RIS308381 Bijlage

voortgangsbrief

Duurzaamheid 2020 ENERGIETRANSITIE

LEEFOMGEVING

MOBILITEIT

GRONDSTOFFEN

Duurzaamheid Den Haag Samen werken we aan een duurzame stad

Energietransitie INHOUD

INLEIDING Samen met bewoners, maatschappelijke organisaties en bedrijven werken we aan een schone en gezonde stad, die klimaat- en toekomstbestendig is. We zijn trots op het groene k­ arakter van Den Haag en willen dit versterken. Zo blijft Den Haag aantrekkelijk om in te wonen, te verblijven en te werken. Elk jaar wordt de programmabrief duurzaamheid opgesteld met daarin de belangrijkste plannen voor het komende jaar. Over de resultaten uit dat jaar wordt, gelijktijdig met de financiële cyclus, gerapporteerd.

werkte en tal van bijeenkomsten niet- of online doorgingen. Ondanks de impact van de Covid-19 crisis is er hard doorgewerkt aan het verduurzamen van onze stad en zijn er verschillende mooie resultaten behaald.

Het coalitieakkoord en de nota duurzaamheid zijn de basis. De voortgangsbrief geeft compacte en overzichtelijke informatie over de staat van de stad wat betreft duurzaamheid. Sommige cijfers lopen een jaar achter omdat we landelijke en provinciale bronnen gebruiken waarvan de jaarcijfers pas later beschikbaar zijn.

In 2020 is het Stedelijk Energieplan vastgesteld. Een plan waarin de belangrijkste ingrediënten van onze strategie staan beschreven om de overgang van fossiele naar duurzame energie in beweging te zetten. De CO2-uitstoot in 2020 is weer gedaald ten opzichte van een jaar ervoor. Midden in de stad is dit jaar het Zonnepark ‘t Oor geopend, een park dat een moestuin en ruimte voor schapen combineert en tegelijkertijd stroom levert aan de HTM. Het aantal zonnepanelen in de stad is met een derde gestegen ten opzichte

In 2020 heeft de Covid-19-crisis impact gehad op de werkzaamheden op het gebied van duurzaamheid. Het is een jaar geweest waarin veel mensen thuis

van 2019. Een belangrijk stap naar een schone lucht in de stad is de invoering van de milieuzone voor Den Haag. Door invoering van de ja-ja sticker wordt er minder papier huis aan huis bezorgd en verdwijnt er daarvan minder in het (rest) afval. De aanleg van de waterbuffer onder het Cromvlietpark in Laak is een spectaculair project dat verkoeling voor de wijk en water voor de bomen levert in periodes van grote hitte. En tien strandpaviljoens behaalden dit jaar een internationaal Green Key-certificaat. Mede daardoor is het strand van Den Haag in 2020 het meest duurzame strand van Nederland geworden. De voortgangsbrief 2020 geeft informatie over de voortgang en resultaten van de energietransitie, de leefomgeving, mobiliteit en grondstoffen.

1 Energietransitie

3

1.1 CO2-recuctie

3

1.2 Uitvoering

4

1.3 Duurzaam energiesysteem

4

1.4 Kantoren, bedrijven, sportclubs en scholen verduurzamen

5

1.5 Verduurzamen van woningen

6

1.6 Samenwerking in de stad

8

1.7 Samenwerking met onderwijs

9

2 Leefomgeving

10

2.1 Stadsbrede strategie voor hitte, droogte en wateroverlast

10

2.2 Natuur-inclusief en klimaat bestendig bouwen

11

2.3 Uitvoering klimaatadaptatie

11

2.4 Haagse kust

12

2.5 Milieu: schoner, stiller en veiliger

12

2.6 Omgevingsdienst Haaglanden

13

3 Mobiliteit

14

3.1 Elektrisch en schoon vervoer

14

4 Grondstoffen

16

4.1 Minder wegwerpplastic

16

4.2 Van huishoudelijk afval naar grondstoffen

17

4.3 Afval van bedrijven, instellingen, scholen en evenementen

17

4.4 Nieuwe aanpak bij afval

17

4.5 Bouwmaterialen

18

4.6 Voedsel

18

5 Eigen bedrijfsvoering en economie

2

19

5.1 Energiebesparing

19

5.2 Maatschappelijk verantwoord inkopen

19

5.3 Eigen vastgoed

19

5.4 Duurzaamheid in subsidiebeleid

19

5.5 Economie en nieuwe banen

19

Bijlage: Tussendoelen en monitoring

20

< I N HOU D

1 Energietransitie

A C

B

1.1 CO2-RECUCTIE Het CO2 reductiedoel van 35% uit de Programmabegroting 2020-2023 is gehaald. In tabel 1 en figuur 1 is dat te zien. In 2020 is de CO2-uitstoot 36% verminderd ten opzichte van 1990. De CO2-uitstoot in 2020 ten opzichte van 2019 is gedaald met ongeveer 61 kiloton.

1 ENERGIETRANSITIE De gemeente, inwoners en bedrijven investeren fors in de energietransitie en verduurzaming van de gebouwde omgeving. Dit leidt tot minder CO2-uitstoot, meer geïsoleerde woningen en het realiseren van bronnen voor schone energie. De gemeente en de stad doen het samen.

Tabel 1 laat de ontwikkeling van de CO2-uitstoot zien, uitgesplitst in wonen, werken, mobiliteit en afval. Voor wonen is de totale uitstoot van woningen (warmtevoorziening plus elektriciteitsvoorziening) gedaald ten opzichte van 2019, terwijl het aantal woningen juist is toegenomen met 3495.

3

De CO2-uitstoot door het verwarmen van woningen met aardgas is tussen 2019 en 2020 gedaald. De uitstoot door het elektriciteitsverbruik voor woningen is licht gedaald. Wat betreft de sector werken is de uitstoot verder afgenomen. De daling in 2020 bij openbaar bestuur, handel en diensten is mogelijk een effect van de Covid-19-crisis. De uitstoot van CO2 door mobiliteit is in 2020 zowel bij personenvervoer als bij vrachtvervoer licht gestegen. Dit is waarschijnlijk te verklaren door veranderingen door de Covid-19-crisis. Het autobezit steeg met 0,7% en ook nam het bezorgen bestelverkeer toe.

< I N HOU D

Energietransitie

Topindicatoren

Nulmeting 1990

Realisatie 2018

Realisatie 2019

Doel 2020

Realisatie 2020

0%

34%

34%

35%

36%

2.499

1.661

1.652

1.613

1.590

Wonen

668

685

669

662

Werken

574

565

552

521

Mobiliteit

311

294

287

298

Afval

108

108

106

109

Uitstoot CO2 (Kton)

De mogelijkheden voor energievoorzieningen voor de bedrijventerreinen Zichtenburg-KerketuinenDekkershoek (ZKD), Uitenhagestraat, Fruitweg, Westvlietweg, en Ypenburg zijn geïnventariseerd. De collectieve subsidieaanvraag bij de provincie ­Zuid-Holland is toegekend voor circa 2.350 zonne­ panelen verdeeld over negen bedrijfsdaken bij ZKD.

Tabel 1. CO2-uitstoot in kiloton 2019 en 2020 (percentage ten opzichte van de uitstoot bij de nulmeting van 1990) (Bron: CO2 Scanner Royal Haskoning DHV)

3.500

“Het project Energierijk Den Haag schaalt in 2020 op naar 33 panden rondom Den Haag Centraal. Ieder pand maakt in 2020 een ­transitieplan voor het eigen gebouw en er start een project om het energiegebruik per pand zichtbaar te maken.”

De Raad heeft het Bestedingsplan Enecomiddelen Duurzaamheid en Energietransitie behandeld (RIS 3063720) en besloten om de gereserveerde € 184,1 mln. in te zetten voor energietransitie en duurzaamheid. De budgetten voor 2020 en 2021 zijn toegekend.

3.000 2.500 2.000 1.500 1.000

Het project Energierijk is gestart met een marktconsultatie. Het doel is verschillende WKO-bronnen met elkaar te verbinden en zo in het centrum van Den Haag een lage temperatuur warmtenet te vormen voor kantoorpanden van de gemeente, de provincie en het Rijk Voor 27 panden rondom Den Haag Centraal zijn transitieplannen gemaakt om bij renovatie en vervanging te gaan verduurzamen. In het pand Rijnstraat 8 wordt het energieverbruik inzichtelijk gemaakt voor gebruikers en is een omgevingsvergunning voor een windturbine op het dak aangevraagd. Dit zal ook worden gedaan bij vier andere panden. Voor een stadsbatterij, zonnepanelen in gevels en PV-folie op ramen is een haalbaarheidsstudie gestart.

500 0 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 Doel

Gerealiseerd

Figuur 1. CO2-uitstoot in kiloton (Bron: CO2 Scanner Royal Haskoning DHV)

1.2 UITVOERING 1.2.1 Stedelijk Energieplan en warmteplan “In 2020 ronden wij het Stedelijk Energieplan af. Onderdeel hiervan is de planning van de wijkenergieplannen en waar en wanneer wordt gestart met de uitvoering.”

