RIS308458 Bijlage 2

Voor wat betreft uw punt over innovatie: op dit moment is invulling aan die doelstelling gegeven o.b.v. beproefde technieken. Vanzelfsprekend houdt de regio technische ontwikkelingen in de gaten die de impact op het landschap kunnen minimaliseren. Dit zal een landelijk aandachtspunt zijn/blijven. Die innovaties vinden hun weg in actualisaties van de RES 1.0.

Beantwoordingen wensen en bedenkingen RES Rotterdam Den Haag 11-3-2021

Nr

Organisatie

306 Westvoorne

305 Westvoorne

359 WSHD

360 WSHD

361 WSHD

Onderwerp / steekwoorden Energie corporatie

Toelichting

Thema

Antwoord

Verwijzing RES 1.0

Iedere inwoner is financieel belanghebbende met het realiseren van de uitwerking van de energiestrategie

Motie 2: •de baten van zon- en windenergie opgewekt binnen de gemeente Westvoorne toebehoort aan de burgers van gemeente Westvoorne • iedere inwoner binnen de gemeente lid is van de energiecoöperatie; • iedere inwoner binnen de gemeente aandelen verkrijgt en kan aanschaffen van de coöperatie. • verdeling van de opbrengsten naar rato worden uitgekeerd; • een minderheidsbelang van aandelen beschikbaar is voor deelnemers buiten de gemeente.

Elektriciteit

In de RES komt de noodzaak voor goede participatie, waaronder financiële participatie in projecten terug. Daarbij is de afweging gemaakt de invulling van de landelijk overeengekomen 50% norm lokaal te laten. De geformuleerde wens biedt een helder kader waarbinnen de gemeente daaraan vorm geeft en wordt ondersteund en binnen de RES.

paragraaf 4.2, paragraaf 8.3

Extra toelichting/context: Zorg voor goede en tijdige participatie, waarbij groepen inwoners (en andere belanghebbenden) op een passende wijze worden betrokken bij de inpassing van de energietransitie en profiteren van de opbrengsten (motie 1 en 2); Participatie Iedere inwoner wordt uitgedaagd Motie 1: Bij deze transitie is betrokkenheid van inwoners essentieel. Neem de volgende uitgangspunten Communicatie om mee te doen met het voor participatie mee: realiseren van de uitwerking van - Gebruik diverse participatie instrumenten de energiestrategie - Benader (soorten) inwoners op een bij hun passende wijze - Zoek mogelijkheden om inwoners die zich niet laten horen te betrekken - Begin tijdig / zo vroeg mogelijk - Maak de participatie concreet en duidelijk - Streef naar een hoog niveau op de participatieladder - Westvoorne werkt samen met Voorne Putten - Zorg dat de inwoners begrijpen wat de impact voor hen betekent - Maak participatie COVID -proof Extra toelichting: Zorg voor goede en tijdige participatie, waarbij groepen inwoners (en andere belanghebbenden) op een passende wijze worden betrokken bij de inpassing van de energietransitie en profiteren van de opbrengsten (motie 1 en 2); Inleiding W&B 379 t/m Zoals overeengekomen in het klimaatakkoord wil Waterschap Hollandse Delta graag samen met de Algemeen 384 hoort bij elkaar gemeenten en de provincie verantwoordelijkheid nemen

voor de regionale energiestrategie (RES). De regionale samenwerking juichen wij van harte toe, deze is essentieel om onze gezamenlijke doelstellingen van het Klimaatakkoord te realiseren. In de nu voorliggende concept RES herkennen we de inzet vanuit ons waterschap. Zoals in de concept RES is verwoord willen wij een bijdrage leveren aan het verwezenlijken van de regionale klimaat- en energiedoelen. Als waterschap werken wij eraan om in 2030 energieneutraal te zijn. Belangrijk hierbij is te weten dat dit geen doel op zich is, maar een resultaat dat moet bijdragen aan de nationale doelstelling om de C02-uitstoot te reduceren, zodat de mondiale temperatuurstijging zoveel mogelijk beperkt kan worden. Genoemde wensen en Daarnaast willen we samen met onze partners in de regio werken aan de duurzame en Algemeen bedenkingen 379 t/m 384 toekomstbestendige energievoorziening in de regio. Dat doen we onder meer door: hoort bij elkaar a. te onderzoeken waar onze gronden en assets ingezet kunnen worden voor de energie-transitie, mits dit past binnen de randvoorwaarden voor het waarborgen van goed waterbeheer en de andere wettelijke taken van ons waterschap; Genoemde wensen en Daarnaast willen we samen met onze partners in de regio werken aan de duurzame en Warmte bedenkingen 379 t/m 384 toekomstbestendige energievoorziening in de regio. Dat doen we onder meer door: hoort bij elkaar b.

in de regio proactief mee te werken aan warmtewinning uit oppervlaktewater en gezuiverd afvalwater. Hiertoe onderzoeken we op dit moment samen met de gemeenten welke rol ons waterschap bij de ontwikkeling van aquathermie kan spelen;

