RIS307135 Bijlage 10 - 20201111 CID gereedschapskist lager resolutie
Tekst van het document
GEREEDSCHAPSKIST OPENBARE RUIMTE C E N T R A L I N N O VAT I O N D I S T R I C T November
2020
Colofon Gereedschapskist Central Inovation District 11 november 2020 opdrachtgever:
DSO PMDH, Jeroen van der Linden
projectnr. IbDH:
95023973
projectteam:
Albert Koolma (IbDH)
Céline Kruisbrink (IbDH) Almut Röwekamp (IbDH) Ellis Soepenberg (IbDH)
Eline van Staalduinen (DSB/BAS) Ellemijk Marks (DSO/S&P)
Remko Slavenburg (DSO/S&P)
Loes van Wolferen (DSO/S&P)
Pauline Bron (DSO/S&P) Wiebke Klemm (DSO/S&P) Ingenieursbureau Den Haag Postbus 12651 2500 DP Den Haag T: 14070 E: ingenieursbureau@denhaag.nl
2
Inhoud I n l e i d i n g
5
1. Een hoogwaardig vestigingsklimaat
9
am
Scheveningen
Voorwaarde: hoge kwaliteit van de openbare ruimte;
/S
n ide
Internationale Zone
13 N44
Voorwaarde: toekomstbestendig en aantrekkelijk
3. Regie op de ondergrond
Haagse Bos
17
CS
N14
Centrum
bovengronds
19
A4
Mariahoeve
Central Innovation District
Voorwaarde: afstemmen ruimteclaims ondergronds en
4. De multifunctionele ruimte
iph
ch
Le
ontmoeten en interactie.
2. Een duurzame leefomgeving
d ter
ms
A ol/
NOI
Binckhorst
HS
Voorburg
Voorwaarde: interactie tussen privaat, publiek en openbaar. A12
5. Ruimtelijke kwaliteit binnen CID
Ypenburg
21
Moerwijk
Voorwaarde: van verschillende projecten één samenhangen
Utrecht/Berlijn
CID maken.
6. Toepassing
27
Rijswijk
Basisprofielen
Bijlagen
32
N211
A13
l
se
s ru
/B am rd
tte Ro
A4
Ligging van het CID in de stad
Gereedschapskist openbare ruimte CID
3
CID deelgebieden (uit Structuurvisie CID Den Haag)
4
Inleiding Het Central Innovation District (CID)
en blijven de waardevolle natuur-en groengebieden aan de
Ruimte blijft ook voor het CID geldig. De gereedschapskist is
De ontwikkeling van het Central Innovation District (CID)
rand van de stad onaangetast. Voor de binnenstad heeft
een aanvulling, geen vervanging ervan. Het is de bedoeling
is een versterking van de bestaande stad tot een nieuwe
de verdichting, vergroening en verduurzaming vérgaande
om in het vervolg van deze gereedschapskist het Handboek
economische toplocatie met internationaal aanzien.
consequenties. Ondanks de nu al hoge druk op de ruimte
Openbare Ruimte aan te vullen met specifieke onderdelen
Binnenstedelijke interactiemilieus met een uitstekende
willen we dat de stad nog leefbaar, aantrekkelijker en
voor het CID.
bereikbaarheid en internationale aantrekkingskracht
toekomstbestendiger wordt. Dat betekent ook ruimte
stimuleren innovatie.
voor vergroening en ruimte voor duurzaamheid, dus
De opgave
Het CID is het gebied rondom de drie grote stations Den
energietransitie, duurzame mobiliteit en klimaatadaptatie.
