RIS307519 Bijlage

Veranderingen voor gemeenten

32

3.4

Handhaving Handhaving op het gebruik van drones is complex. Het is belangrijk om op te merken dat een gemeente geen zeggenschap heeft over het luchtruim. Er kan dus geen gemeentelijke ontheffing voor de inzet van drones worden verleend. Alleen de ILT, onderdeel van het ministerie van IenW, is bevoegd om speciale (project)ontheffingen te verlenen aan droneoperators. Indirect kan wel gebruikgemaakt worden van instrumenten uit de Algemene Plaatselijke Verordening (APV). Bijvoorbeeld in het geval van het veroorzaken van overlast in de openbare ruimte. Een ander tijdelijk instrument is het gebruik van artikel 175 van de Gemeentewet. Deze noodverordening kan het in bezit hebben dan wel bij zich dragen van een drone tijdelijk verbieden. Hiervan is in het verleden al gebruikgemaakt door meerdere gemeenten. Daarnaast zou een burgemeester een permanente of tijdelijke zone met meer restricties kunnen aanvragen bij het ministerie. Op die manier kan bijvoorbeeld een tijdelijke no-drone-zone worden ingesteld rondom een groot evenement. De dronezones zoals die gaan gelden na invoering van de Europese regels worden uiterlijk 31 december 2021 gepubliceerd. Rollen handhavers De handhaving is een taak van de politie.

De politie kan namens het Open­ baar Ministerie (OM) toetsen of een bedrijf of persoon in het bezit is van alle vergunningen of ontheffingen en of men zich aan de Luchtvaartwet houdt. Bij geconstateerde overtredingen zijn de sancties een boete, straf­oplegging via tussenkomst van de rechter of inbeslagname. De rol van bijzonder opsporingsambtenaren (boa’s), zoals boswachters, is beperkt. Zij hebben geen bevoegdheid om handhavend op te treden ten aanzien van de Luchtvaart­ wet. Wel kunnen zij handhaven op verstoring in natuurgebieden. In het geval van drones die bedrijfsmatig worden ingezet toetst de ILT namens de minister of sprake is van een veilige situatie. Bij geconstateerde afwijkingen heeft dit gevolgen voor de verleende vergunning of ontheffing en volgt mogelijk een bestuurlijke boete.

Instantie

Rol

Boa (bijvoorbeeld een boswachter)

Geen bevoegdheid wat betreft luchtruim, wel handhaven van Wet natuurbescherming

Politie

Handhaving op straat, eerste aanspreekpunt voor burgers

Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT)

Vergunningverlening, toezichthouder voor het beroepsmatig gebruik van drones

Afdeling Luchtvaart, team Luchtvaarttoezicht (LVT) van de Landelijke Eenheid

Ondersteuning in de bewijsvoering

Landelijk Coördinerend Officier van Justitie Luchtvaart­ zaken van het arrondissements­parket Noord-Holland

Afhandeling van processen-verbaal gerelateerd aan luchtvaart, inclusief drones

Veranderingen voor gemeenten

33

4. Zelf aan de slag

Naar schatting wordt tachtig procent van alle beroepsmatige dronevluchten, zoals inspecties en beeldopnamen, uitgevoerd met kleine commercieel verkrijgbare systemen. Een gemeente die zelf drones wil (laten) inzetten doet er goed aan enige proeven uit te voeren om praktische ervaring op te doen, bijvoorbeeld met het doorgronden van de regelgeving.