362 WSHD

Genoemde wensen en bedenkingen 379 t/m 384 hoort bij elkaar

363 WSHD

Genoemde wensen en bedenkingen 379 t/m 384 hoort bij elkaar

364 WSHD

Nawoord w&b 379 t/m 384 hoort bij elkaar

147 Zoetermeer

Korte formulering

Daarnaast willen we samen met onze partners in de regio werken aan de duurzame en Brandstoffen toekomstbestendige energievoorziening in de regio. Dat doen we onder meer door: c. mee te werken aan onderzoek naar de inzet van biogas, dat als bijproduct vrijkomt bij de waterzuivering en slibverwerking, voor het opwekken elektriciteit en warmte voor eigen gebruik, dan wel alternatieve inzet zoals opwerken tot groengas en levering aan het aardgasnet, en, Daarnaast willen we samen met onze partners in de regio werken aan de duurzame en Elektriciteit toekomstbestendige energievoorziening in de regio. Dat doen we onder meer door: d. waar mogelijk samenwerking en/of participatie met gemeenten, lokale energiecorporaties en bedrijven bij de duurzame opwek van energie, zoals wind- en zonne-energie. Bij de bespreking van onze wensen en bedenkingen in ons Algemeen Bestuur werd met nadruk gewezen op het betrekken van bewonersorganisaties en bedrijven in de regio bij de totstandkoming van plannen. Voor het slagen van de energietransitie is belangrijk dat de regio ook meedeelt in de opbrengsten van lokale opwek. Verder onderschrijft ons bestuur het belang van zoveel mogelijk 'Zon op Dak' projecten. Het spreekt voor zich dat WSHD de (tussen)resultaten van deze acties zal inbrengen in het proces Algemeen waarin de stuurgroep werkt aan het opstellen van de RES 1.0 als vervolg op de concept-RES.

Naast de maatregelen op het gebied van energiebesparing en duurzame opwekking van energie, onderzoeken de waterschappen bovendien het tegengaan van de uitstoot van broeikasgassen bij de afvalwaterzuiveringen en uit het watersysteem. Waar zinvol en mogelijk kan dit leiden tot aanpassingen van het waterbeheer. Tenslotte wijzen wij u graag op ons programma ruimtelijke adaptatie. Via dit programma zijn er aanvullende mogelijkheden om de klimaat- en energieopgave te combineren met andere ruimtelijke opgaven. Er dient meer aandacht uit te gaan Het RES proces is momenteel niet transparant genoeg. Dit terwijl de uitkomsten van het proces van Algemeen naar hoe het RES proces groot effect kunnen zijn op de directe leefomgeving van onze inwoners. Om de betrokkenheid te transparanter kan worden stimuleren en informatievoorziening te verbeteren dient de transparantie te verbeteren. gemaakt;

50

Dank voor de input. Draagvlak is een belangrijke voorwaarde voor het slagen van de energietransitie. We 2.3, 7.1, 8.1, verder in onderschrijven het belang van goede en tijdige participatie, waarbij groepen inwoners (en andere hele document belanghebbenden) op een passende wijze worden betrokken bij de inpassing van de energietransitie en verweven profiteren van de opbrengsten. Inwonersparticipatie wordt volgens afspraak niet door de regio uitgevoerd maar is een aangelegenheid van de gemeenten. De regio faciliteert/stimuleert voornamelijk met kennisoverdracht en breed bruikbare producten. In de RES 1.0 is aandacht besteed aan de invulling van procesen projectparticipatie zowel in de uitvoeringslijnen als in de communicatieaanpak, ook voor de periode na de RES 1.0.

Dank voor uw enthousiasme in de regionale samenwerking, fijn om te horen dat u uw ambities herkent in de concept-RES. De meerwaarde van een goede regionale samenwerking wordt onderkend en is essentieel om gezamenlijke doelstellingen te kunnen realiseren.

Geen verwijzing.

Met uw bijdrage kunnen we de opgave die er landelijk en in de regio ligt dichterbij brengen. Daarbij is evident O.a. paragraaf 1.1, begrip voor de positie die waterschappen innemen i.r.t. hun primaire taak. De zoektocht naar goede paragraaf 6.1, ontwikkelkansen, zij het elektriciteitsopwekking op uw assets of het vinden van meer innovatieve oplossingen paragraaf 8.2.2, voor het verwarmen van de gebouwde omgeving maken we graag samen. Dit verankeren we daarom ook in de paragraaf 8.3.1, RES 1.0 paragraaf 8.3.2 Aquathermie is een zeer interessante bron voor lage temperatuurwarmte. In de RES 1.0 wordt er aandacht paragraaf 1.3 - 3.1 besteed aan de rol van aquathermie in de energievoorziening. Dit soort warmte is echter niet heel geschikt om 8.2.2 over grote afstanden te transporteren, en is daarmee een geschikte bron voor lokale warmtenetten. Het is belangrijk dat de waterschappen, als RES-partner, hun mogelijkheden om van aquathermie gebruik te maken verder in beeld brengen in onderzoeken en pilotprojecten, en met de gemeenten verkennen welke kansen er zijn om gebruik te maken van aquathermie als duurzame warmtebron. Dank voor deze informatie. Biogas (en eventueel opwerking naar groengas) is voor deze regio een zeer belangrijk product. Dit is opgenomen in de RSE, onderdeel Brandstoffen maar ook de relevantie in het gehele energiesysteem is nader onderbouwd

5.2

In deze wens wordt de rol van participatie helder weergegeven. Deze lijn wordt ondersteund in de RES 1.0, in Paragraaf 4.3 (vervolg die zin dat daarbij de RES, gemeenten faciliteert met producten en kennis en dat gemeenten via elektriciteit), paragraaf gebioedsprocessen of meer algemene participatie rond de energieopgave het contact leggen en onderhouden 8.3 (frame 3: draagvlak) met inwoners(groepen).