Het Stedelijk Energieplan is door de Raad vastgesteld. Het Stedelijk Energieplan is de visie van de gemeente Den Haag op de stedelijke energietransitie. De aanpak die daaruit volgt, is uitgewerkt in acties voor de komende periode.

In de Binckhorst en Laakhavens zijn met betrokkenen in het gebied energiescenario’s en mogelijkheden voor een duurzaam energiesysteem onderzocht. Er zijn voor die gebieden bodemenergieplannen vastgesteld om de warmte en koude in de ondergrond zo efficiënt mogelijk in te kunnen zetten. Voor Laakhavens is een warmteplan vastgesteld dat nieuwbouw verplicht aan te sluiten op een lage temperatuur warmtenet. Er is besloten dat de concessie voor het warmtenet en de warmtelevering aanbesteed wordt. De gemeente wil dat in de structuurvisie CID een hoge ambitie wordt vastgelegd voor duurzaamheid en schone energie. Hiervoor zijn energiescenario’s opgesteld.

Geothermie

1.2.2 Energieplannen voor bedrijven “Voor bedrijventerreinen is ons doel om in 2020 minimaal twee energieplannen op te stellen. De energieplannen worden samen met de verenigingen van bedrijven opgesteld voor de bedrijventerreinen Zichtenburg, Kerketuinen en Dekkershoek (ZKD) en voor Westvlietweg.”

1.3 DUURZAAM ENERGIESYSTEEM 1.3.1 Geothermie “De HAL wordt in 2020 opgeleverd. Voor tenminste drie geothermiebronnen worden met de partijen die de opsporingsvergunning hebben verkregen verkennende gesprekken gevoerd.”

Het Energiefonds Den Haag heeft € 0,85 mln geïnvesteerd in distributie en opwekking van duurzame energie, onder andere in de Haagse Aardwarmtecentrale Leyweg (HAL). Het ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK) heeft het winningsplan voor de bron Leyweg goedgekeurd, de eerste binnenstedelijke geothermiebron van Nederland. De HAL heeft in 2020 gewerkt aan het afbouwen van de installaties en plaatsen van pompen. Door uitloop van het vergunningenproces en vertragingen door Corona is de HAL nog niet operationeel. In 2020 is samen met de HAL een verkenning voor hoge temperatuur warmteopslag in de bodem uitgevoerd. Dit is onderdeel van een innovatieprogramma over warmteopslag waar Den Haag aan deelneemt. Voor een mogelijke geothermiecentrale op de Binckhorst heeft de gemeente mogelijke locaties bepaald. In Ypenburg is een locatie voor een potentiële geothermiebron aangewezen. Hiervoor is een voorovereenkomst gesloten tussen de gemeente en Haagse Aardwarmte B.V. De Haagse Aardwarmte B.V. heeft hiervoor een SDE-subsidie aangevraagd. Aan De HAL voor de locatie van Uniper aan De Constant Rebecqueplein is voor twee toekomstige geothermiebronnen een SDE-subsidie van maximaal € 180 mln toegekend. In Ypenburg is een pilot gestart om energie te besparen en de overgang naar geothermie mogelijk te maken.

Dit wordt onder andere bereikt door energiezuinige ventilatie en door de verwarmingsinstallatie waterzijdig te regelen.

4

< I N HOU D

Energietransitie

1.3.2 Aquathermie In Mariahoeve en in de Vruchtenbuurt is met Dunea onderzocht of aquathermie kan worden ingezet als warmtebron. Dunea gebruikt de warmte voor wijken met meer nieuwbouw, waar behoefte is aan lage temperatuur, of voor wijken waar geen andere hernieuwbare energiebronnen zijn. Mariahoeve ligt daarom minder voor de hand. Voor de aanleg van een collectief aquathermiesysteem in de Binckhorst is meegewerkt aan de voorbereiding voor aanleg. Inmiddels zijn twee watervergunningen voor de Trekvliet en de Binckhaven aangevraagd. Deze twee systemen hebben de potentie om warmte te leveren aan ongeveer 3.000 woningen. Uit een inventarisatie is gebleken dat er in Den Haag Zuidwest verschillende kansrijke aquathermiebronnen aanwezig zijn.

1.3.3 Warmtenetten LdM CV, een dochterbedrijf van Gasunie, is van plan de warmtetransportleiding Leiding door het Midden (Warmtelinq) aan te leggen. Op zowel ambtelijk als bestuurlijk niveau vindt overleg plaats om de belangen van Den Haag zo goed mogelijk te behartigen. Het bestaande warmtenet in Ypenburg moet gaan functioneren met water op lagere temperatuur, zodat geothermie ingezet kan worden. Het warmtenet is duurzamer geworden omdat Eneco een gasgestookte ketel heeft vervangen door een elektrodeboiler. Het Haags Warmte-initiatief Ypenburg, Eneco en de gemeente Den Haag zijn gestart met concrete pilots voor betere benutting van de warmte in woningen.

se illustraties

Aardgas

Figuur 3 geeft het totale aardgasverbruik van woningen weer gecorrigeerd voor schommelingen in de temperatuur.

ISDE apparaten per gemeente: ‘s-Gravenhage

18000

Particulieren Biomassaketel

6

Particulieren Pelletkachel

209

Particulieren Zonneboiler

115

Zakelijk Biomassaketel

49

Zakelijk Pelletkachel

18

Zakelijk Wartmepomp

2.264

8000

Zakelijk Zonneboiler

13

6000

Totaal

14000 12000 10000

3.331

4000 2000

Tabel 2. Aantal investeringssusbsidies duurzame energie en energie­ besparing (Bron: ISDE)

0 2019

2020

Figuur 2. Schatting aantal huishoudens aangesloten op warmtenet (Bron: Eneco)

1.4 KANTOREN, BEDRIJVEN, SPORTCLUBS EN SCHOLEN VERDUURZAMEN

500

Diverse illustraties 1.4.1 MKB

450 400 350 300

“In 2020 bieden wij 150 duurzaamheidsscans aan voor het MKB.”

250 200 150 100 50

52 Haagse ondernemers ontvingen van de gemeente een gratis energiescan. De digitale versie van de scan maakt bedrijfsbezoeken niet meer noodzakelijk. Bij de 52 ondernemers zijn 427 maatregelen geadviseerd die in potentie tot een reductie van 707 ton CO2 (46%) kunnen leiden. Voor middelgrote MKB-bedrijven heeft de gemeente een Milieubarometer-abonnement Restwarmte afgesloten. Dit is een online monitoringstool waarmee inzichtelijk wordt gemaakt waar milieuwinst voor ­individuele bedrijven te behalen is. 55 middelgrote Haagse bedrijven uit diverse branches hebben deze barometer ingevuld.

0 2006 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 Amsterdam

Den Haag

Rotterdam

Utrecht

Figuur 3. Totaal gasverbruik (in miljoen m3) woningen temperatuur gecorrigeerd vergeleken met G4 steden (Bron: Klimaatmonitor)

Drinkwater

In 2020 zijn circa 350 nieuwe aansluitingen op het warmtenet van Eneco gerealiseerd (zie figuur 2). In 2020 zijn 3.495 nieuwe woningen opgeleverd. Omdat nieuwbouwwoningen niet meer op aardgas worden aangesloten hebben we in de stad steeds meer woningen zonder aardgasaansluiting. Er zijn er 657 subsidies toegekend aan particulieren die een warmtepomp hebben geïnstalleerd. Zie tabel 2 voor Restwarmte alle ISDE-subsidies.

17044

16703

16000

Aardgas

Diverse illustraties

Oppervlakte water

Warmtenet

Warmtepomp individueel

Aardwarmte All electric Drinkwater

5

Om het MKB te helpen met verduurzamen is een handboek ‘Duurzaamheid werkt voor Haagse ondernemers’ ontwikkeld. De duurzaamheidsmakelaars MKB en de MKB-projecten zijn samengevoegd in een overzichtelijk duurzaamheidsaanbod voor ondernemers. Daarnaast is een collectieve inkoop van duurzaamheidsmaatregelen opgezet, ‘Samen een slimme zaak’ te vinden op onze website www.duurzamestad.denhaag.nl. Er zijn via het Haagse samenwerkingsverband Solar City zijn 50 SDE+ haalbaarheidsonderzoeken uitgevoerd voor zonnepanelen op bedrijfsdaken. Dertien hebben een subsidie ontvangen 18 wachten nog op de uitkomst.