Voor- en nadelen van de inzet van drones door gemeenten Voordelen • Een drone is relatief snel inzetbaar. • Inzet van drones is in veel gevallen goedkoper en veiliger dan traditionele methoden. Denk aan steigers bouwen of een hoogwerker inzetten. • Een drone kan vanuit allerlei hoeken opnamen maken. • Dankzij camera’s met een hoge resolutie kunnen beelden van zeer hoge kwaliteit worden verkregen. • Het is mogelijk om zowel 2D- als 3D-opnamen te maken. • De route die de drone vliegt (workflow) is te automatiseren. • Drones kunnen in de toekomst ondersteunen bij vervoer van goederen en personen. • Drones zijn goedkoper, duurzamer en stiller dan een vliegtuig of helikopter. Nadelen • De droneoperator moet gekwalificeerd zijn om de vlucht te mogen uit­ voeren. Hoe hoger het risico, hoe hoger de eisen ten aanzien van de piloot, drone en organisatie. Dit kan aanzienlijke investeringen in tijd en middelen met zich meebrengen. • Er zijn geen vluchten mogelijk in gebieden waar permanente luchtruim­ restricties gelden. • Er zijn aanvullende ontheffingen nodig voor vliegen boven aaneen­ gesloten bebouwing en vliegen in gecontroleerd luchtruim. Dit is nu alleen nog mogelijk voor ROC-operators. • De directe omgeving moet onder controle staan van de operator (afzet­ linten, waarschuwingsborden) in geval van vluchten nabij wegen en bebouwing. Zelf aan de slag

34

• Er zijn geen vluchten mogelijk bij regen of harde wind. • Een drone heeft een beperkte aaneengesloten vliegduur, kabeldrones uitgezonderd. • De inzet van drones in de leefomgeving brengt nieuwe uitdagingen met zich mee op het gebied van verstoring, privacy en dataveiligheid. • Er kunnen restricties gelden ten aanzien van dronevluchten boven natuurgebieden.

Aanbeveling 1: Schaf een kleine drone aan

Schaf een instapmodel-drone aan en zorg, liefst voordat ermee wordt gevlogen, dat een aantal medewerkers de opleiding tot ROC-light-dronepiloot volgt. Of na 31 december 2020 een opleiding voor het EU-dronebewijs. Beleidsmedewerkers, vergunningverleners en uitvoerders die zelf een keer een drone bestuurd hebben, weten veel beter wat de (on)mogelijkheden zijn. Dit versterkt hun positie in het gesprek met interne en externe belang­ hebbenden. Zodra er zelf ervaring is opgedaan wordt het makkelijker om goede afwegingen te maken. Neem het voorbeeld van de gemeente Den Haag. Omdat op kleine schaal een proef is uitgevoerd met dronebeelden bij archeologisch bodemonderzoek, kan nu beargumenteerd worden afgewogen voor welke inzet het verstandig is om een droneoperator extern in te huren. Deze afwegingskaders worden sterk beïnvloed door lokale omstandigheden die per gemeente verschillen.

‘De uitdaging voor de publieke sector is om in een complexe omgeving steeds meer te doen met beperkte middelen. Iedereen kijkt mee. Tegelijk wordt van publieke organisaties verwacht dat ze in korte tijd anders gaan werken. In dit spanningsveld veranderen vraagt van publieke organisaties het omgekeerde van wat in de genen zit: gewoon beginnen en durven experimenteren om daarvan te leren. Vanuit de provincie Zuid-Holland wordt geïnvesteerd in praktijk­ omgevingen (fieldlabs) waar ondernemers en kennisinstituten elkaar ontmoeten om technologische oplossingen en nieuwe producten te ontwikkelen, te testen, te implementeren en toe te passen. Voorbeelden van dergelijke fieldlabs zijn het Unmanned Valley Valkenburg en het Livinglab Scheveningen.’ – Grisjo Koers, provincie Zuid-Holland

Aanbeveling 2: Bereid je voor op een nieuw soort infrastructuur

Vervoer van goederen en personen zal niet binnen een paar jaar werkelijkheid zijn. Toch doen gemeenten er verstandig aan om nu al na te denken over de vraag welke mogelijkheden en uitdagingen deze nieuwe vormen van mobiliteit met zich meebrengen. Hoe gaan logistieke overslagpunten voor

Zelf aan de slag

35

goederenvervoer eruitzien? Kunnen die in stedelijk landschap worden ingepast? Welke route volgt een luchtbrug tussen ziekenhuizen en laboratoria? En hoe ziet een taxistandplaats voor luchttaxi’s eruit?