Dank dat u uw (tussen)resultaten met ons wilt delen. Goed ook om te weten dat u onderzoek doet naar het Geen verwijzing. tegengaan van de uitstoot van broeikasgassen bij de afvalwaterzuiveringen en uit het watersysteem. Voor wat betreft uw programma ruimtelijke adaptatie, dank voor uw verwijzing. Ruimtelijke kwaliteit vormt een onderdeel van de RES waar dit mogelijk van toegevoegde waarde kan zijn.

De RES is een visiedocument. In de komende fase zijn vooral gemeenten aan zet om de realisatie op te pakken. Geen verwijzing. Dat gebeurt door (aanpassing van) beleid en in projecten. De betrokkenheid van de inwoners zien we als noodzakelijk voor het slagen van de energietransitie en zal dus vooral in de realisatiefase een plek moeten krijgen. In aanloop naar de RES 2.0 wordt nagedacht over de mate waarop er ook regionaal extra actie nodig is in het kader van participatie.

Beantwoordingen wensen en bedenkingen RES Rotterdam Den Haag 11-3-2021

Nr

Organisatie

Korte formulering

Toelichting

Thema

Antwoord

148 Zoetermeer

De gemeenteraad dient uitgebreider en op frequente basis te worden geïnformeerd over de onderhandelingen in het RES proces;

De gemeenteraad is niet betrokken geweest bij de totstandkoming van de concept-RES. Om de controlerende taak goed te kunnen vervullen, dient de gemeenteraad uitgebreider geïnformeerd te worden en te worden meegenomen in het onderhandelingsproces.

Algemeen

149 Zoetermeer

Geef in de RES 1.0 een visie op de Gezien het dreigend tekort aan elektriciteit in deze regio en het enorme overschot aan warmte is de Warmte inzet van warmte, de wijze conclusie in het rapport helder, we moeten in onze regio zoveel mogelijk woningen en overig waarop een warmtenet optimaal, gebouwen verwarmen met warmte. Dat kan niet zonder aanleg van een warmtenet. Hoe dat bestuurlijk fysiek en bestuurlijk, en fysiek vorm te geven komt in deze Concept RES niet aan de orde en daar is wel behoefte aan. vormgegeven kan worden. Daarbij specifiek aandacht voor de betaalbaarheid van een warmtenet, met of zonder verplichte aansluiting en het beleggen van de regie en de verantwoordelijkheid (waaronder autonomie gemeente) nadrukkelijk benoemd moet worden; Geef in de RES 1.0 meer aandacht Het opwekken van voldoende duurzame elektriciteit in onze regio, de dichtstbevolkte van Nederland, Algemeen aan het belang van lijkt ondoenlijk of zal in ieder geval beperkt zijn. De vraag naar elektriciteit is groter dan het aanbod. energiebesparing en geef richting Elektriciteit die uitgespaard wordt hoeft niet opgewekt te worden. hoe dat concreet gerealiseerd kan worden;

Het betrekken van de raadsleden is inderdaad een belangrijke component voor het slagen van de RES. Vanuit Geen verwijzing. de RES organiseren we vanuit de Uitvoeringslijnen elektriciteit, warmte en brandstoffen daarom raadsbijeenkomsten. Aanvullend ligt de verantwoordelijkheid voor het betrekken van de gemeenteraden bij de gemeenten zelf. Ook als het gaat om hun inhoudelijke inbreng in het RES-proces. Vanuit de RES ondersteunen we gemeenten graag in het betrekken van hun raden. Het staat gemeenten dan ook vrij de RESUitvoeringslijnen hierover te benaderen. De regio heeft onderzocht welke kansen er zijn voor de warmtetransitie en hoe publieke belangen geborgd Paragraaf 2.2 - 3.3 - 8.2 kunnen worden. Hierbij is altijd uitgegaan dat de regie van de warmtetransitie bij de gemeenten ligt, en dat Juridisch rapport afstemming en samenwerking in de regio wenselijk is. Om zo optimaal gebruik te kunnen maken van de sturingsinstrumenten beschikbare warmte in de regio. De onderzoeken die zijn gedaan in aanloop naar RES 1.0 laten dit ook zien. publieke belangen Tegelijk wordt geconstateerd dat er nog onvoldoende effectieve wet en regelgeving en financiële instrumenten zijn om de warmtetransitie vorm te geven en tegelijkertijd de publieke belangen (betaalbaarheid, betrouwbaarheid, duurzaamheid, rechtvaardigheid en vertrouwen) te borgen.

De RES 1.0 maakt inzichtelijk waar de risico's liggen en welke instrumenten nodig zijn om de warmtetransitie succesvol vorm te kunnen geven.