1.4.2 Sportclubs en scholen ‘’Ook in 2020 ondersteunen we sportclubs en scholen met het verlagen van hun energieverbruik’’

17 sportverenigingen hebben gebruik gemaakt van de Investeringssubsidie Accommodaties Drinkwater Sportverenigingen voor verduurzaming. Er is voor ongeveer € 0,52 mln aan subsidie verstrekt voor duurzaamheidsmaatregelen. Ook hebben sport­verenigingen verschillende kleine maatregelen genomen, zoals isolatie van leidingen, radiatorfolie, waterbesparing en waterzijdig inregelen van hun CV-installaties. Sportverenigingen hebben vaker gebruik gemaakt van de mogelijkheden om een energiescan, advies en ­begeleiding aan te vragen. Oppervlakte water

Aardwarmte

Twee nieuwe schoolgebouwen hebben een gemeentelijke bijdrage voor bijna energie neutrale gebouwen gekregen. Ook hebben schoolbesturen zeven aanvragen ingediend voor de regeling cofinanciering energie­besparende maatregelen en groenblauwe schoolpleinen. Er is in 2020 voor € 2,4 mln aan subsidie toegekend aan scholen. Warmte- en koudeopslag

< I N HOU D

Energietransitie 45.000

1.5 VERDUURZAMEN VAN WONINGEN

1.5.3 Energiebesparende maatregelen

40.000

Circa 4.300 huishoudens hebben de kosteloze installatie van energiebesparende maatregelen aangevraagd. In figuur 7 is te zien dat in de hele stad gebruik wordt gemaakt van energiebesparende maatregelen. Ongeveer 1.900 woningeigenaars en 2.400 huurders hebben gebruik gemaakt van de regeling. Tabel 3 geeft een overzicht van de verschillende maatregelen en hoe vaak die zijn genomen.

35.000

1.5.1 Duurzame daken

30.000

Op basis van luchtfoto’s uit 2019 is een telling gedaan van het aantal groene daken en zonnepanelen op dat moment in Den Haag. De stand per 1 januari 2020 is: • Zonnepanelen: 130.884 panelen, met 215.958 m2 oppervlakte; • Groene daken: 1.309 groene daken, met 132.290 m2 oppervlakte. 12.000

25.000 20.000 15.000 10.000 5.000

0 12

1-

02

9 12

1-

01

8 12

1-

01

7 12

1-

01

6 12

1-

01

5 12

1-

01

4 12

1-

01

3 12

1-

01

2 12

1-

01

12

01

1

0

1-

Voor zonnepanelen op woningen hebben 89 projecten SDE+ subsidie gekregen. Dit resulteert in tien­ duizenden extra zonnepanelen voor de stad. In figuur 4 is te zien dat het aantal geregistreerde installaties met PV-panelen sterk is gestegen. Met het buurtcentrum Laakhage is gewerkt aan de realisatie van een zonnedak. De helft van het dak wordt gebruikt voor de energievoorziening in het buurtcentrum zelf, de andere helft wordt beschikbaar gesteld aan bewoners. Het project Zon op ZKD is gestart met de installatie van zonnepalen op negen bedrijven. Door Haagse woningcorporaties zijn naar schatting 1000-1500 zonne­panelen aangelegd.

Figuur 5. Vermogen geregistreerde PV-Panelen Figuur 7. Spreidingskaart aantal aanmeldingen (indien 35>) energiebesparende maatregelen onder eigenaren per wijk in 2020

Geïnstalleerde maatregel

6.000 4.000

Figuur 6. Aantal zonnepanelen per wijk

0 12 1-

02

9 12 1-

01

8 12 1-

01

7 12 1-

01

6 12 1-

01

5 12 1-

01

4 12

01

3 1-

01 12 1-

Figuur 4. Aantal geregistreerde installaties met PV-Panelen

1.869

Tochtborstels/tochtstrips

446

807

Waterbesparende douchekoppen

704

1.041

7.008

9.648

Douchezandlopers

671

1.076

Standby killers

718

972

Doucheslangen

166

435

Straalregelaars

63

77

Tabel 3. Aantal installaties per maatregel onder eigenaren en huurders bij energiebesparende maatregelen in 2020

Woningcorporaties HaagWonen, Vestia, Staedion en Arcade hebben bewoners benaderd en ingelicht over de mogelijkheden om kosteloos energiebesparende maatregelen in huis aangebracht te krijgen. In de Stieltjesstraat zijn bewoners via een huis-aan-huis actie benaderd. Bewoners kregen ook een cursus ‘energiebesparing en veilig en gezond wonen’ aangeboden, die door 114 bewoners is gevolgd. De Voedselbank heeft zijn doelgroep ook gewezen op energiebesparende maatregelen, 125 bewoners hebben zich vervolgens opgegeven voor de cursus.

2.000 0

1.556

Ledlampen

Voor woningeigenaren zijn 150 energiescans uitgevoerd om hen inzicht te geven op de maatregelen die zij kunnen treffen in hun woning. De scans waren vooral populair in het Valkenboskwartier, Regentessekwartier, Bezuidenhout en de Bomen- en Bloemenbuurt.

8.000

Aantal installaties onder huurders

Radiatorfolie

1.5.2 Energieadvies en –scans

10.000

Aantal installaties onder eigenaren

Met 39 grote Verenigingen van Eigenaren (VvE’s) is gewerkt aan een adviestraject voor energiemaatwerk. 22 VvE’s met in totaal 1.117 woningen zijn begonnen met een energiemaatwerktraject en zeventien VvE’s met 1.064 woningen hebben het traject afgerond. Voor woningcorporaties en VvE’s is een duurzaamheidsmakelaar ingezet. De duurzaamheidsmakelaar ondersteunt en draagt bij aan meer duurzaamheidsmaatregelen.

zijn verstrekt aan VvE’s in Loosduinen (15), Moerwijk (8) en Valkenboskwartier (6). Het VvE Duurzaamheidsfonds verstrekte leningen aan acht VvE’s, met in totaal 33 appartementen. Voor het aanleggen van dak- of vloerisolatie zijn 373 subsidies verleend en 300 aanvragen zijn in ­behandeling. Hiervan gingen de meeste naar Geuzenen Statenkwartier (41), Bomen- en Bloemenbuurt (39) en de Vogelwijk (37). Deze spreiding is ook te zien in figuur 8.

Er zijn 60 subsidies voor een Meerjaren Duurzaamheid Onderhoudsplan (MDOP) verleend en er zijn nog zestien aanvragen in behandeling. De meeste subsidies

6

< I N HOU D

Energietransitie

Buurthuis Parkstraat is van kookgas naar inductie overgestapt en er is bij zeven andere buurthuizen onderzoek uitgevoerd naar kosten en benodigde aanpassingen hiervoor De overstap op inductie koken is vanwege Corona bij meerdere buurthuizen uitgesteld. Voor de horeca is een handleiding opgesteld voor gasloos koken. De subsidie voor gasloos koken en/ of verwarmen, die vanaf september 2020 beschikbaar is, is 122 keer aangevraagd.

Steeds meer panden hebben een label geregistreerd, dit is niet voor alle utiliteitsbouw verplicht. De figuur toont alle gelabelde gebouwen. De toename komt niet

1.5.5 Straataanpak Figuur 8. Spreidingskaart aantal verstrekte (indien >4) dak- en vloerisolatie subsidies per wijk in 2020

“In 2020 zijn er ten minste twee straataanpakken actief, met als doel 50-100 woningen transitieklaar.”

doordat er meer gebouwd wordt, maar omdat de labels aangevraagd worden.

A++

A+

A

B

C

D

E

F

G

Energielabel onbekend

Totaal

Koopwoningen

2

4

18542

13492

11292

7510

16485

13022

31812

872

113033

Corporatiewoningen

36

48

13792

15973

23354

12100

7430

4279

3128

275

80415

Particuliere huurwoningen

0

0

7645

5417

7029

6567

7403

4832

20699

710

60302

Huur-Koop nog niet bepaald

0

0

1306

54

90

38

53

47

336

496

2420

Totaal

38

52

41285

34936

41765

26215

31371

22180

55975

2353

256170

Tabel 4. Energielabels per eigendomssituatie zonder nieuwbouw per 1-10-2020

Adviseurs van de Hou van je Huis adviespunten hebben 2760 adviesgesprekken gevoerd. Dit is een sterke stijging ten opzichte van 2019, toen werden ruim 1100 adviesgesprekken gevoerd. De stijging is deels te verklaren door het feit dat het adviesgesprek een verplicht onderdeel is geworden van subsidieaanvraag.

1.5.4 Gasloos koken “In 2020 streven we ernaar om 2000 woningen die nu nog koken op gas over te laten stappen op elektrisch koken. Ook 20 restaurants en scholen gaan over op elektrisch koken.”

Er is verder gewerkt om het convenant tussen de gemeente Den Haag en Stedin over gasloos koken uit te voeren. 114 woningen zijn met ondersteuning van de gemeente overgegaan naar elektrisch koken. 42 bewoners van de nieuwbouwwoningen aan de Bouwlustlaan en de Wezelrade hebben elektrische fornuizen gekregen. HaagWonen heeft voor 830 woningen subsidie gekregen vanuit de landelijke Stimuleringsregeling Aardgasvrije Huurwoningen. Het gasloos koken is onderdeel geworden van de prestatie­afspraken met de corporaties.

30%

De straataanpak in de Van Reesstraat (Bezuidenhout) en de Maastrichtsestraat (Scheveningen) is gestart. Tijdens de digitale bewonersbijeenkomsten konden bewoners zich direct aanmelden voor een Duurzaam Onderhoudsplan. Voor alle bewoners die zich hebben aangemeld wordt zo’n plan gemaakt. In de Maastrichtsestraat ging het om zeventien aanmeldingen en in de Van Reesstraat om veertien.