Aanbeveling 3: Wees op de hoogte van de regelgeving en restricties

Of de organisatie nu zelf vliegt of de droneoperaties uitbesteedt aan een externe partij: de regelgeving is leidend. Dat betekent dat er flink wat restricties zijn waar rekening mee moet worden gehouden. De regelgeving wordt weliswaar versoepeld, mede als gevolg van de introductie van Europese regelgeving, maar de inzet van drones in stedelijk gebied of in natuurgebieden blijft werk voor specialisten. Check je gemeente op de dronekaart Benieuwd naar de situatie in jouw gemeente of omgeving? Ga naar de dronekaart van LVNL: www.godrone.nl. En check de restricties die van toepassing zijn. Wat betekenen deze restricties voor jouw situatie?

Aanbeveling 4: Check altijd de vergunningen bij inhuur

Als een bedrijf of gemeente een externe partij inhuurt om een droneoperatie uit te voeren, dan heeft de inhurende partij de verantwoordelijkheid om na te gaan of de externe partij gekwalificeerd is om de werkzaamheden uit te voeren. Als dat niet het geval is en er ontstaat onverhoopt schade als gevolg van een ongeluk dan is ook de opdrachtgever mogelijk (deels) aansprakelijk. Via de website van ILT10 is te controleren of en hoe een bedrijf is gecertificeerd.

Aanbeveling 5: Zorg voor een goede vluchtvoorbereiding

Voorafgaand aan iedere droneoperatie moet een operator een vluchtvoor­ bereiding uitvoeren. Hierbij wordt op basis van de procedures in het opera­ tioneel handboek bekeken of de vluchten veilig en in overeenstemming met de regelgeving kunnen worden uitgevoerd. Denk daarbij aan zaken als: • de locatie waar de vlucht uitgevoerd moet worden en mogelijke opstijglocaties; • het type luchtruim en tijdelijke luchtruimrestricties; • de aanwezigheid van wegen en de mogelijke aanwezigheid van mensen; • obstakels en mogelijke bronnen van verstoring zoals hoog­spanningslijnen en gsm-masten; • de verwachte weersomstandigheden.

10. https://www.ilent.nl/onderwerpen/drones/

Zelf aan de slag

36

In de tabel hieronder staan voorbeelden van risico’s en mogelijke mitigerende maatregelen.

Risico

Mogelijk gevolg

Mogelijke mitigerende maatregelen

Drone raakt onbestuurbaar en vliegt weg

· Schade aan omliggende objecten · Crash van systeem buiten afgezette omgeving

· Zet RTK-gps-systeem in · Maak gebruik van een kabeldrone · Vermijd operaties nabij zendmasten

Drone crasht als gevolg van defect aan accu

· Schade op de grond · Letsel bij personen

· Afzetten directe omgeving · Voorzie drone van een parachute

Drone raakt een boom, lantaarnpaal of bovenleiding door een stuurfout

· Verlies van systeem · Schade aan omliggende objecten

· Waarnemer inzetten · Vluchten automatisch uitvoeren

Drone wordt aangevallen door vogels

· Crash of oncontroleerbaar systeem

· Waarnemer inzetten · Landen bij territoriumgedrag vogels

Sabotage door omstander: gooien van voorwerpen of het verstoren van het radiosignaal