IbDH is gevraagd om deze gereedschapskist op te
Haag Centraal Station, Den Haag Laan van NOI en Den
Daarmee staan we voor de uitdaging om het gebruik, de
stellen in samenwerking met DSB/Beleidsafdeling
Haag HS. In de structuurvisie staat: ‘Het is een internationaal
organisatie en het beheer van de openbare ruimte, onder,
Stadsbeheer (BAS) en DSO Stedenbouw en Planologie
knooppunt waar ongeveer 90.000 mensen werken en meer
op en boven maaiveld, op een nieuwe, meer duurzame en
(S&P). De gereedschapskist sluit aan bij bestaande
dan 30.000 mensen studeren’ en ’er komen ongeveer 20.500
integrale manier vorm te geven. Ook vergt deze ambitie
beleidsdocumenten, bijvoorbeeld Agenda Ruimte voor de
woningen bij voor 40.000 nieuwe inwoners en er wordt
afstemming tussen de gemeente en initiatiefnemers, zoals
Stad (2016) en Nota Duurzaamheid (2019). Het laat zien
gerekend op een toevoeging van ongeveer 270.000 m2 aan
ontwikkelaars/architecten, bijvoorbeeld bij de interne
hoe de openbare ruimte verandert bij verdichting en hoe de
commerciële en maatschappelijke voorzieningen waardoor
organisatie van gebouwen en diens aansluiting op de
projecten voor verdichting rekening moeten houden met de
het aantal forensenbewegingen verdubbelt naar meer dan
inrichting en organisatie van de openbare ruimte. Dit vergt
openbare ruimte. In de gereedschapskist zijn verschillende
400.000 per dag.’
vroegtijdige afstemming tussen de ontwikkelaars/architecten
aspecten van inrichting en beheer in kaart gebracht. Het sluit
De menging van wonen, overheid, bedrijven en onderwijs
en de gemeente.
aan bij de ruimtelijke hoofdthema’s uit de structuurvisie CID:
is de motor voor een sterkere economie. Den Haag wil
• Verdichten en differentiëren van het gebied.
binnen het district de ruimtelijke condities creëren voor het
De gereedschapskist
• Verbinden van verschillende zones binnen en buiten het
realiseren van deze economische motor. Dit vraagt om een
Deze gereedschapskist is een bijlage van de Structuurvisie
CID, dus het opheffen van barrières.
zorgvuldige inpassing van nieuwe gebouwen en functies
het CID Den Haag. Het is één van acht focusprojecten
• Verbeteren van de openbare ruimte om ontmoeting en
binnen het bestaande stedelijke weefsel. Een hoogwaardige
die in de CID-agenda 2040 (RIS 302327) zijn benoemd.
samenwerking optimaal te faciliteren.
buitenruimte in het CID gaat ruimte bieden voor ontmoeting
De gereedschapskist gaat over de openbare ruimte
• Vergroenen en verduurzamen van het gebied.
en interactie, versterkt het vestigingsklimaat en wordt zo het
van het CID. De openbare ruimte moet aantrekkelijk
• Aantrekken en behouden van investeringen, talent en
nieuwe uithangbord van het CID.
en toekomstbestendig zijn, zij moet goed functioneren
innovatieve instellingen.
De gemeente Den Haag heeft gekozen om de groei van
en veilig zijn voor de mensen in de stad. Ruimte voor
de stad mogelijk te maken middels hoogbouw binnen een
verblijven, bewegen en ontmoeten is voorwaarde voor het
beperkt aantal gebieden in de stad, waaronder het CID. Met
aantrekken en behouden van talent en bedrijvigheid. ‘De
de agenda ‘Ruimte voor de Stad’ (2016) kiest Den Haag voor
Gereedschapskist Openbare Ruimte CID is geen blauwdruk
een drie-eenheid voor stedelijke ontwikkeling: verdichten,
voor oplossingen in ruimtegebruik maar laat strategieën
vergroenen en verduurzamen. Daarmee is meer wonen en
zien hoe een kwalitatief hoogwaardig stuk stad ontstaat met
werken mogelijk binnen een beperkte voetprint in de stad
een consistent kwaliteitsniveau.’ Het Handboek Openbare
Gereedschapskist openbare ruimte CID
Inleiding
‘De Gereedschapskist Openbare Ruimte CID is geen blauwdruk voor oplossingen in ruimtegebruik maar laat strategieën zien hoe een kwalitatief hoogwaardig stuk stad ontstaat met een consistent kwaliteitsniveau.’