150 Zoetermeer

Onderwerp / steekwoorden

151 Zoetermeer

Besteed in het verdere RES traject Gemeenteraadsleden zijn niet betrokken geweest bij het opstellen van de concept-RES maar kunnen expliciet aandacht aan de slechts wensen, aandachtspunten en bedenkingen meegeven, waarvan we niet weten of deze ook democratische legitimatie van de daadwerkelijk in de RES 1.0 zullen worden meegenomen. Dat horen we pas later. We zijn met 23 RES en werk in de RES 1.0 nader gemeenten in onze RES, dus het gevoel dat je als raad nog invloed hebt op de uiteindelijke RES 1.0 is uit hoe gemeenteraden tijdig en niet groot. De RES is geen onderdeel van een gemeenschappelijke regeling met alle formaliteiten die op een goede manier betrokken daarbij horen. Daarom is de vraag naar de democratische legitimering van de RES een terechte. worden bij de besluitvorming; Weliswaar moeten alle gemeenteraden de RES 1.0 ieder voor zich vaststellen/goedkeuren, maar wat gebeurt er als een gemeenteraad niet akkoord gaat? Wat gebeurt er als een gemeenteraad delen van de RES niet acceptabel vindt? Daarom de wens om in de RES 1.0 een paragraaf over de democratische legitimering van de RES 1.0 en het proces daarnaartoe op te nemen.

152 Zoetermeer

Werk in de RES 1.0 nader uit hoe gedegen participatie door inwoners, bedrijven en organisaties kan worden vormgegeven;

153 Zoetermeer

Algemeen

De opgave van verduurzaming is van ons allemaal, en gaat niet alleen de gemeente zelf aan, maar ook Communicatie inwoners, bedrijven en andere organisaties. Zonder voldoende draagvlak komen we er niet. Mensen zijn zeer betrokken bij hun leefomgeving, maar wachten nu vaak af en zijn onzeker over wat er in hun stad, wijk of straat gaat gebeuren. Dat is begrijpelijk. Ze besluiten veelal om ingrijpende energiebesparende maatregelen voor hun woning nog even uit te stellen. Het is daarom noodzakelijk hen tijdig mee te nemen in de opgave waarvoor we staan en hen serieus te nemen. En dat betekent dat we voor alle projecten m.b.t. de energietransitie gedegen participatietrajecten moeten doorlopen. In de RES 1.0 dient dit nader uitgewerkt te worden. Keuzevrijheid, eigen regie en flexibiliteit zijn daarbij belangrijke begrippen Werk in de RES 1.0 uit hoe het In de concept-RES wordt een ambitie van 50% lokaal eigenaarschap verwoord. Lokaal eigenaarschap is Algemeen 50% lokaal eigendom gestalte kan belangrijk omdat wanneer door ten minste 50% lokaal eigenaarschap een wind- of zonnepark krijgen en stel daarvoor een ontwikkeld wordt, de opbrengsten daarvan zo veel mogelijk lokaal terecht komen. Dit bevordert het voorbeeld-beleidskader op, waar draagvlak voor en vertrouwen in de energietransitie en zorgt voor een versnelling daarvan.

Hoe groter gemeenten gebruik van kunnen het aandeel eigendom van de inwoners is, hoe meer van de baten in de eigen gemeente blijven. maken; Zonder een lokaal beleidskader “Lokaal eigendom van hernieuwbare opwek op land” kan het ten minste 50% lokaal eigendom echter niet afgedwongen worden bij energieprojecten. Daarom is het verstandig om in de RES 1.0 de mogelijkheden voor een dergelijk beleidskader te verkennen en een voorbeeld-beleidskader op te stellen, waarin eisen aan ten minste 50% lokaal eigendom worden opgesteld en opbrengstparticipatie als voorwaarde geldt voor planologische medewerking. De deelnemende gemeenten kunnen hier dan naar eigen wens en inzicht en in een voor hen passende vorm gebruik van maken, zodat niet iedere gemeente het wiel helemaal zelf hoeft uit te vinden.

154 Zoetermeer

Analyseer en werk in de RES 1.0 nader uit welke werkgelegenheid er met de energietransitie gemoeid is, hoe de regio de benodigde vakmensen gaat opleiden en welke samenwerking daarvoor nodig is met het onderwijs en het bedrijfsleven;

De energietransitie levert vele nieuwe banen op, want er is enorm veel werk aan de winkel. Dat biedt Algemeen kansen voor werknemers op diverse niveaus, maar dan moeten er moeten wel voldoende (om- en bij)geschoolde mensen zijn om onze energieambities waar te maken. De samenwerking met het onderwijsveld en het bedrijfsleven om voldoende goede werknemers te genereren, moet dus intensief zijn. Het is belangrijk dat hier stevig op wordt ingezet. Dat kan niet alleen lokaal, maar is juist ook een regionale opgave. Hoe gaat onze RES-regio de benodigde vakmensen opleiden? De RES dient zich daar rekenschap van te geven en een goede analyse te maken van wat hiervoor nodig is. In de RES 1.0 dient dit nader uitgewerkt te worden

155 Zoetermeer

Neem bij de beleidskeuzes in het verdere RES-traject de ambitie op om de biodiversiteit niet te verstoren maar juist te vergroten en te versterken;