2.000 1.800 1.600 1.400 1.200 1.000 800 600 400 200 0

25% 20% 15% 10% 5% 0% A

D

E

2018

1.5.6 Energielabels woningen

2019

F 2020

G

2021

B

C

D

E

F

G

1.227

254

415

271

217

140

421

2019

1.643

304

508

324

248

158

465

2020

1.817

358

530

342

253

170

473

2018

Figuur 9. Energielabels woningen 2018 t/m 1-1-2021

Een A-label is het meest energiezuinig en een G-label het minst zuinig. De energiezuinigheid van de woning is uitgedrukt in een waarde (kWh/m²/jaar) die wordt vertaald naar de letter A t/m G. Figuur 9 geeft de verdeling van Haagse woningen aan in 2020. Hierin zit ook nieuwbouw die standaard een goed label heeft (A). Verder is te verwachten dat de woningen in werkelijkheid vaak duurzamer zijn dan het label weergeeft, omdat woningen die verduurzaamd zijn niet altijd direct een nieuw (verbeterd) label aanvragen. Figuur 9 laat de ontwikkeling in labels zien vanaf 2018. Tabel 4 geeft de verdeling per eigendomssituatie weer.

A++++

2018

2019

2020

Figuur 11. Energielabels utiliteitsgebouwen (Bron: RVO)

30.000 25.000 20.000 15.000 10.000 5.000 0

A++

A+

F

G

2019

36

41

7.533 13.325 25.101 15.644 8.908

A

B

C

5.700

3.656

271

2020

36

48

12.045 15.629 24.169 12.277 7.740

4.809

3.386

276

2019

D

E

Onbek.

2020

Figuur 10. Energielabels corporatiewoningen Den Haag 2019 en 2020 (Bron: RVO)

Figuur 10 laat de energielabels van woningcorporaties zijn in 2019 en 2020. Figuur 11 laat de energielabels van utiliteitsgebouwen zien tussen 2015 en 2020.

7

“In Zuidwest (Bouwlust/Vrederust, Morgenstond), Moerwijk, CID/Binckhorst, Mariahoeve en Ypenburg zetten we de stap naar de uitvoering: Samen met de woningcorporaties gaan we 16.000 woningen transitieklaar maken en werken we aan een duurzame warmtevoorziening.”

Het aantal woningen dat transitieklaar is gemaakt in 2020 is 5.268. Daarmee komt het totaal aantal woningen dat transitieklaar is sinds 2018 op 17.836.

< I N HOU D

Energietransitie

We zijn goed op weg om het doel van 25.000 woningen transitieklaar in deze collegeperiode te bereiken. Van alle Haagse woningen is inmiddels 43% transitieklaar, dit is ook te zien in figuur 12. In de raamovereenkomst en de prestatieafspraken met de woningcorporaties is als doel 16.000 transitie­ klare woningen vastgelegd. In de wijk Bouwlust is gestart met het transitieklaar maken van een eerste woon­complex als onderdeel van het Rijksprogramma ­aardgasvrije wijken.

1.6 SAMENWERKING IN DE STAD

1.5.8 Elektriciteit In de openbare ruimte zijn 3.000 armaturen vervangen en is nu 23 procent van de openbare verlichting voorzien van energiezuinige ledverlichting. Er is een aanbesteding voor de aanleg en onderhoud van openbare verlichting gestart.

1.6.1 Bewonersinitiatieven “In 2020 is voor twintig duurzame bewoners­ initiatieven subsidie beschikbaar.”

In 2020 is zonnepark ’t Oor geopend. Het park bestaat uit bijna drie hectare zonnepanelen en is ­gecombineerd met het planten van bomen, de aanleg van een paddenpoel, een schapenweide en bijenkorven. Het zonnepark levert direct stroom aan RandstadRail, dit is efficiënter dan eerst omzetten naar wisselstroom. In figuur 13 is te zien dat het aandeel hernieuwbare elektriciteit dat in de stad wordt opgewekt steeds sneller stijgt. Dit is lokaal opgewekte duurzame ­elektriciteit afgezet tegen lokaal verbruikte elektriciteit.

29 duurzame projecten kregen subsidie via de regeling ‘Duurzaamheid door Haagse wijken’. Deze duurzame projecten bereikten circa 6.200 bewoners. In figuur 14 is te zien hoe de projecten zijn verdeeld over de stadsdelen. 2

1 Stadbreed

3

Centrum 10

3

Haagse Hout Scheveningen Laak

Met een architect is gewerkt om in tien verschillende, Haagse woningtypen een lage temperatuurverwarming uit te proberen. Na het treffen van maatregelen in de woning kan de temperatuur van de cv-ketel worden teruggebracht naar 45 graden. Bij vijf huis­ houdens is dit gestart in 2020.

Leidsch-Ypenb

3

Figuur 14. Verdeling 29 projecten duurzame wijkactie over de stadsdelen

1.5.7 Cv-optimalisatie

Een bewonersinitiatief in de Vruchtenbuurt onderzoekt of het mogelijk is om circa 500 woningen op een warmtenet aan te sluiten van 70 graden. Er is € 0,3 mln beschikbaar gekomen om het project verder te brengen door een Europese subsidieaanvraag (ELENA).

Figuur 13. Percentage lokaal opgewekte hernieuwbare elektriciteit van 2011 t/m 2019

Samen met Duurzaam Den Haag is een voucher­ systeem voor bewoners opgezet voor het optimaliseren van de cv-installatie, onder andere door waterzijdig inregelen. Hier hebben 70 bewoners gebruik van gemaakt. Door inzet van de gemeente en wijk­ initiatieven hebben 154 huishoudens hun cv-ketel op 70 graden gezet en getest of dit voldoende comfort opleverde.

A C

8

Daarnaast zijn vijf bijeenkomsten van het Haagse Energienetwerk georganiseerd. Ook zijn 30 vrijwillige energiecoaches opgeleid.

1.6.2 Duurzaamheidskringen “Voor kantoorgebouwen wordt in 2020 een duurzaamheidskring opgestart. Bij voldoende animo wordt een kring buurthuizen opgezet.”

Segbroek 4

Het aantal transitieklare woningen wordt gebaseerd op energielabels.

Er zijn tien vouchers verstrekt voor haalbaarheids­ studies naar projectideeën rondom de energietransitie.

Loosduinen

3

Figuur 12. Transitieklare woningen Den Haag 2018 t/m 2020

Met de aanpak ’Community-Led Local Development’ werd ‘Heel Moerwijk Bakt op Schone Energie’ op het Heeswijkplein georganiseerd. Ook waren er drie lokale Scheveningse initiatieven: ’Mijn Energie Strategie’, ’Duurzame Inspiratie voor Scheveningers’ en ’Op zoek naar schone energie in en rondom de haven’.

B

Bij de start van 2020 waren zes duurzaamheidskringen actief; scholen, hotels, gebedshuizen, zorginstellingen, strandpaviljoens en festivals en evenementen. Twee nieuwe kringen zijn opgestart, een kring voor buurthuizen en een ondernemerskring in de Binckhorst. In de kringen wordt tussen de 10% en 40% energiebesparing en afvalreductie gerealiseerd. Voor kantoren bleek een duurzaamheidskring niet het juiste middel, in plaats daarvan is een projectplan voor het verduurzamen van een Haags kantorenverzamelgebouw opgesteld. De zorgkring heeft onder andere geleid tot gezichtsschermen en andere beschermingsmiddelen voor de zorg van Haags afvalplastic via het programma PlastiCity. Als resultaat van de duurzaamheidskring strandpaviljoens hebben dertien paviljoens hun terras plasticvrij gemaakt en tien paviljoens behaalden dit jaar een internationaal Green Key-certificaat. Het strand van Den Haag is daarmee in 2020 het meest duurzame strand van Nederland geworden.

< I N HOU D

Energietransitie

1.6.3 Duurzaam Den Haag Duurzaam Den Haag heeft Haagse warmte initiatieven van bewonersgroepen ondersteund. Samen met bewoners van de groene energiewijken Moerwijk-Oost, Molenwijk en Koningsplein en omgeving is er gewerkt aan de wijkenergieplannen. Er zijn digitale informatiebijeenkomsten met bewoners en bedrijven georganiseerd. Duurzaam Den Haag heeft een eigen uitgebreid jaarverslag.

1.6.4 Communicatie via één loket ‘’Vanaf januari 2020 is er een digitale toegang waar bewoners en bedrijven terecht kunnen met al hun vragen over duurzaamheid en energietransitie.’’

Het digitaal loket duurzamestad.denhaag.nl is begin 2020 live gegaan. Op die website staat alle informatie van de gemeente over de energietransitie en verduurzaming van woningen en bedrijven en zijn subsidies en regelingen van andere overheden te vinden. Dit platform is gebruikt voor online participatie over het Stedelijk Energieplan en aanmelding voor de tweede editie van de challenge ‘Energie uit de Wijk’. Het aantal bezoekers van de website groeit en liep op tot circa 7.500 in de maand november tijdens de campagnes voor bijvoorbeeld SDE++en energiescans.

