opgeroepen tot hard en daadkrachtig overheidsoptreden.

De berichtgeving op zondag verschilt qua thematiek niet noemenswaardig met die van zaterdag. Zondag wordt er veel doorverwezen naar dit duidende artikel op nu.nl.

2.7. Donderdag 20 augustus

Bewoners droegen spandoeken met teksten als ‘100 nationaliteiten 1 stem, zeg nee tegen relschoppers’ en ‘relschoppers, blijf af van mijn Schilderswijk!’ en ‘samen bouwen aan de wijk, doet u mee?’. In een interview met het Algemeen Dagblad op 20 augustus zegt een bewoner: ‘we hebben zoiets van, het is genoeg. We worden altijd het mikpunt van alle ellende. En dat werkt tegen ons en tegen onze jongeren. Dat zie je ook in de sollicitatieprocedures.’ Bij de Witte mars waren behalve inwoners, welzijnswerkers en ondernemers uit de wijk, namens het bestuur ook wethouders Bert van Alphen (sociale zaken en werk) en Martijn Balster (wonen) aanwezig om een petitie van De Alliantie in ontvangst te nemen. In de media – Witte mars wordt overvleugeld door demonstratie Viruswaanzin De Witte mars heeft ook online zijn weerslag en is – vergeleken met de berichtgeving van de week daarvoor – relatief feitelijk van aard en leidt tot een beperkte hoeveelheid reacties. In de (sociale) media wordt de Witte mars overvleugeld door de gelijktijdige demonstratie van Viruswaanzin op het Binnenhof. Het politieoptreden bij de demonstratie op het Binnenhof wordt vergeleken met het optreden van een week eerder in de Schilderswijk, waarbij de teneur online is dat de politie relatief hard handhaaft op het Binnenhof. Het optreden tijdens de onrust van een week eerder zou onder de maat zijn.

Op donderdag 20 augustus lopen bewoners van de Schilderswijk een stille tocht door hun wijk. Deze ‘Witte mars’ is georganiseerd door De Alliantie voor de Schilderswijk, een netwerk bestaand uit de ondernemersvereniging, vrijwilligersorganisaties, welzijnsorganisaties en actieve bewoners. Er doen naar schatting rond de vijftig mensen mee; volwassenen, jongeren en kinderen, inwoners, ondernemers en welzijnswerkers.23 De organisatie laat in de uitnodiging op schilderswijk.nl weten dat de Witte Mars is bedoeld als protest tegen de rellen, en om de positieve energie in de wijk te bevestigen en te laten zien. Deelnemers wordt gevraagd zoveel mogelijk in het wit gekleed te gaan.

23 Schatting op basis van beelden van (lokale) media.

P 19

3. Lente en zomer in de Schilderswijk

P 20

3.1. Scene 1, 1ste bedrijf: ‘de wereld om je heen’ Acte 1: spaces & places De Schilderswijk is ‘eigen’: ‘Schilderswijk is eigenlijk gewoon een dorp.’ Wel een dorp waar zo'n 31.000 mensen wonen. Met een rijk en geschakeerd verleden. ‘Een wijk die dicht tegen het centrum aan ligt, [het centrum dat] rijk is. Daar is schoonheid. […] Waar alles schoner en mooier gemaakt wordt, daar wordt ook alles beslist. En daar zit jij nét naast. En jij hebt niks.’ Tegelijkertijd is dat brede gebied in, rond en naast de Schilderwijk, een gebied, waar je iedere dag doorheen loopt. Van het Den Haag van de Haagse Markt naar het Den Haag met zijn glanzende torens. Waar je aan de ene kant van de streep de Haagse Loper hebt. Met zijn rode, fraaie bestrating. En waar diezelfde Haagse Loper ophoudt en er gebruikte en omgedraaide stoeptegels liggen. En dan vraag je je af: ‘Waarom krijgen wij hier omgedraaide stoeptegels en wordt er niet opnieuw gestraat? Blijft de kauwgom gewoon plakken. Terwijl in het centrum gloednieuwe tegels liggen en de kauwgom 's nachts wordt weggestoken.’