· Crash of oncontroleerbaar systeem

· Omgeving afzetten · Noodprocedure voor onverwachte verstoringen

Drone maakt onverwachte bewegingen als gevolg van windschering

· Afwijking van gepland vliegtraject

· Niet vliegen bij te veel wind · Meer afstand houden ten opzichte van gebouwen

Drone komt in aanvaring met trauma- of politiehelikopter

· Crash van systeem · Gevaarlijke schade aan de helikopter

· Waarnemer inzetten · Communicatie met coördinator helihaven

Zelf aan de slag

37

Bijlage 1

Verder lezen Aantal geregistreerde droneoperators in Nederland

De ILT is het overheidsorgaan dat belast is met de registratie van professionele droneoperators in Nederland. Met enige regelmaat publiceert de ILT actuele cijfers, te vinden via: https://www.ilent.nl/onderwerpen/drones

Aantal geregistreerde zakelijke drones in Nederland

Het aantal drones waarmee zakelijk wordt gevlogen wordt bijgehouden in het luchtvaartuigregister. Dit register is openbaar en te vinden via https://www.ilent.nl/onderwerpen/luchtvaartuigregister

Standaardscenario’s

Meer over de eisen van de STS: https://www.ilent.nl/onderwerpen/drones/standaard-scenarios-rpas-operatie

Nieuwe Europese regelgeving

De nieuwe regelgeving kan via de volgende links in definitieve vorm worden bekeken: Commission Delegated Regulation (EU) 2019/945 en Commission Implementing Regulation (EU) 2019/947

Sensordata en de rol van gemeenten

VNG heeft hier het volgende over gepubliceerd: https://vng.nl/publicaties/sensoren-en-de-rol-van-gemeenten en https://vng.nl/artikelen/raadgever-open-data-en-open-overheidsinformatie

Regels cameratoezicht

De beleidsregels cameratoezicht van de Autoriteit Persoonsgegevens: https://autoriteitpersoonsgegevens.nl/sites/default/files/atoms/files/ beleidsregels_cameratoezicht-.pdf en https://www.autoriteitpersoonsgegevens.nl/nl/onderwerpen/foto-en-film/ cameratoezicht-op-openbare-plaatsen#mag-ik-als-gemeente-drones-ofrijdende-camera%E2%80%99s-inzetten-7757

Bijlage 1 – Verder lezen

38

Dronewatch

De auteur van deze whitepaper, Wiebe de Jager, is een aantal jaar geleden het platform www.dronewatch.nl gestart. Op dat platform wordt wekelijks veel informatie gedeeld binnen de Nederlandse dronegemeenschap.

Dronekaart met zones www.godrone.nl

Bijlage 1 – Verder lezen

39

Bijlage 2

Subcategorieën ‘open’ Categorie

CE klasse /gewicht

Voorbeeld

Afstandscriteria

Eisen aan piloot

Technische vereisten

Remote ID

Registratie operator

A1

· Zonder Cx label · Zelfbouwdrones < 250 gr.

DJI Mavic Mini, Tello Drone, Eachine E58, Syma X5SC, Hubsan X4, alle Tiny & CineWhoops

Wel boven mensen, maar niet boven menigten

· Handleiding doorlezen

· <19 m/s in het geval van zelfbouw/ racedrone

Nee

Alleen als de drone beeldopnamen kan maken

· Klasse C0 (tot 250 gr.)

Zijn er op dit moment nog niet

Wel boven mensen, maar niet boven menigten

· Handleiding doorlezen

· <19 m/s · max. 120 meter hoogte

Nee

Alleen als de drone beeldopnamen kan maken

· Zonder Cx label < 500 gr.1

DJI Spark & Mavic Air, Parrot Bebop 1&2, Parrot Anafi, Yuneec Breeze

Niet direct boven mensen of menigten

· Online opleiding · Examen (40 vragen)

Nee

Ja

· Klasse C1 (< 900 gr.)