1.6.5 Energie uit de wijk challenge “De ‘Energie uit de wijk challenge’ die in 2019 is gestart zal in 2020 worden uitgevoerd.”

Voor de Energie uit de Wijk Challenge 2020 zijn door bewoners van de stad. 63 plannen ingediend. Daaruit heeft de jury er elf geselecteerd, die een subsidie van in totaal € 0,5 mln hebben ontvangen om hun plannen uit te voeren. Dit heeft de volgende resultaten opgeleverd:

• Verticale Zonnepanelen: heeft de haalbaarheid van panelen op de gevel van de Uniper centrale onderzocht en verwerkt in een investeringsvoorstel; • Van Premie A naar Label A: heeft isolatiemaatregelen genomen in verschillende van de 106 woningen in het appartementencomplex aan de Zeekant-Gevers Deynootweg en samen met Vaillant een pilot voor een innovatief warmtesysteem geïnstalleerd; • Mijn straat loopt op kop: heeft verduurzamingsmaatregelen zoals gevelisolatie in verschillende huishoudens van de Van Swietenstraat uitgevoerd en levert in 2021 een straataanpak voor verduurzaming op; • Energie voor Energie: is gestart met de oprichting van een energie coöperatie in Rivierenbuurt en zoekt daarvoor ruimte op een dak in samenwerking met Haagse Stroom; • Haagse Stroom: heeft met deelname van 50 huishoudens 240 zonnepanelen op het zonnedak van de Haagse Abeel- en Valkenbos-school gerealiseerd; • Verduurzaming Chalet Ockenburgh: heeft de vloer en muren van het clubhuis geïsoleerd en voert in 2021 werkzaamheden uit voor plaatsing van warmtepompen; • Verduurzaming Leharstraat: heeft geplande ­werkzaamheden voor isolatie van vier huishoudens in 2020 niet kunnen realiseren en zal in 2021 daarmee starten; • FNP voor minder CO2: heeft een werkgroep voor verduurzaming van de wijk opgericht, maar nog geen activiteiten kunnen organiseren • Bespaar met: heeft verschillende typen energie­

besparende ventilatiesystemen geplaatst in zeventien woningen in Ypenburg; • Het Groenlingen Lab: heeft isolatiemaatregelen en andere energiebesparingsacties uitgevoerd in drie huishoudens; • De Energie Kas: heeft een scenario voor duurzame renovatie van gebouw de Nieuwe Helena opgesteld en hoopt in 2021 te beginnen met werkzaamheden voor de bouw van een stadskas.

1.7 SAMENWERKING MET ONDERWIJS ‘’Zowel het primair onderwijs als het voortgezet onderwijs krijgt de mogelijkheid om hun leerlingen inzicht, begrip en concrete vaardigheden mee te geven voor een duurzame omgang met de omgeving.’’

Vanuit het programma Natuur- en milieueducatie (NME) van de gemeente is met beide PABO’s in Den Haag een programma opgezet om toekomstige leerkrachten voor te bereiden op duurzaamheids­ onderwijs. In het kader van thuisonderwijs is een website gemaakt met opdrachten voor kinderen. De website is meer dan 1.000 keer bezocht. De leerlijn energietransitie is op 94 basisscholen en tien voortgezet onderwijsscholen gegeven. Er zijn ook online thuislessen ontwikkeld.

9

< I N HOU D

2 Leefomgeving

2 LEEFOMGEVING 2.1 STADSBREDE STRATEGIE VOOR HITTE, DROOGTE EN WATEROVERLAST

Onze ambitie is een groene, toekomstbestendige en leefbare stad die aantrekkelijk is voor bewoners, bezoekers en bedrijven. Dat betekent wijken, straten en gebouwen die bestendig zijn tegen weersextremen en leefbaar en gezond zijn.

De gebieden in de stad die kwetsbaar zijn voor wateroverlast, droogte en hitte zijn in kaart gebracht. De resultaten zijn te vinden in de Haagse klimaatatlas. Voor droogte zijn de effecten onderzocht in een Klimaatstresstest Droogte (RIS 306855).

Er is een slimme regenwaterberging aangelegd onder het Cromvlietpark. Ook zijn de Nieuwe Driemanspolder en het Molenvlietpark geopend, dit zijn grootschalige projecten voor waterberging, natuur en recreatie.

10

Het thema klimaatadaptatie is verwerkt in nieuw beleid, zoals het Concept integraal Gemeentelijk Rioleringsplan 2021-2025 (RIS 306620), de Nota Stadsnatuur (RIS 305824) en de Ontwerp Structuurvisie CID 2020 (RIS 305178).

< I N HOU D

Leefomgeving

“Bij gemeentelijke herinrichting van de openbare ruimte, groot onderhoud en rioolvervangingen, is het uitgangspunt dat we de klimaatbestendigheid van de openbare ruimte vergroten.”

Alle ontwikkelaars in de Binckhorst ontwierpen 50mm wateropvang voor de te realiseren daken, om wateroverlast tegen te gaan en om te gebruiken tijdens van droogte. Ook is gewerkt aan de inrichting- en beheerplannen van de Haagse Beekzone, Scheveningse zone en Houtzone om de kwaliteit en functionaliteit van deze ecologische verbindingszones te verbeteren. Verder is in 2020 80.000 m2 riool afgekoppeld. De gemeente heeft de stedelijke natuurkwaliteit verbetert: • Er zijn vier bloemenweides aangelegd ter hoogte van het Hubertusviaduct (2x) en de Cremerweg in stadsdeel Scheveningen en het Bitterzoetpad in stadsdeel Leidschenveen-Ypenburg. Dit is onder andere om de inheemse bijenpopulatie in stand te houden; • Op basis van het beheerplan voor natuurvriendelijke oevers is gestart met het verbeteren van de kwaliteit van natuurvriendelijke oevers; • Langs beschoeide oevers verspreid over de stad zijn circa 55 nieuwe fauna uittredeplaatsen aangelegd waarmee er nu voldoende voorzieningen voor watervogels aanwezig zijn. • Voor de Haagse Beekzone, Scheveningse zone en Houtzone is de kwaliteit en functionaliteit van ­ecologische verbindingszones te verbeterd. Zie verder de Nota Stadsnatuur (RIS 305824) die in 2020 is vastgesteld.

2.2 NATUUR-INCLUSIEF EN KLIMAAT BESTENDIG BOUWEN

De gemeente heeft deelgenomen aan het Europese interregionale project Nature Smart City (looptijd 2018- 2022) met de waterbuffer onder het Cromvlietpark als Haagse pilot. Dit is een ondergrondse opslag voor regenwater dat opgepompt kan worden en gebruikt om groen te onderhouden in droge tijden. In samenwerking met Staedion is de regenwaterafvoer van 1000 vierkante meter dakoppervlak afgekoppeld van het riool en aangesloten op de ondergrondse wateropslag.

Samen met overheden, ontwikkelaars en bouwers in Zuid-Holland is gewerkt aan werkwijzen die klimaat -adaptief bouwen tot het nieuwe normaalgaan maken. Het Convenant Klimaat adaptief bouwen Zuid-Holland is vertaald naar Haagse ambities en eisen voor wateroverlast, hitte en droogte. De puntentelling natuur-inclusief bouwen is toegepast voor nieuwbouw. De evaluatie van het puntensysteem is gestart.

Het aantal verleende subsidies voor groene daken stijgt al een aantal jaar, zoals te zien in tabel 5 en figuur 15.

Als pilot onder het omgevingsplan Binckhorst zijn de Haagse ambities en eisen wat betreft klimaatbestendigheid toegepast door middel van beleidsregels. Dit is terug te zien in de plannen van ontwikkelaars waarin klimaatbestendige gebouwen met groenblauwe daken zijn opgenomen.

2018

54 subsidies verleend

3.433m2 aangelegd

2019

121 subsidies verleend

5.858m2 aangelegd

2020

153 subsidies verleend

7.070m2 aangelegd

Figuur 16. Aantal verstrekte (indien >5) groene daken subsidies + spreidingskaart per wijk in 2020

Tabel 5. Subsidies verleend groene daken en aantal m2 groene daken aangelegd.

2.3 UITVOERING KLIMAATADAPTATIE

8.000

“In het Cromvlietpark wordt bij de herinrichting een stedelijke waterbuffer gerealiseerd.”

7.070

7.000 5.858

6.000 5.000 4.000

Naast dat daken steeds meer worden gebruikt voor zonnepanelen, worden ze ook steeds meer vergroend. Voor het aanleggen van een groen dak zijn 153 subsidies zijn verleend. Figuur 16 en 17 laten zien hoe deze subsidies zijn verspreid over de stad. In totaal werd met deze subsidie in het afgelopen jaar 7070 vierkante meter groen dak aangelegd. De daken van stadsboerderij de Schildershoeve en het pand van Hommerson aan de Noordboulevard zijn vergroend. Aan de De Perponcherstraat is het grootste groene dak in 2020 opgeleverd dat subsidie heeft ontvangen. Dit dak meet 500 vierkante meter en er zijn 100 zonnepanelen op gelegd. Voor het verduurzamen en vergroenen van bushokjes is in het centrum een showcase gerealiseerd.