Acte 2: Op jacht naar een stageplek of een baan Eigenlijk weten we het allemaal: als jongeren op school zitten of werk hebben, dan gaat het relatief goed. Lastiger wordt het, als dat niet voor handen is: ‘Jongeren hadden al moeite om een stageplek te vinden, [om] aan een baan te komen. Als het in de maatschappij wat minder gaat, dan gaat het in een achterstandswijk nog wat moeilijker.’ Een fase, die vooral jongeren vanaf een jaar of 17, 18 treft. De middelbare school is achter de rug. De toekomst onzeker.

3.1.1.

Perspectieven in en van de wijk

In vrijwel alle opzichten draagt de Schilderswijk nog de kenmerken van een klassieke volksbuurt. Zoals er zoveel zijn in Nederland. De Schilderswijk is 'een postzegel', heet het dan: 'soms zitten we elkaar gewoon in de weg.' Een wijk met veel instellingen en initiatieven. Met enerzijds een open karakter: iedereen is er welkom. Maar anderzijds is het ook een gesloten wijk: 'de bewoners zijn niet heel gemakkelijk toegankelijk. Je moet er écht zijn, en laten zien dat je ook niet weggaat: alleen zo kan je een relatie opbouwen. Dat is een groot verschil met Transvaal (dat er vlak naast ligt): daar kan je gemakkelijk contact maken; dat kan in de Schilderswijk niet.' In een wijk wonen mensen. En als zo'n wijk verandert, verandert ook langzaam de identiteit van die wijk. De Schilderswijk is zo'n wijk in transitie. Het beeld van een wat lastige buurt beklijft: ‘Ik herken heel erg uit mijn jeugd “dat mensen iets te zeggen hebben over een arbeidersbuurt.” Maar dat niet gauw aan mensen gevraagd wordt “wat wil je nu zelf?” En dat mensen zich dan ook daarnaar gaan gedragen.

Dat zag ik toen, dat zie ik nu.' Waarbij de mensen die er wonen, ook niet altijd gehoord worden: ‘Je maakt mensen voor een deel zo, zoals je ze hebben wil.’ […] ‘‘waarom zou een arbeiderskind geen carrière kunnen maken? Dat gun ik iedereen!’ Ik zeg: ‘praat niet over ons, maar praat met ons, als er iets gebeurt in de wijk’. Het is tot slot, zo zegt een aantal respondenten, ook 'een versteende wijk. Met heel weinig groen. Geen of een kleine tuin. Hooguit een klein balkon. Eigenlijk gebouwd voor kleine gezinnen. Drie slaapkamers.' En nu zie je dat daar grotere gezinnen wonen: 'Met een achtergrond, waarin “op straat rondlopen” ook wat meer in de sociale cultuur zit: “in Marokko ga je ’s avonds een wandelingetje maken, omdat het zo warm is.” Nou, dan kun je niets anders.'

***

P 21

3.1.2.

Perspectieven van professionals en het sociaal weefsel

Tegelijkertijd leveren de hechte banden ook spanningen op. Schilderswijk heeft naar verhouding veel huishoudens met problemen ’achter de voordeur’. En dus is er een keur aan professionals in en rond de wijk te vinden, die de wijk vooruit willen helpen. In de beleving van die 'sociale professionals' is er een keur aan activiteiten en sociaal weefsel in de wijk te vinden. De contacten tussen al die professionals die zich met de wijk bezighouden (de systeemwereld') en de (betrokken) inwoners van de wijk (de 'leefwereld') zijn over het algemeen genomen 'goed', zo vertelt een groot aantal respondenten: 'Mensen zijn heel flexibel, in het algemeen heel begaan met hun omgeving, heel rustig. Niet veel bellen naar de corporatie. Niet veel klagen, helemaal niet veel klagen. Ze doppen hun eigen boontjes, eigenlijk. Dat is mijn indruk, en ik werk er al vijf jaar.' Er wordt ook wel geluisterd naar professionele adviezen, zo is de indruk. Sterker nog: het is er gezellig en gastvrij: 'Als ik het vergelijk met Zuidwest: de mensen in de Schilderswijk nemen veel van je aan. Er is minder ernstige overlast. Mensen proberen echt samen iets op te zetten in de wijk. In Zuidwest hebben mensen daar veel minder behoefte aan. De sfeer is relaxter. Mensen nodigen je uit voor een bakje koffie. Ze zijn eigenlijk altijd met hun omgeving bezig. Ze klagen niet. Ze zeuren niet.