5
Ammunitieh
de Stille Veerka
eg Bezuide nhoutsew
Station Den Haag Centraal
Theresiastraat
aven
Prins Ber
ct
Stations weg
Pr. Beatrixlaan
nhardviadu
Laan van Nieuw Oost Indië
Spui
Haagse Loper
Rijnstraat
Herengracht
Schenkviaduct
Rijswijkseplein
Station Den Haag HS
Station Laan van NOI
Agenda Perspectief
Indicatie van ontwikkellocaties
6
Binckhorstlaan
Rijswijksew eg
Waldorpstraat
Realisatie
Utrechtsebaan
Hoefkade
Aandachtspunten Verdichting, vergroening en verduurzaming stellen hoge
Doel De gereedschapskist is bedoeld voor de gemeente
eisen aan de inrichting van de openbare ruimte. De claims
(beslissers, bedenkers, uitvoerders en beheerders) en de
op de ruimte nemen toe voor onder andere logistiek,
markt (ontwikkelaars en ontwerpers). Het moet duidelijkheid
verkeer, kabels en leidingen en klimaatadaptatie zoals
scheppen over de onderlinge afhankelijkheden tussen
wateropvang en groen. Ook de vorm, massa en uitvoering
gebruik van de ondergrond, kwaliteit op maaiveld en
van de bouwmassa hebben impact op de kwaliteit van de
(hoogbouw) ontwikkelingen.
buitenruimte. Thema’s zijn onder andere: windhinder, zon en schaduw, sociale veiligheid en gebruik. De leefomgeving moet klimaatbestendiger, schoner en gezonder worden. Een
Transformatie De openbare ruimte in het CID moet bijdragen aan een
betere luchtkwaliteit en de aanwezigheid van structureel
leefbare, duurzame en beheerbare stad. Het gebied wordt
groen in de buitenruimte en groen op gevels en daken zijn
nu gekenmerkt door veel verharding, auto’s en relatief weinig
hiervoor nodig. Tegelijk moet de buitenruimte aantrekkelijk
groen. In deze gereedschapskist wordt de transformatie aan
zijn en uitnodigen tot verblijf en ontmoeting. De relatie en
de hand van vijf thema’s beschreven:
aansluiting tussen openbare ruimte en collectieve ruimte
1. Een hoogwaardig verblijfs- en vestigingsklimaat
in particulier eigendom is hierbij van groot belang. Voor
Hoe de kwaliteit van de openbare ruimte ontmoeten en
verblijfskwaliteit is voldoende openbare ruimte en het
interactie bevordert.
samenspel van de openbare ruimte en de plinten van de
2. Een duurzame leefomgeving
gebouwen (de invulling van de begane grond van de panden
Hoe de ruimte toekomstbestendig en aantrekkelijk kan
die aan de openbare ruimte grenzen), essentieel.
worden ingericht.
In een buitenruimte die staat voor ontmoeten, verblijven
3. Regie op de ondergrond
en bewegen komt de nadruk te liggen op voetgangers en
Hoe we ruimteclaims ondergronds en bovengronds met
fietsers. De ruimteclaims voor bijvoorbeeld logistiek en
elkaar afstemmen.
hulpdiensten moeten daarop worden afgestemd. Andere
4. De multifunctionele ruimte
functies zoals afvalscheiding, afval verzamelen, afval
Hoe interactie tussen private ruimte en openbare ruimte tot
aanbieden en parkeren kunnen niet meer in de openbare
stand komt en de rol van publieke plekken op privaat terrein.
ruimte worden gefaciliteerd en moeten inpandig op
5. Ruimtelijke samenhang binnen het CID
innovatieve wijze op eigen kavel plaatsvinden.
Hoe van verschillende projecten één samenhangend CID wordt gemaakt; van kavel- naar gebiedsontwikkeling.
Bottom-up en innovatieve initiatieven in de buitenruimte kunnen inzicht en kennis V eel claims in de openbare ruimte.
bieden voor toekomstige ontwikkelingen. We zoeken de energie van de lokale netwer-
Alle vijf thema’s komen bij elkaar in principedoorsnede die in het laatste hoofdstuk van deze gereedschapskist staan.
Gereedschapskist openbare ruimte CID
Inleiding
kene engde enobedrijven D e betrokkenheid r e e d s c h avan p sbewoners kist m e t s t rbija de t estad. g i eOm ë nexperimenten, bieden
bottom-up initiatieven, co-creatie, en participatie te faciliteren is een duidelijke com-
vmunicatie o o r omet p l ostakeholders s s i n g e noodzakelijk. n. De ‘gereedschapskist’ is een noodzakelijk
instrument om mbt proces en fysieke uitwerking een duidelijke en consistente richting vast te stellen die past bij de belofte van het CID en de stad
7
Produ ctie
Cu ltu re el
Voedsel Investeerders
Materialen
CO2-vastlegging
Sociale cohesie
Bewustwording
Microklimaat
end Reguler
Ecosysteem diensten
Educatie
Water management
Vastgoedprijzen
Geluidsoverlast
Recreatie en toerisme
Luchtzuivering
Fysieke activiteit
Biodiversiteit Leefomgeving
nend steu der On Ruimte per reiziger per modaliteit.