Figuur 17. Oppervlakte groene daken per wijk in 2019

3.433

3.000 2.000 1.000 0 2018

2019

Figuur 15. Groene daken aangelegd met subsidie (in m2)

2020

“De deelprojecten uit het bewonersinitiatief ‘Kansenkaart hitte-eiland Haegsche Hof’ worden in 2020 verder uitgewerkt en indien haalbaar, uitgevoerd.”

’t Haegsche Hof in de Rivierenbuurt is één van de ‘heetste’ hitte-eilanden van de stad. In 2020 zijn vergroeningsmaatregelen getroffen om de hitte tegen te gaan, zoals het planten van bomen, het plaatsen van extra groenbakken en blinde muren voorzien van klimplanten en geveltuintjes.

11

< I N HOU D

Leefomgeving

“In samenwerking met Dunea en Fonds1818 wordt een tiental waterkranen op schoolpleinen geplaatst.”

Op schoolpleinen zijn zes tappunten geplaatst. Voor vergoeding van ontwerpkosten voor groenblauwe schoolpleinen zijn twee aanvragen ingediend. Twee groenblauwe schoolpleinen zijn gerealiseerd zonder gemeentelijke subsidie. Via Milieueducatie zijn workshops over beheer en educatief gebruik van het groenblauwe schoolplein aangeboden. Er zijn in 2020 ongeveer 30.000 stenen ingeleverd met Operatie Steenbreek. Vijf scholen zijn ondersteund bij de vergroening van hun terrein. Daarnaast zijn er meer dan twintig buren- en straatacties georganiseerd door de hele stad. Naast diverse initiatieven in de stad, zijn de groene binnentuinen in Molenwijk en het dakpark van 7.500 vierkante meter nabij het HagaZiekenhuis aangelegd.

2.4 HAAGSE KUST Om de gevolgen van zeespiegelstijging tegen te gaan, de waterveiligheid te vergroten en ruimtelijke ontwikkelingen aan de kuststrook op elkaar af te stemmen, is in 2020 samengewerkt met onder andere het Hoogheemraadschap Delfland. Met het Living Lab Scheveningen is gewerkt aan innovatie aan de kust om de bereikbaarheid te vergroten, natuur te beschermen, het gebied schoon te houden en energiebesparing te bereiken. De Haagse zeewering is verder versterkt in 2020. Naast eerdere realisatie van de dijk-in-boulevard in Scheveningen en de zandmotor is in 2020 de Houtrustweg opnieuw ingericht vanaf de Pluvierstraat tot het Zuiderstrandtheater. De Houtrustweg is onderdeel van de zeewering. Voor de veiligheid is een deel van de weg daarom opgehoogd.

Op diverse punten in de Scheveningse haven zijn zogenaamde ‘Biohuts’ geïnstalleerd. Deze ecologische kooien hangen onder de drijvende steigers en zijn bedoeld als schuilplaats voor hele kleine visjes. Het te water laten en installeren van de Biohutten is onderdeel van het project Levende Haven. Het project brengt de onderwaterwereld in de Scheveningse haven in beeld, stimuleert de biodiversiteit onderwater en onderwijst over ecologie op het Maris College.

Emissies stikstofoxide (NO2)

Emissies fijnstof (PM2,5)

Den Haag voldoet aan WHO-advieswaarden voor stikstof van 40 μg/m3. In Den Haag varieerden in 2019 de berekende jaargemiddelde concentraties stikstof tussen 16,3 en 38,3 met een gemiddelde van 25,4 μg/m3.

Den Haag voldoet aan de Europese normen voor PM2,5 (25 μg/m3) en op een aantal plekken aan de strengere WHO-advieswaarde (10 μg/m3). In Den Haag varieerden in 2019 de berekende jaargemiddelde concentraties PM2,5 tussen 8,7 en 12,1 met een gemiddelde van 10,6 μg/m3.

2.5 MILIEU: SCHONER, STILLER EN VEILIGER Den Haag heeft het Schone Lucht Akkoord in 2020 ondertekend en werkt met het Rijk en Provincies samen om de luchtkwaliteit verder te verbeteren. In het najaar van 2020 is een online voorlichtingscampagne gehouden over verantwoord en schoner stoken van hout. Via sociaal mediakanalen zijn 35.000 mensen bereikt. In september 2020 is het ontwerp Actieplan Geluid Den Haag 2020-2023 door het college vrij­ gegeven voor inspraak (RIS306244).

Figuur 18. Jaargemiddelde NO2 concentraties (bron: IMMD o.b.v. NSL-monitoringstool)

Emissies fijnstof (PM10) Den Haag voldoet aan de Europese normen voor PM10 (40 μg/m3), en op een aantal plekken aan de strengere WHO-advieswaarde (20 μg/m3). In Den Haag varieerden de berekende jaargemiddelde concentraties PM10 tussen 16,8 en 21,9 met een gemiddelde van 19,2 μg/m3.

2.5.1 Emissies De landelijke monitoringsrapportage luchtkwaliteit is in 2020 gepubliceerd. Hieruit blijkt dat vrijwel overal in Nederland wordt voldaan aan de Europese normen. Ook Den Haag voldoet aan de Europese normen voor luchtkwaliteit. We werken toe naar de strengere WHO-advieswaarden, die we op verschillende plekken in Den Haag al behalen. Naast de landelijke monitoring wordt de luchtkwaliteit ook in Den Haag gemeten. Op drie plaatsen in de stad wordt er gemeten met meetstations van het RIVM. De resultaten worden gepubliceerd op www.luchtmeetnet.nl. Ook hangen er 25 NO2 meetbuisjes verspreid door de stad, waarvan de resultaten staan op de website van de gemeente.

Figuur 19. Jaargemiddelde PM10 concentraties (bron: IMMD o.b.v. NSL-monitoringstool)

12

Figuur 20. Jaargemiddelde PM2,5 concentraties (bron: IMMD o.b.v. NSL-monitoringstool)

Emissies roet Voor roet is er geen Europese norm of WHO-advieswaarde vastgesteld. In Den Haag ­varieerden in 2019 de berekende jaar­gemiddelde concentraties roet tussen 0,5 en 1,0 met een ­gemiddelde van 0,7 μg/m3.

Figuur 21. Jaargemiddelde roet concentraties (bron: IMMD o.b.v. NSL-monitoringstool)

< I N HOU D

Leefomgeving

“We voeren in 2020 de laatste fase van het bodemsaneringsprogramma uit. Daarna blijven we de eeuwigdurende, ingepakte bodem­ vervuilingen monitoren.”

Het bodemsaneringsprogramma is uitgevoerd. In het kader van loodverontreiniging heeft onderzoek plaatsgevonden op schoolpleinen bij basisscholen en kinderopvang locaties. Bij 174 kinderspeelplaatsen is onderzocht of er kans was op verontreiniging met lood. Bij 56 locaties is vanwege het percentage onbedekte grond bodemonderzoek uitgevoerd om de kwaliteit van de grond vast te stellen. De resultaten van het onderzoek worden in 2021 verwacht. Het vervoer van gevaarlijke stoffen is in 2020 gemonitord aan de hand van metingen van transporten. Hieruit blijkt dat de vervoerders zich goed houden aan de regels.

2.6 OMGEVINGSDIENST HAAGLANDEN

2.5.2 Stikstof Voor de reductie van de stikstofneerslag en bevordering van natuurherstel in de duinen zijn potentiële maatregelen benoemd die kunnen bijdragen een schoner milieu en aan ruimte voor het Haagse bouwprogramma. Onderdeel van de Haagse stikstofaanpak is om de maatregelen te kwantificeren op het effect op de stikstofreductie en bij voldoende effect de bijbehorende planning, investering en haalbaarheid te onderzoeken. Uitvoering van het totaalpakket aan maatregelen levert een bijdrage aan het reduceren van de 20% stikstofneerslag in Den Haag die wordt veroorzaakt door de stad zelf. Maatregelen die in 2020 zijn genomen zijn onder andere de sluiting van de Haagse Asfalt Centrale in de Binckhorst per 1 januari 2021 en de voorbereiding van uitbreiding van walstroom in de haven van Scheveningen.

2700 Haagse bedrijven vallen onder de informatieplicht energiebesparing. Dat zijn bedrijven die meer dan 50.000 kWh elektriciteit of 25.000 m3 aardgas per jaar gebruiken. Bedrijven die onder de informatieplicht vallen moeten een energiebesparingsrapport opsturen. De energiebesparingsplicht is een standaard onderdeel van de reguliere ODH-controles. In 2020 zijn er 580 controles uitgevoerd. Ook zijn 27 van de 35 geplande deelcontroles duurzaamheid uitgevoerd. Als gevolg van Coronamaatregelen is de uitvoering van deze controles pas later in het jaar opgestart.