Ze zijn tolerant.' Een beeld dat niet automatisch aan de wijk kleeft, ook voor de professionals die er hun carrière beginnen niet: 'Dat beeld had ik niet toen ik er kwam werken: toen zei mijn omgeving 'dat je daar gaat werken!' Wow, dat zal pittig zijn!' Maar dat is echt een verkeerd beeld!' Welzijnswerk is in de brede zin van het woord aanwezig in de wijk. Waar veel goede dingen gebeuren. Waar veel organisaties aan de slag zijn om het dagelijks leven in de wijk te verbeteren. Heel vaak met een grote mate van betrokkenheid. Waarbij het zowel om grote als op kleine organisaties gaat. En waarbij de wisselwerking tussen professionals en vrijwilligers soms van een leien dakje gaat. Zo'n initiatief uit de wijk zelf, dat is bijvoorbeeld het Stagehuis: 'De Schilderswijk is eigenlijk gewoon een dorp. En de jongeren van het Stagehuis zijn de helden. En daar zitten er ook bij die heus geen lieverdjes waren. Maar ze hebben toch een andere weg gekozen. [...] Oprichters Willem Gieseman en Nol Breedbaard hebben het als gepensioneerden opgericht. Ze hadden

precies dit voor ogen. Ze hebben het overgedragen aan Yassine. En ze gaan écht heel ver in het begeleiden van jongeren. Echte gesprekken, een lange adem hebben. Intensief, individueel.' Maar die veelheid aan partijen, met allerhande initiatieven heeft ook een schaduwkant: 'Dan hebben we een stedelijke organisatie voor welzijnswerk. Daar zitten heel veel partijen in. Maar die staan allemaal onder druk. Jacht op geld.' Waar dus ook 'gewoon' kinnesinne is: 'Investeer in die jongeren uit de wijk! […] al die jaren hebben ze gewoon fout geïnvesteerd. Punt uit. […] Het hoeft niet veel te kosten! […] als ik nu kijk, waar de subsidies naar toe gaan? Dan krijgen de grote welzijnsorganisaties miljoenen per jaar! En dan vraag ik: 'waar waren die jongerenwerkers?' Waar waren die mensen toen dit allemaal gebeurde? Wat doen jullie? Foldertjes uitdelen en op school ronddelen? Zo werkt het toch niet?'

P 22

3.1.3.

Perspectieven van en over jongeren

Vooropgesteld: met heel veel jongeren in de wijk gaat het (best) goed. Ze zitten op school. Ze hebben een baan. Of lopen stage. Ook voor hen geldt, dat de sociale samenhang in de regel sterk lijkt: 'Eigenlijk zijn de jongeren wel hecht.' Al lijkt ook in de jongerenwereld (nog) een strikte scheiding te bestaan: 'Het is in die zin gescheiden: je hebt het echt over jongens. De meisjes is weer een heel andere gescheiden wereld.' Maar, zoals gezegd: 'Met het grote leeuwendeel van de jeugd gaat het helemaal niet slecht. En een deel van de jeugd komt bij de buurthuizen en bij de stichtingen voor begeleiding.' Een belangrijk deel van de jongeren is op jacht naar werk of op jacht naar een stage. Soms gaat dat goed. Iedere jongere weet daarbij, je kan niet anders dan je stinkende best doen: ‘vroeger kon ik goed voetballen. Met mijn Marokkaanse achternaam moest ik twee keer zo goed voetballen. Maar ja, dat hoort er gewoon bij. Als je je kansen pakt, je moet gewoon harder werken, dan lukt het gewoon.' En soms vind je dan een stage: ‘Wij nemen jongeren ook vaak [...] mee op stage. [...] Dat gaat heel goed: ze zijn heel beleefd, ze willen heel hard werken. Ik vind het ook niet erg om ze mee te nemen. Ik heb wel een positieve indruk van ze. Ik weet natuurlijk niet wat ze in hun vrije tijd doen, hè.