Zijn er op dit moment nog niet

Niet direct boven mensen of menigten

· Online opleiding · Examen (40 vragen)

Ja

Ja

· Alle drones/ modelvliegtuigen zonder Cx label 0,5–2 kg2

DJI Mavic Air 2, Mavic Pro, Mavic 2, DJI Phantom serie, Yuneec Q500, Typhoon H

50 meter afstand van mensen (ook in low speed mode)

· Online opleiding · Examen (40 vragen) · Aanvullend schriftelijk examen (30 vragen) · Verklaring praktijkervaring

Nee

Ja

· Klasse C2 (< 4 kg)

Zijn er op dit moment nog niet

30 meter afstand van mensen (of 5 meter in low speed mode)

· Online opleiding · Examen (40 vragen) · Aanvullend schriftelijk examen (30 vragen) · Verklaring praktijkervaring

Ja

Ja

· Zonder Cx label 2–25 kg3

DJI Inspire 1&2, DJI Matrice serie, racedrones, model­vliegtuigen >2 kg

Minstens 150 meter afstand van mensen, bebouwing, industrieen recreatiegebieden

· Online opleiding · Examen (40 vragen)

Nee

Ja

· klasse C2 (< 4 kg)

Zijn er op dit moment nog niet

Minstens 150 meter afstand van mensen, bebouwing, industrieen recreatiegebieden

· Online opleiding · Examen (40 vragen)

· <19 m/s, · max. 120 meter hoogte, · fail-safe · geo-awareness · verlichting

Ja

Ja

· Klasse C3 (< 25 kg)

Zijn er op dit moment nog niet

Minstens 150 meter afstand van mensen, bebouwing, industrieen recreatiegebieden

· Online opleiding · Examen (40 vragen)

· <19 m/s, · max. 120 meter hoogte, · fail-safe · geo-awareness · verlichting

Ja

Ja

· Klasse C4 (< 25 kg)

Zijn er op dit moment nog niet

Minstens 150 meter afstand van mensen, bebouwing, industrieen recreatiegebieden

· Online opleiding · Examen (40 vragen)

Nee

Ja

A2

A3

N.v.t.

· <19 m/s, · max. 120 meter hoogte, · fail-safe · geo-awareness · verlichting N.v.t.

· <19 m/s, · max. 120 meter hoogte, · fail-safe · geo-awareness · verlichting N.v.t.

1. In A1 toegestaan tot 31 dec 2022, daarna alleen in A3. 2. In A2 toegestaan tot 31 dec 2022, daarna alleen in A3. 3. En lichtere toestellen met vliegsnelheid >19 m/s.

Bijlage 2 – Subcategorieën ‘open’

40

Bijlage 3

Begrippenlijst drones AIP

Aeronautical information publication: internationaal gestandaardiseerde en officieel erkende informatie over het luchtruim.

ATC

Air Traffic Control the Netherlands: Luchtverkeersleiding Nederland.

BvL

Bewijs van Luchtwaardigheid. Voor zakelijke drones wordt een Speciaal-BvL (ROC) of Ontheffing S-BvL (ROC-light) afgegeven.

BVLOS

Beyond visual line of sight: buiten het zicht van de droneoperator.

BvI

Bewijs van Inschrijving (in het luchtvaartuigregister). Het betreffende PH-nummer moet zichtbaar aangebracht worden op de drone.

Controlled ground area

Grondgebied dat tijdens een vluchtuitvoering onder controle staat van de droneoperator.

CTR

Control zone of controlled traffic region: luchtverkeersleidingsgebied rondom een grote luchthaven. Een CTR wordt gecontroleerd door civiele of militaire luchtverkeersleiding.

Drone

Populair woord voor een UAV of RPAS. Oorspronkelijk gebruikt om militaire onbemande vliegtuigen mee aan te duiden.

Fly away

Het ongecontroleerd (ongewenst) wegvliegen van een drone.

BIjlage 3 – Begrippenlijst drones

41

Geofencing

Een softwarematig ‘virtueel hekwerk’ dat ervoor zorgt dat een drone niet op bepaalde locaties kan vliegen.

Gps

Global positioning system: locatiebepaling via satellieten.

LAANC

Low altitude authorization and notification capability: systeem voor het geautomatiseerd afhandelen van aanvragen voor dronevluchten in gecontroleerd luchtruim.