13

< I N HOU D

3 Mobiliteit

MOBILITEITSCENTRALE

PAKKET DIENST

HUB

PAKKET DIENST

PAKKET DIENST

Deelbakfiets

s

lfiet

Dee

Deelbakfiets

HUB Deelfiets

3 MOBILITEIT

3.1 ELEKTRISCH EN SCHOON VERVOER De milieuzone voor vervuilende brom- en snorfietsen is per 1 december 2020 ingevoerd. Met de sloopregeling zijn ruim 2.000 vervuilende voertuigen van de weg gehaald, zoals oude dieselauto’s en brommers. In 2019 waren dat er ongeveer 300. Met de sloopsubsidie zijn vooral (elektrische) fietsen aangeschaft, dat waren er ongeveer 1.800. Eind 2020 is het concept verkeers­ besluit en de beleidsregel ontheffingen voor de milieuzone voor personen- en bestelauto’s gepubliceerd voor zienswijzen.

Onze ambitie is schone lucht voor iedereen in Den Haag. Een schone en gezonde stad waar het prettig wonen, werken en recreëren is. We zetten daarom in op schoon vervoer. Dat doen we als gemeente door het stimuleren van elektrische en schonere voertuigen in de stad. Om deze ambities te realiseren hebben we in 2020 onder andere 300 laadpalen ­geplaatst, 2000 vervuilende voertuigen van de weg gehaald en de milieuzone voor brom- en snorfietsen ingevoerd.

14

Ook is het laadnetwerk voor elektrische voertuigen verder uitgebreid met ruim 300 laadpalen, dit is te zien in figuur 22. Er zijn nu ruim 3.000 laadpunten (1.500 laadpalen) in de openbare ruimte. Er waren in 2020 9.300 unieke gebruikers op het Haagse laadnetwerk. Het aantal kWh wat is geladen, bedraagt 70.212.251. Het aantal elektrische voertuigen in de stad groeit gestaag. Dit is te zien in figuur 23.

< I N HOU D

Mobiliteit 3500

3198

3000 2500 2000

Samen met het Rijk, gemeenten en landelijke belangenorganisaties zijn afspraken gemaakt over nul-emissie stadslogistiek in 2025. De afspraken zijn vastgelegd in de Uitvoeringsagenda Stadslogistiek (RIS 307510). Ook is de gemeente aangesloten bij de ‘Strategiegroep afsprakenstelsel Zero Emissie Taxivervoer’. Met betrekking tot de duurzame inkoop heeft een marktconsultatie plaatsgevonden en de aanbesteding van schoon taxivervoer.

2732 2134

1994

1500 1000 500 0 2017

2018

2019

2020

De gemeente heeft binnen het regionale programma Mobiliteit en Verstedelijking (MoVe) deelgenomen aan de Korte Termijn Aanpak Logistiek om zo voor­bereidingen te treffen voor een duurzame bouw­logistiek. Met geld van de provincie heeft TNO-onderzoek uitgevoerd dat laat zien dat 15% van de bouwhubs een reductie van 15% van het aantal verkeersbewegingen kan opleveren. In de programmabrief 2020 zijn twee nationale programma’s genoemd, namelijk het Nieuwe Rijden en Band op Spanning. Aan deze programma’s is in 2020 geen uitvoering gegeven.

Figuur 22. Aantal publieke laadpunten 2017 t/m augustus 2020 (Bron: klimaatmonitor) 7000

6338

6000

4993

5000 4000 3000 2314

3355 2478

2000 589 2

2823

2

1301 2

1760 3

7

10

ju n17 au g17 ok t- 1 7 de c17 fe b18 ap r-1 8 ju n18 au g18 ok t- 1 8 de c18 fe b19 ap r-1 9 ju n19 au g19 ok t- 1 9 de c19 fe b20 ap r-2 0 ju n20 au g20

1000 356 1 0

789

3841

3748

2740

Aantal geregistreerde elektrische personenauto's (hybride en volledig elektrisch) Aantal geregistreerde elektrische personenauto's (volledige elektrisch)

HUB

Totaal waterstofvoertuigen

Figuur 23. Aantal elektrische en waterstofvoertuigen (Bron: klimaatmonitor)

PAKKET DIENST

Deelbakfiets

HUB 15

< I N HOU D

4 Grondstoffen

4 GRONDSTOFFEN

4.1 MINDER WEGWERPPLASTIC

Den Haag heeft stappen gezet voor vermindering van afval, hergebruik van producten en onderdelen daarvan, en recycling van grondstoffen.

16

Een vervolg op een proef met plasticarme verpakkingen in een Haagse supermarkt is niet tot stand gekomen mede door de Covid-19 crisis.

In het project PlastiCity zijn enkele honderden spatmaskers gemaakt door het Haagse bedrijf Reprintable. De maskers worden in gebruik genomen door het Haga ziekenhuis. Inmiddels hebben tientallen Haagse bedrijven zich aangesloten bij het project PlastiCity.

“In 2020 wordt het eerste project via PlastiCity gestart, waarbij we plastic afval via lokale ­kringlopen upcyclen naar nieuwe producten.”

“We voeren een campagne uit waarbij inwoners kunnen melden waar ruimte is voor extra PMD-containers.”

< I N HOU D

Grondstoffen

Er is een campagne gevoerd voor extra containers voor plastic, metalen, drankkartons (PMD) waarbij bewoners kunnen melden waar ruimte is. Met deze campagne zijn dertien extra afvalsorteerstraten gerealiseerd met ondergrondse glas- papier, textiel en PMD-containers, totaal zijn er nu 46 in de stad. Ook zijn er 29 geluidsarme glascontainers geplaatst, totaal zijn er nu 67 in de stad. Er zijn ongeveer negentig nieuwe ondergrondse restafvalcontainers geplaatst. Van de plaatsing van ondergrondse restafvalcontainers in acht buurten is de besluitvorming afgerond. Voor drie buurten loopt de besluitvorming nog. In november 2020 is gestart met het legen van de eerste 1000 ondergrondse rest­ afvalcontainers met behulp van vulgraadsensoren. Voor papier is dit al standaard. Per 1 juli 2021 wordt statiegeld op kleine flesjes ingevoerd. Ter voorbereiding op de invoering hiervan heeft de gemeente in 2020 uitgezocht wat de mogelijkheden en de kosten zijn van een statiegeldautomaat op lokaal niveau. Een statiegeldautomaat kost tussen de € 15.000 voor een niet vrijstaand apparaat en € 33.000 voor een vrijstaande automaat. Producenten zijn verantwoordelijk voor het statiegeldsysteem en dragen ook de kosten.

In kg

2019

2020

Gescheiden afval

70.819

79.642

Totale hoeveelheid afval

221.746

244.590

Scheidingpercentage

31,94%

32,56%

4.3 AFVAL VAN BEDRIJVEN, INSTELLINGEN, SCHOLEN EN EVENEMENTEN De gemeente heeft samen met ondernemers in de Bagijnestraat en Bureau Binnenstad een plan uitgewerkt voor de collectieve inzameling van bedrijfs- en huishoudelijk afval. Een pilot collectieve inzameling van afval van de strandtenthouders op het Zuiderstrand is voorbereid. In deze pilots worden oplossingen getest voor de problematiek van het huidige systeem waarbij ondernemers nu allemaal individueel verantwoordelijk zijn voor het afsluiten van contracten voor het laten ophalen van hun eigen bedrijfsafval.

Tabel 6. Scheidingspercentage totaal 2019 en 2020

Per inwoner is 280 kg restafval ingezameld. In 2019 was dit 258 kg. De stijging van de hoeveelheid restafval is een gevolg van Corona.

“Binnen de gemeente worden de afvalstromen gescheiden ingezameld. Bij de aanbesteding van het gemeentelijk bedrijfsafval zetten we in op een zo duurzaam mogelijke verwerking.”

De leerlijn ‘afval’ is beschikbaar gesteld aan het basisonderwijs. In het voortgezet onderwijs is op 5 scholen samen met de schoolbesturen een aanpak ontwikkeld om schoolafval te verminderen en beter gescheiden in te zamelen. Een pilot om op basisscholen meer afvalscheiding te stimuleren is in 2020 voorbereid om in 2021 uit te voeren.

4.4 NIEUWE AANPAK BIJ AFVAL Het gemeentelijk bedrijfsafval wordt gescheiden ingezameld, waarbij papier en karton worden gescheiden. De verwerking van de kartonnen koffiebekers wordt voor 100% ingezet als grondstof voor nieuwe producten. Op locaties waar bouw- en sloopafval, glas en folies vrijkomen wordt dit ook gescheiden.

Figuur 24. Afvalscheidingsresultaten per kg per inwoner 2017 t/m 2020

4.2 VAN HUISHOUDELIJK AFVAL NAAR GRONDSTOFFEN Sinds november 2020 kunnen bewoners een aparte grofvuilafspraak maken voor matrassen. Deze worden gescheiden ingezameld zodat de matrassen gerecycled kunnen worden. Verder zijn per 1 maart 2020 nieuwe contracten voor overslag, transport en verwerking van afvalstromen in werking getreden. Het GFT-afval dat gescheiden wordt ingezameld gaat naar de verwerker van het Haagse GFT-afval. Op buurttuinen wordt het GFT dat van de tuinen afkomt gecomposteerd en ter plekke gebruikt. 100.000 ton restafval is aangeleverd bij de installatie voor nascheiding van AVR. Hieruit is 9,73% PMD gescheiden. Voor het aantal kg zie tabel 6 en figuur 24.