In de Schilderswijk praten de Marokkanen die hier geboren en getogen zijn bijna accentloos Nederlands.’ Een deel van deze jongeren neemt deel aan allerhande activiteiten in de wijk. Die jongeren zijn 'in zicht'. Maar een deel van de jeugd is dat ook zeker niet. Dat komt deels, doordat 'Veel welzijnsorganisaties dezelfde groep van afnemers [bedienen]; een grote groep wordt niet bereikt.' En wat ook niet meehelpt, is dat er ook sprake is van 'een sterke "voor de eigen groep" houding bij veel initiatieven en projecten.' En waarbij professionals en de vrijwilligers zich realiseren, dat het een 'fact of life' is: 'Het is moeilijk om met jongeren in contact te blijven als ze van het basisonderwijs naar het voortgezet onderwijs gaan. Dat geldt helemaal voor de kerken.' Dat niet iedere jongere 'in zicht is' is, op zichzelf, geen probleem: 'je houdt ook een deel van de jeugd over, die niet in zicht is. Dat is ook geen probleem: ik ben in mijn jeugd ook nooit in een buurthuis geweest. Je moet je afvragen of het de taak van de overheid is om alle kinderen in beeld te hebben of begeleiding te bieden? Dat weet ik niet. We hebben in de Schilderswijk gewoon veel jeugd. Dus ook jongeren die niet in zicht zijn. Die zijn bij iedereen uit zicht.'

Hoe het speelt op de sociale media Discriminatie, kansenongelijkheid en een slechte financiële positie worden soms aangehaald om duidelijk te maken dat het begrijpelijk is dat deze jongeren de straat op gaan. Voorbeelden die online worden genoemd zijn structurele weigering bij horeca-instellingen, arbeidsmarktdiscriminatie en discriminatie door de politie. Logisch dat jongeren boos of gedesillusioneerd zijn. Anderzijds: als ze zich nou 'gewoon' zouden kleden, 'normaal' Nederlands zouden praten en net als ieder ander 'nuttig' zouden maken, dan zou er ook niets aan de hand zijn.

3.1.4.

Perspectieven rond overlast en hangjongeren

En, tot slot, is Schilderswijk ook een wijk, waar hangjongeren, overlast en 'gedoe' synoniem voor de wijk staan. Die jongeren in beeld krijgen is heel wat lastiger: ook jongerenwerkers zelf: 'hebben vrij weinig invloed op die jongeren.' Omdat 'jongerenwerkers soms toch wel gezien worden als het verlengde van de gemeente. Van de politie. Van handhaving. Die jongerenwerkers kunnen dus vrij moeilijk ingrijpen, ook om hun eigen positie niet in gevaar te brengen. [...] Hij is daar juist om de verbindende factor te zijn voor de jeugd. En dan zou hij zijn eigen positie ondermijnen, als hij daar zou gaan optreden.' Ook deze jongeren, waar het ogenschijnlijk moeilijk mee in contact te komen is, geven op gezette tijden aan, wat ze willen. Dat doen ze vrij gearticuleerd: 'Toen hadden de jongeren het gevoel dat het gebouw (waar wij nu zitten), dat dat van hen van hen afgepakt werd. Dan krijg je dat te merken. Niet door met jou in gesprek te gaan. Als het hen niet zint, dan krijg je graffiti. Of stenen door de ramen. Ook werd er ingebroken. De jongeren wilden echt kenbaar maken, dat ze een plek wilden in het pand.' En, voor een aantal professionals is dat ook precies, waar half augustus de onrust in Schilderswijk begon. Omdat jongeren in de wijk: 'eigenlijk heel goed aangeven wat ze willen: ze willen verkoeling, ze willen avontuur, spanning. Dat hebben ze zelf gepakt. Zelf moeten regelen.