Algemeen

51

Verwijzing RES 1.0

Energiebesparing speelt een belangrijke rol. Dit is ook in de RES 1.0 opgenomen, maar het is een lokale Paragraaf 2.4, aangelegenheid om energiebesparende maatregelen te ontwerpen en effectueren. Het onderwerp is in de paragraaf 4.1, periode naar de RES 1.0 in de uitvoeringslijn Elektriciteit wél met stakeholders besproken en ervaringen zijn paragraaf 6.1 en uitgewisseld. Tegelijkertijd is het doel van de RES nadrukkelijk niet om te werken naar een energieneutrale paragraaf 8.2.1 regio. Het doel is om vast te stellen hoeveel we als RES regio Rotterdam Den Haag bij kunnen dragen aan de nationale klimaatdoelstelling, bekeken vanuit de draagkracht van ons landschap. Raadsleden zijn in het proces naar de Concept RES als ook de RES 1.0 veelvuldig tussentijds geïnformeerd, o.a. Paragraaf 8.1 door bijeenkomsten, consultatierondes (over de 3 scenario's voor het Energieperspectief 2050 als ook in het najaar van 2019 in een drietal bijeenkomsten over het Energieperspectief 2050 en wat men wil meegeven voor de RES. Naast de Wensen en Bedenkingen zijn er diverse mogelijkheden geweest voor volksvertegenwoordigers om inzicht te krijgen in (tussenfases) van de RES. O.a. door de webinars die de regio heeft georganiseerd maar er zijn ook gemeenten die bijv. inwoners of raadsavonden hebben georganiseerd.

De Nota van wensen en bedenkingen wordt voorafgaand aan het definitief maken nog voorgelegd aan de raden in februari 2021 voordat de RES in regionaal verband wordt besproken en gepubliceerd. Daarmee beoogt de regio de invloed van raadsleden zo groot mogelijk te houden. Het kan natuurlijk wel zo zijn dat er verschillen van inzichten zijn binnen de regio. Dat kan er ook toe leiden dat een gemeente op een onderdeel liever niet akkoord wil gaan met de RES. Indien dat het geval is constateren we dat er op het overige wél overeenstemming is. Eventuele bespreekpunten nemen we terug naar een regionaal bestuurlijk overleg om tot een oplossing op proces en inhoud te komen. Dank voor deze inbreng. Draagvlak en acceptatie van belanghebbenden zijn belangrijke voorwaarden voor het paragraaf 2.3, 7.1, 8.1, slagen van de energietransitie. (Vroegtijdige) proces- en projectparticipatie zijn daartoe middelen die door de verder verweven in gemeenten ingezet worden. De regio faciliteert/stimuleert voornamelijk met kennisoverdracht (inclusief breed hele document bruikbare producten); zoals weergegeven in plan van aanpak (dec 2019) en updates inspelend op actualiteit. In de RES 1.0 wordt aandacht besteed aan de invulling van proces- en projectparticipatie zowel in de uitvoeringslijnen als in de communicatieaanpak. De uitvoering van inwonersparticipatie is buiten scope.

50% lokaal eigendom heeft in het proces naar de RES 1.0 aandacht gekregen: het voorstel is dat dit (conform Paragraaf 2.3, de afspraken omtrent bredere participatie) lokale invulling krijgt. Hierbij werd door gemeenten aangegeven dat paragraaf 8.3.4 (frame het ontwikkelen van een regionaal kader niet wenselijk is. Indien door partijen gewenst kan dit richting RES 2.0 3) en bron Factsheet ook regionaal worden opgepakt. Goede voorbeelden vanuit de regio worden wel gedeeld, zoals een actieve 50% lokaal eigendom, energiecoöperatie die een centrale rol speelt voor het realiseren van een TVW, het opstellen van een leidraad Participatiecoalitie via of het organiseren van een koepel van energiecoöperaties die hier invulling aan geven. Het streven van 50% https://departicipatieco lokaal eigendom zoals in het klimaatakkoord vastgesteld is door de regio geadopteerd, en het gesprek hierover alitie.nl/document/fact zal dus gevoerd blijven worden. De daadwerkelijke invulling is zoals gezegd een lokale aangelegenheid. sheet-50-lokaaleigendom]/

We staan als maatschappij voor een enorme opgave i.h.k.v. de energietransitie. We onderschrijven dat het Paragraaf 2.4 ontwikkelen en opleiden van vakmensen, kennis e.d. daarbij belangrijk is. Indirect kan dit uit de RES 1.0 worden (randvoorwaarde opgemaakt, de directe werkgelegenheid valt echter buiten de scope van de RES zoals ook in paragraaf 2.4 arbeidsmarkt) Voorwaarden en risico's wordt geschetst.

Dank voor uw aanwijzing, er is aandacht besteed aan het versterken en koppelen van opgaven, waaronder biodiversiteit. Dit wordt in de RES 1.0 opgenomen.