Figuur 26. Aantal kg gemeentelijk bedrijfsafval jaar 2019 en 2020

De pilot voor inzameling van PMD en GFT op Spui is nog niet afgerond. Figuur 26 laat een daling van het gemeentelijke bedrijfsafval zien. De sterke daling in 2020 is te verklaren door Corona.

Met de ontwikkelaar van de woontoren The Grace (omgeving station HS) is een plan ontwikkeld voor een inpandig afvalsysteem met gedeeltelijk ondergrondse logistiek van gescheiden afvalstromen. De G4-steden zijn gestart om in elke stad een experiment met voedselrestvermalers in de keukens van een wooncomplex te doen. Met ontwikkelaars en corporaties is gesproken over een Haagse locatie hiervoor Den Haag en negen andere Europese steden hebben in 2020 per stad een roadmap gemaakt voor stedelijke grondstoffencentra. De kennis die de tien Europese steden samen ontwikkelen wordt gebruikt in het Haagse Grondstoffenplan dat in 2021 uitkomt.

Figuur 25. Totaal nascheiding PMD per kg 2019 en 2020

Per inwoner is er in totaal 17,85 kg afval aan plastic en drankkarton en metaal nagescheiden. In 2019 was dit 18,34 kg per inwoner. Dit is ook te zien in figuur 25.

17

< I N HOU D

Grondstoffen

“In 2020 realiseren wij in samenwerking met ondernemers, onderzoekers en andere overheden op de Binckhorst een kenniswerkplaats rondom circulaire economie.”

De universiteiten Leiden, Delft en Erasmus hebben een kenniswerkplaats circulaire gebiedsontwikkeling opgezet om ondernemers, overheid en onderzoekers in het gebied bij elkaar te brengen. Om Haagse producenten hun producten op een circulaire manier te laten (her) ontwerpen zijn er voorbereidingen getroffen voor het ontwikkelen van een Haags Circulair Ambachtscentrum. Hierin werken designers en maakindustrie samen om van producten die zouden worden weggegooid weer nieuwe verkoopbare producten te maken.

4.5 BOUWMATERIALEN “In 2020 voeren we het voorbeeldproject ­circulair slopen uit.”

4.6 VOEDSEL

‘’In 2020 wordt samen met BouwCirculair ­invulling gegeven aan de Betonketen Haaglanden.’’

Van de 29 toegekende subsidies van de Duurzame Haagse wijkactie zijn tien aan voedsel gerelateerd. Vanwege de gedwongen sluiting van de horecasector in 2020 zijn veel voedselprojecten niet of in andere vorm doorgegaan.

Het Betonakkoord uit 2018 is gecombineerd met de Buyer Group CO2-arm Beton. De eisen van het Betonakkoord zijn verwerkt in onze standaard­ bestekken. Bij de aanleg van de volgende 8 projecten is duurzaam beton toegepast:

Het stadslandbouwloket gaf een podium aan alle initiatieven die zich bezighouden met duurzaam voedsel. Er vond een fietsexcursie langs tuinen en digitale kennis evenementen plaats.

• • • • •

Aanleg van de rotonde Westduinweg; Vervanging van de riolering Belgisch Park fase 3; Herinrichting Frederik Hendriklaan; Herinrichting Willem de Zwijgerlaan; Aanleg van het landschappelijk RaamWerk Kijkduin Binnen; • Overkluizing van de A12; • Tijdelijke terreininrichting Station HS Laakhavenzijde; • Werkzaamheden bij de Uitenhagestraat Pand Post.

De Regiodeal Stadslandbouw in Zuidwest is van start gegaan, onder de naam De Groene Matties. Er zijn honderd fruitbomen aangeschaft voor Haagse schooltuinen in het Zuiderpark en bij de Gele lis. De bedrijfsrestaurants Spui en Leyweg en een paar gemeentelijke locaties bestellen sinds herfst 2020 brood bij ‘Lekker Brood’ een biologische Haagse bakker waar personeel werkt met een afstand tot de arbeidsmarkt en die zoveel mogelijk regionaal levert. Op de gemeentelijke locaties is aandacht besteed aan de week zonder vlees.

In de stad is onderzoek gedaan naar een circulaire bouwhub. Bij vier vastgoedprojecten is gestart met circulair materiaalgebruik. Het tijdelijke schoolgebouw van het ROC Mondriaan in Ypenburg is circulair ontmanteld. Frank in de Binck (nieuw gebouw in de Binckhorst): het paviljoen van het Landgoed Ockenburg is eerder na ontmanteling opgeslagen voor hergebruik en wordt volledig verwerkt in deze nieuwe ontwikkeling.

Bij de programma’s Jong Leren Eten en De Haagse Aanpak Gezond Gewicht zijn twintig nieuwe moestuinen aangelegd op voorscholen, 150 ouders en 250 kinderen hebben meegedaan aan de cursus Proeven met je kind. Verder zijn lessen verzorgd die aansluiten op het programma Jong Leren Eten. In tabel 7 is te zien welke lessen en hoeveel groepen hebben deelgenomen. Activiteit

Aantal groepen in 2020

Alles voor een pannenkoek

30

Ontdekkend tuinieren

42

Tuinbouw

26

Smaaklessen

67

Zelfstandig tuinieren bij milieueducatie

25

Tabel 7. Activiteiten georganiseerd vanuit NME

Linck in de Binck (nieuw gebouw in de Binckhorst). Hier wordt circulaire toepassing van materialen meegenomen in planontwerp. Bij sloopwerkzaamheden aan de Boomaweg is een deel van de materialen die herbruikbaar zijn, zoals kozijnen en houtwerk, lokaal afgezet voor hergebruik. In de aanbesteding is circulair meegenomen als aandachtpunt. Het pand van De Voedselbank, ook aan de Boomaweg, is nu in uitvoer als deelproject.

18

< I N HOU D

5 Eigen bedrijfsvoering en economie 5 EIGEN BEDRIJFSVOERING EN ECONOMIE 5.1 ENERGIEBESPARING “De gemeente wil zelf het goede voorbeeld geven en onze doelstelling voor de eigen bedrijfsvoering is 12% energiebesparing in 2020 ten opzichte van 2012 en 10% duurzame opwekcapaciteit.”

In 2020 is 39% energie bespaard ten opzichte van 2012, waarmee de doelstelling is behaald. De besparing ten opzichte van 2019 is 21%, wat voor een aanzienlijk deel het gevolg is van Corona. Voor openbare verlichting heeft de gemeente een hogere besparingsdoelstelling van 20%. Ook deze doelstelling is vorig jaar gehaald. Dit is te zien in figuur 27. 700.000

600.000

500.000

400.000

windmolens op zee en in totaal 40.000 zonnepanelen. We compenseren de gemeentelijke uitstoot met een storting van € 0,118 mln in het Klimaatfonds van Duurzaam Den Haag. We zijn gestart met de voor­ bereiding van de certificering van de gemeente voor de CO2-Prestatieladder. Het aandeel elektrische voertuigen in het wagenpark van de gemeente bedraagt 30%.

minste C-label. We voldoen al aan de wettelijke verplichting die geldt vanaf 2023. De gemeente heeft in 2020 daken van drie eigen panden beschikbaar gesteld voor energiecorporaties. Werkzaamheden aan het nieuwe kantoorgebouw voor medewerkers van de gemeente aan de Fruitweg 14 is in 2020 gestart conform de BENG-vereisten. Het gebouw voor daklozen opvang aan de Schenkweg 60 is energieneutraal gerenoveerd.

5.2 MAATSCHAPPELIJK VERANTWOORD INKOPEN De Kadernota Inkoopbeleid en het Actieplan Maatschappelijk Verantwoord Inkopen zijn in 2020 vastgesteld. Hiermee is het beleid voor duurzaam inkopen aangescherpt en is total cost of ownership een uitgangspunt geworden. Bij steeds meer inkoop­ trajecten zetten we in op circulariteit, vragen we conform het Schone Lucht Akkoord uit op het gebruik van duurzaam bouwmaterieel en zetten we bij ­leveringen en diensten in op duurzaam transport. In het fysieke domein vragen we daarnaast uit op een certificering voor de CO2-prestatieladder en door middel van de MilieuKostenIndicator (MKI). Bij het vaststellen van inkoopopdrachten betrekt de gemeente alle kosten die gedurende de levensduur van het aan te schaffen product moeten worden gemaakt.

De panden van Den Haag Werkt en de dienst Bedrijfsvoering aan de Kerketuinenweg en de Zilverstraat zijn, na diverse verbeteringen, geschikt voor aansluiting op geothermie. In 2020 is overeengekomen deze panden aan te sluiten op warmtelevering vanuit de HAL.

5.4 DUURZAAMHEID IN SUBSIDIEBELEID