LOS

Line of sight: geen obstakel tussen drone en piloot. Zie ook VLOS.

LVNL

Luchtverkeersleiding Nederland.

NOTAM

Notice to airmen, een bericht dat kritische (tijdelijke) informatie bevat over een luchthaven of luchtruim.

ROC

RPAS operator certificate.

ROC-light

Vereenvoudigde vorm van het ROC, met minder mogelijkheden voor de droneoperator.

ROABL

Regeling op afstand bestuurde luchtvaartuigen.

RPA-L

Brevet zoals vereist voor alle dronepiloten die voor een ROC-gecertificeerde droneoperator vliegen.

RPAS

Remotely piloted aerial system: op afstand bedienbaar luchtvaartuig.

RT

Radio telephony: radiocontact tussen droneoperator en luchtverkeersleiding.

BIjlage 3 – Begrippenlijst drones

42

RTK-gps

Real time kinematic gps: een techniek om het gps-signaal nauwkeuriger te maken.

SORA

Specific operations risk assessment: een risicoanalyse voor een specifiek soort droneoperatie.

U-Space

Stelsel van protocollen, afspraken en technieken ten behoeve van het toekomstig en op Europees niveau afhandelen van onbemand luchtverkeer.

UAM

Urban air mobility: verzamelnaam voor initiatieven op het gebied van nieuwe vormen van mobiliteit in en rond bewoonde gebieden.

UAS

Unmanned aerial system: onbemand luchtvaartuig, inclusief bijbehorende systemen zoals de remote control.

UAV

Unmanned aerial vehicle: onbemand luchtvaartuig.

VLOS

Visual line of sight: in het zicht.

BIjlage 3 – Begrippenlijst drones

43

Colofon

Auteurs Wiebe de Jager (Dronewatch), in opdracht van VNG, Provincie Zuid-Holland en gemeente Den Haag Begeleidingscommissie Roxane Daniels (VNG) Grisjo Koers (Provincie Zuid-Holland) Martijn Peltenburg (Gemeente Den Haag) Joshua Serrão (Gemeente Amsterdam) Redactie Coform Grafisch ontwerp Simpel is slim Foto omslag ANP (Jilmer Postma) Met dank aan Fatiha Alitou (VNG Realisatie), Wouter Asveld (Gemeente Enschede), Sander Bakker (VNG Realisatie), Maarten Bonnema (Inspectie Leefomgeving en Transport), Esther Chavannes (The Hague Centre for Strategic Studies), Alex Damhuis (Provincie Zuid-Holland), Denise Eikelenboom (Public Air Services), Juliëtte Fredriksz (Kenniscentrum Europa decentraal), Hugo Geerlings (Werkorganisatie HLTsamen, Gemeente Hillegom, Lisse en Teylingen), Johannes Homan (VNG Realisatie), Raymond Hendriks (Provincie Limburg), Wouter van der Kraan (Luchtvaartpolitie), Grisjo Koers (Provincie ZuidHolland), Chris van der Linden (ministerie van Defensie), Mavis Leter (VNG), Raymond van der Meer (Koninklijke NLR), Bob van der Meij (GeoZICHT), Lindomar Minguel (RAI Amsterdam), Mark Nicolai (AeroScan), Rob van Nieuwland (DARPAS), Martijn Peltenburg (Gemeente Den Haag), Jorrit Reijmers (Aerial Pro), Ingrid Romers (Havenbedrijf Rotterdam), Vincent van Schijndel (DroneLand), Joshua Serrão (Gemeente Amsterdam), Paul Suijkerbuijk (VNG Realisatie), Guus Tomassen (Zadkine),

Stephan van Vuren (AirHub) en Bart in ‘t Zandt (Provincie Limburg). Colofon

44

Nassaulaan 12 2514 JS Den Haag +31 70 373 82 00 info@vng.nl Juli 2020

vngrealisatie.nl