Paragraaf 7.3.5 (frame 1), paragraaf 8.3.4 (frame 1)

Beantwoordingen wensen en bedenkingen RES Rotterdam Den Haag 11-3-2021

Nr

Organisatie

Onderwerp / steekwoorden

Korte formulering

Toelichting

Thema

Antwoord

156 Zoetermeer

De kansen voor waterstof op langere termijn open te houden waarbij gebruik kan worden gemaakt van het bestaande aardgasnet zodat het elektriciteitsnet minder belast wordt;

. Het elektriciteitsnet volgens netbeheerders zwaar belast wordt in het geval van 100 % elektrische energievoorziening; . Waterstof als energiedrager kan bijdragen aan een realistische transformatie op langere termijn die CO2 neutraal opgewekt wordt waarbij het huidige aardgasnet geschikt te maken is voor waterstof transport; . Het aardgasverbruik in veel woningen tegen relatief lage kosten te halveren is door een hybride warmtevoorziening bestaande uit een kleine warmtepomp in combinatie met een kleine gasketel voor de piekmomenten; Op langere termijn in deze woningen het aardgas te vervangen is door waterstof

Brandstoffen

157 Zoetermeer

ln de RES 1.0 moeten de grote Dat het moeite kost om in de aangeleverde stukken de grote lijnen van de RES te zien lijnen van de energiestrategie kort en puntig worden geformuleerd;

Communicatie

In de concept-RES is gesteld dat waterstof een zeer nuttige energiedrager is, die echter ook gewenst is voor 5.2 andere toepassingen, zoals de industrie. Om deze reden is een ladder opgesteld. Afhankelijk van de hoeveelheid beschikbare waterstof kan deze ook worden ingezet in de gebouwde omgeving. Dit is naar verwachting van netbeheerders, de Rijksoverheid en deze RES regio echter niet voor 2030 het geval. Tot die tijd kan niet met zekerheid gezegd worden of waterstof een oplossing gaat bieden voor de benodigde netverzwaring in de gebouwde omgeving wanneer woningen 100% elektrisch worden verwarmd. In uw toelichting gaat u ook in op het belang van hybride warmtepompen om het aardgasverbruik te reduceren. Dit is een goed punt, wat lokaal in de transitievisie warmte een plek kan krijgen. Regionaal wordt er voor de warmtevoorziening gekeken naar op welke wijze regionale warmte-infrastructuur een meerwaarde kan bieden voor de warmtetransitie op lokaal niveau. Dank voor de input. We nemen verbetering van de leesbaarheid mee bij het schrijven en het opmaken van het In (opmaak) document product RES 1.0. Als gevolg van de inhoudelijke uitdaging blijft echter wel een omvangrijk en complex product verweven. High res met een korte samenvatting. figuren.

158 Zoetermeer

In de RES 1.0 wordt aandacht •dat restwarmte uit industriële processen in het Ro erdamse havengebied mogelijk beter benut kan gegeven aan de zorg dat betere worden om in de warmtevraag van de regio en daarbuiten te voorzien benutting van restwarmte uit het •dat deze restwarmte op dit moment voor een groot deel resulteert uit processen die fossiele Rotterdamse havengebied brandstoffen gebruiken mogelijk kan leiden tot langer •dat deze processen ook zo snel als enigszins mogelijk minder a ankelijk van fossiele brandstoffen blijvende afhankelijkheid van het moeten worden gebruik van fossiele brandstoffen;

Warmte

Het uitgangspunt in de RES van de inzet van restwarmte is dat deze in 2050 geen fossiele oorsprong meer Paragraaf 5.2 heeft. In de transitie ernaar toe kan tijdelijk wel restwarmte met fossiele oorsprong worden gebruikt. In het traject naar de RES 1.0 wordt nader onderzoek gedaan naar de mogelijkheden van regionale warmtenetten, waarbij ook in meer detail is gekeken naar de daadwerkelijk toekomstige beschikbare warmte in het Havengebied. In de RES 1.0 zal hier dus meer informatie over zijn opgenomen. Op basis van de bevindingen zal in het traject van de RES 2.0 een uitvoeringsprogramma handvatten kunnen bieden om met betrokken partijen concreter invulling te geven aan dit transitiepad.

159 Zoetermeer

ln de RES 1.0 moet meer aandacht Dat in de RES naast aandacht voor bronnen voor warmte ook aandacht moet zijn voor de worden gegeven aan mogelijkheden om warmtevraag te verminderen vermindering van warmtevraag d.m.v. isolatie;

Algemeen

160 Zoetermeer

ln de RES 1.0 moet meer aandacht •dat in de Concept RES de meeste aandacht uitgaat naar in de regio toegepaste technologieën die Warmte worden gegeven aan de zullen bijdragen aan de energietransitie tot 2030 (wind en zon) mogelijkheden en •dat mogelijkheden en onmogelijkheden van kernenergie rela ef weinig aandacht krijgen omdat dit een onmogelijkheden op termijn van meer landelijke thema is en regionale kernenergie pas na 2030 zou kunnen bijdragen kernenergie in de regio; •dat het voor de meningsvorming belangrijk is ook in de RES aandacht te hebben voor kernenergie zonder direct een mening uit te spreken voor of tegen