Ecosysteemdiensten.
Bron: gemeente Amsterdam, meerjarenplan fiets 2017-2022.
Bron: Interreg project Nature Smart Cities
8
1. Een hoogwaardig vestigingsklimaat Het CID wordt de nieuwe, economische toplocatie
openbare ruimte te bereiken, is een groene inrichting van de
met internationaal aanzien en een hoog verblijfs- en
buitenruimte essentieel.
vestigingsklimaat. De ambitie van de gemeente is
Reuring: Dit zijn zones die de (programmatische, economische en ruimtelijke) ruggengraat zijn van het
een toplocatie die op lange termijn aantrekkelijk en
Een groen-blauwe buitenruimte en leefomgeving levert
gebied, en die bij voorkeur zo dicht mogelijk bij een
toekomstbestendig is, waar mensen graag naartoe gaan,
veelvoudige voordelen op voor de stad en de mensen
openbaar vervoersknooppunt liggen.
werken, studeren en elkaar ontmoeten. Er komen binnen
die in de stad wonen. Deze voordelen (‘benefits’) worden
• Een dynamische plek met veel hoog stedelijke
het bestaande oppervlak meer bewoners en gebruikers in
samengevat in het concept van ecosysteemdiensten en
voorzieningen
het CID. Het wordt een toplocatie waar mensen graag naar
gaan verder dan bijvoorbeeld alleen het versterken van
• Een hoge dichtheid van mensen op straat
toe komen om te werken en te wonen en waar bedrijven
biodiversiteit of alleen het klimaatbestendig maken van de
• Actieve plinten met kleine korrel
voordelen zien om zich te vestigen. De kwaliteit van de
buitenruimte. De ecosysteemdiensten (dus de diensten die
• Veel verschillende functies in de plint en veel entrees
openbare ruimte speelt voor dit vestigingsklimaat een grote
geboden worden door een groene leefomgeving) worden
naar gebouwen
rol.
onderverdeeld in culturele, ondersteunende, regulerende
• Plekken voor ontmoetingen, altijd levendig
Veel van de openbare ruimte in de stad functioneert nu naar
en productieve diensten. Belangrijk voor het CID zijn
• Geen tot weinig ruimte voor intensieve functies of
behoren, maar bij verdichting gaat het gebruik intensiever
met name de regulerende diensten (bij voorbeeld CO2
gemotoriseerd verkeer
en gevarieerder worden. De ruimtelijke prioriteit komt te
vastlegging, vermindering van hittestress en wateroverlast,
liggen bij langzaam verkeer (fietsers en voetgangers),
geluidsoverlast en luchtzuivering), de ondersteunende
Rust: Dit zijn zones voor rustig wonen of werken in het
waardoor er minder ruimte voor auto’s op de weg zal zijn.
diensten (biodiversiteit) en met name de culturele diensten
groen, met een breder aanbod van woonconcepten
Dus is het CID goed bereikbaar met openbaar vervoer.
(bijvoorbeeld het verhogen van vastgoedprijzen en interesse
• Ruimte voor recreatie (ook vaak in combinatie met
Prioriteit voor voetgangers en fietsers houdt in dat bestaande
bij investeerders, meer recreatie en toerisme, meer sociale
groen)
barrières zoals bijvoorbeeld spooremplacementen en grote
cohesie en fysieke activiteit). Door een integrale groene
• Basisvoorzieningen en kantoren
kruispunten voor autoverkeer beter oversteekbaar worden
inrichting in het CID profiteren dus de gemeente, de
• Geen ruimte voor lawaaimakers. ’s Avonds is het hier
voor langzaam verkeer.
bewoners en investeerders; de openbare ruimte wordt niet
veilig en rustig
Ook kan de sociale cohesie in de bestaande wijken onder
alleen duurzamer maar verbetert de leefomgeving ook op tal
druk komen te staan als er snel veel nieuwe bewoners bij
van sociaal-economische gebieden.
komen (die mogelijk ook minder lang blijven). Door het
Ruis: dit zijn stedelijke gebieden met een hoofdrol voor bedrijvigheid, waar wonen en werken gecombineerd
intensieve gebruik neemt bovendien de slijtage en vervuiling
Deze aanpak wordt op dit moment binnen de gemeente Den
wordt met andere activiteiten, grotere kavels en
en dus het beheer van de buitenruimte toe.