In de (concept) RES wordt uitgegaan van een minimale mate van isolatie van gebouwen (minimaal label C). In Paragraaf 3.2, de berekeningen rondom warmte is dit het uitgangspunt. Deze isolatiestap kan leiden tot ca. 27% paragraaf 6.1, energiebesparing. De isolatie-aanpak is primair een lokale aangelegenheid. Regionale samenwerking vindt paragraaf 8.2.1 plaats o.a. via Provincie Z-H en bijv. de regionale en lokale energieloketten. Tegelijkertijd merken wij een behoefte om besparing steviger te verankeren binnen de RES. In het traject van de 2.0 zal ingegaan worden op de rol die de regio hierbinnen kan vervullen. In de informatieplicht is opgenomen dat locaties die meer dan 50.000 kWh en/of 25.000 m3 gas per jaar gebruiken alle erkende maatregelen moeten nemen. Gemeenten zijn verantwoordelijk voor de handhaving. Naar verwachting moeten alle labelplichtige gebouwen in 2030 beschikken over een A-label. Dat leidt tot een aanzienlijke energiebesparing. Daarbij is afstemming/inspanning nodig om tot een adequate borging van b.v. informatieplicht en controle van energielabels te komen. Voor meer informatie over labelplichtige gebouwen: https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/energielabel-woningen-en-gebouwen/vraag-enantwoord/wanneer-is-het-energielabel-voor-woningen-verplicht Kernenergie is op dit moment geen onderdeel van het Klimaatakkoord.

Op dit moment vindt er een landelijke paragraaf 1.3 - 3.2 marktconsultatie plaats onder welke voorwaarden marktpartijen bereid zijn te investeren in kerncentrales in Nederland, welke publieke ondersteuning daarvoor nodig is en in welke regio’s er belangstelling is voor de realisering van een kerncentrale.

161 Zoetermeer

De beschikbaarheid van koude opslag en het gebruik hiervan voor koeling (geohydrologisch opslag systeem) dient een nadrukkelijkere rol te krijgen;

162 Zoetermeer

De infrastructuur - wegen, spoor - In de huidige RES wordt vooral gesproken over de infrastructuur als mogelijke plaats om windturbines Elektriciteit te benutten als plaats om neer te zetten. Gezien de grote oppervlaktes die wegen en spoorlijnen met elkaar in beslag nemen zijn zonnepanelen te plaatsen zoals op er wellicht ook mogelijkheden om de infrastructuur op een andere manier te gebruiken voor het de geluidsschermen; indringend opwekken van energie. te onderzoeken om te zien of wegen ook op andere wijze gebruikt kunnen worden voor het opwekken van energie en daarbij te denken aan: Kan er over zonnepanelen heen gereden worden? ls het mogelijk de wrijving van voertuigen om te zetten in energie? Er naast de formele RES, een De RES zal breed gedragen moeten worden. Momenteel heeft de RES de belangstelling van een Communicatie publieksvriendelijke versie van de bescheiden groep mensen en er zal stevig ingezet moeten worden om het onder de aandacht van meer RES wordt ontwikkeld. Een versie mensen te brengen, op het moment dat zij hun mening nog kunnen geven. in eenvoudige taal en in een korte vorm die de hoofdlijnen van de RES schetst (met verwijzingen naar de verdieping in de formele RES);

164 Zoetermeer

Door (veronderstelde) klimaatverandering merken we steeds meer dat de zomers warmer worden en de behoefte aan koeling in huizen een verhoogd beroep doen op koelsystemen. Echter zijn de meeste systemen zoals airconditioning installaties die veel energie verbruiken. Door onderzoek te doen of koudebronnen een aanvulling kunnen zijn op deze groeiende vraag naar duurzame bronnen, is het belangrijk ook deze vorm van energietransitie mee te nemen in de concept RES. In de commissie vergadering van maandag 13 september kwam dit onderdeel ter sprake.

52

Algemeen

Verwijzing RES 1.0

Omdat de ontwikkeling van nieuwe vormen van kernenergie en de bouw van kernenergiecentrales erg langzaam gaat, kan kernenergie niet ingezet worden om het doel van 2030 (49% minder CO2-uitstoot) te halen. Om deze reden maakt kernenergie vooralsnog geen onderdeel uit van de scope van de RES 1.0. Voor de periode tot 2050 kan kernenergie wel een rol gaan spelen. Indien er op landelijk niveau wordt aangestuurd op kernenergie wordt dit onderdeel van de RES, gezien het, zoals u terecht aankaart, dan onderdeel uitmaakt van het energiesysteem. U maakt een terecht punt, koeling is inderdaad een belangrijk punt van aandacht. Het is een onderbelicht O.a. paragraaf 8.5 onderwerp in de RES en zal voor RES 2.0 op de agenda staan. Hittestress die de warme zomers met zich meebrengt, is voor een groot deel een lokale aangelegenheid, met de eigen ruimtelijke inrichting (meer groen minder stenen/asfalt) kan de stad hitte-eiland - effecten fors verminderen. Zoals u terecht aangeeft kunnen WKO-systemen lokaal in een gemeente een oplossing bieden om koelte aan gebouwen te leveren in de zomer, en warmte in de winter. Dit soort lokale technieken kan een gemeente opnemen in haar TVW.

In de RES wordt in lijn met het Klimaatakkoord met name ingezet op die technieken die voldoende Paragraaf 8.3 doorontwikkeld en opschaalbaar zijn in de zin dat er een grote rol is weggelegd in de productievolumes die nodig zijn per 2030. Dat betekent dat in de RES 1.0 ingezet op windenergie en zonne-energie. Daarnaast wordt continu gemonitord welke technieken ver genoeg zijn om een significante rol te kunnen spelen in het energiesysteem. b.v. remenergie, warmte of stroom leverende wegen, geluidschermen en andere technieken. Indien daarvan sprake is dan zal de inzet daarvan ook meegenomen worden en landen in een actualisatie van de RES. dat zal iedere 2 jaar plaatsvinden. Daarbij dient in ogenschouw genomen te worden dat de RES niet zelfstandig innovaties financiert of faciliteert. daarbij wordt gesteund op andere organisaties en processen in de regio en daarbuiten.

Dank voor de input. We nemen verbetering van de leesbaarheid mee bij het schrijven (incl. illustraties of In (opmaak) document begrippenlijst) en het opmaken (duidelijke tabellen en kaarten) van het document RES 1.0. Het document verweven. High res wordt zo leesbaar mogelijk ingedeeld in een deel met hoofdlijnen en verwijzingen voor verdieping, toelichting figuren. en onderbouwing. Een aparte samenvatting kan als basis gebruikt worden door gemeenten in haar (brede) publiekscommunicatie. Daarmee wordt deze wens in zijn geheel geaccommodeerd. Notie: Als gevolg van de inhoudelijke, behoorlijk technische uitdaging blijft het echter wel een omvangrijk en complex product met name gericht op de primaire lezersdoelgroep van volksvertegenwoordigers. Om die reden moet het ook álle informatie bevatten die voor handen is en die nodig is om tot afgewogen besluitvorming te komen. Communicatie met inwoners ligt volgens afspraak bij de gemeenten zelf, de regio levert kennis/materialen om dit te bevorderen.

Beantwoordingen wensen en bedenkingen RES Rotterdam Den Haag 11-3-2021

Nr

Organisatie

Onderwerp / steekwoorden

Korte formulering

Toelichting

Thema

Antwoord

Verwijzing RES 1.0

165 Zoetermeer

Tevens wordt er een algemene De RES zal breed gedragen moeten worden. Momenteel heeft de RES de belangstelling van een Communicatie publieksvriendelijke begrippenlijst bescheiden groep mensen en er zal stevig ingezet moeten worden om het onder de aandacht van meer gemaakt waarin alle technische mensen te brengen, op het moment dat zij hun mening nog kunnen geven. termen en alle afkortingen helder worden uitgelegd;

Dank voor de input. We nemen verbetering van de leesbaarheid mee bij het schrijven (incl. illustraties of begrippenlijsten) en het opmaken van het product RES 1.0. Als gevolg van de inhoudelijke uitdaging blijft het echter wel een omvangrijk en complex product met name gericht op de primaire lezersdoelgroep van volksvertegenwoordigers. Communicatie met inwoners ligt volgens afspraak bij de gemeenten zelf, de regio levert kennis/materialen om dit te bevorderen.

In (opmaak) document verweven. High res figuren.

166 Zoetermeer

En hetzelfde geldt voor een De RES zal breed gedragen moeten worden. Momenteel heeft de RES de belangstelling van een Communicatie publieksvriendelijk overzicht van bescheiden groep mensen en er zal stevig ingezet moeten worden om het onder de aandacht van meer het proces: Maak een duidelijk mensen te brengen, op het moment dat zij hun mening nog kunnen geven. overzicht wat er precies op welk moment gaat gebeuren en hoe en wanneer de bewoners en de ondernemers erbij worden betrokken; Zet genoeg middelen in om de De RES zal breed gedragen moeten worden. Momenteel heeft de RES de belangstelling van een Communicatie energietransitie onder de bescheiden groep mensen en er zal stevig ingezet moeten worden om het onder de aandacht van meer aandacht te brengen. mensen te brengen, op het moment dat zij hun mening nog kunnen geven.

Dank voor de input. We nemen verbetering van de leesbaarheid mee bij het schrijven (incl. illustraties of begrippenlijsten) en het opmaken van het product RES 1.0. Als gevolg van de inhoudelijke uitdaging blijft het echter wel een omvangrijk en complex product met name gericht op de primaire lezersdoelgroep van volksvertegenwoordigers. Communicatie met inwoners ligt volgens afspraak bij de gemeenten zelf, de regio levert kennis/materialen om dit te bevorderen.

In (opmaak) document verweven. High res figuren.

167 Zoetermeer

53

We onderschrijven uw punt dat de RES breed gedragen moet worden. Dit is inderdaad een aandachtspunt voor In (opmaak) document ons allen en bestaat uit meerdere onderdelen: 1) het benaderen van inwoners, bedrijven, maatschappelijke verweven. High res organisaties is volgens afspraak een aangelegenheid van de gemeenten zelf en wordt niet door de regio figuren. gedaan, 2) de regio ondersteunt de gemeenten met algemene kennis/communicatie op gebied van participatie en adviseert verschillende participatieinstrumenten (Participatie via volksvertegenwoordigers zoals in de wensen en bedenkingen procedure is ook een voorbeeld in deze regio) , 3). De regio overlegt met gemeenten en stimuleert proces- en projectparticipatie. 4) Uitvoering van inwonersparticipatie is volgens afspraak buiten scope van RES Rotterdam Den Haag.