Haag uitgewerkt vanuit het Interreg project Nature Smart
gebouwen.
Cities (zie afbeelding links).
• Ruimte voor maatwerk
Ook ruimtes binnen en buiten gebouwen dragen bij aan
• Meer tolerantie voor overlast
deze kwaliteit en stimuleren innovatie en kennisdeling. Om
• Ruimte voor ruimte-intensieve functies en infrastructuur,
het doel van een hoogwaardig verblijfs- en vestigingsklimaat
maar op een aantrekkelijke en stedelijke manier
binnen het CID en een aantrekkelijke en toekomstbestendige Structuurvisie: sturen op verschillende deelgebieden
Gereedschapskist openbare ruimte CID
1. Een hoogwaardig vestigingsklimaat
9
Schone en geluidsarme vervoersmiddelen
Ve r b l i j f s k w a l i t e i t
Ruimte voor sport en spel
Prioriteit voor fietsers
Ve r g r o e n i n g g a a t s a m e n m e t l a n g z a a m v e r k e e r
Minder parkeervakken door deelauto’s
Het CID moet een goed vestigingsklimaat bieden voor bedrijven. Dit gaat altijd samen met een goed woon- en verblijfsklimaat en een prettige sfeer voor bewoners en bezoekers.
10
In de structuurvisie is sprake van drie gebiedstypes: reuring,
en ontmoetingsplekken, in de gebieden van rust om parkjes
rust en ruis (zie kader pagina 9). Hoewel de nadruk op
en plantsoenen voor sport en spel.
wonen en werken ligt en de combinatie ervan tussen de
Resultaat is een versterking van het groen stedelijk
deelgebieden van het CID verschilt, zal in alle gebieden in de
landschap. Om dat te kunnen bereiken ligt de prioriteit bij
toekomst het aantal gebruikers in de buitenruimte toenemen:
voetgangers en fietsers die veel minder ruimte nodig hebben
meer voetgangers, meer fietsers, meer mensen die elkaar
dan auto’s.
ontmoeten en die recreëren. Om de ruimte ook daadwerkelijk te laten functioneren is voldoende groen nodig. Hieronder
Aandachtspunten
vallen straatbomen, plantsoenen, parkjes en zitplekken in het
• Zo min mogelijk ruimte voor logistiek (efficiënter maken
groen. Groen nodigt uit om in de buitenruimte te verblijven en
of ondergronds), meer ruimte voor langzaam verkeer en
zorgt voor verkoeling. Een manier van meten van de kwaliteit
groen.
van de openbare ruimte is dus het aantal m2 groen per
• Mobiliteitstransitie waarbij mensen overstappen op vervoer
woning. In de huidige situatie binnen het gebied van het CID
dat minder ruimte inneemt zoals openbaar vervoer,
is het aantal m2 groen per bestaande woning 14,5 m2. Dat is
deelauto of fiets.
gebruiksgroen en kijkgroen bij elkaar opgeteld, zonder water.
• Meer groen in de openbare ruimte. Bijvoorbeeld door
Als de openbare ruimte niet verandert wordt dat met een
parkeervakken om te zetten in groen en bestaand
toename van 20.500 woningen 6,1 m2 groen per woning. In
buurtgroen uit te breiden.
Amsterdam is een groennorm ingesteld voor gebruiksgroen
• Publiek groen bevorderen (particulier eigendom, openbaar
in hoog stedelijk gebied van 8 m2 per woning (zie verdere
toegankelijk) om het oppervlak groen te vergroten.
Huidig groenoppervlak in het CID: 14,5 m2 per woning
Huidig 17m² per woning
toelichting op pagina 27). Om een gezonde levensstijl te bevorderen wordt sport en bewegen zoveel mogelijk gefaciliteerd door middel van dubbelgebruik van de openbare ruimte. Traditionele sportvelden liggen buiten het CID maar bijvoorbeeld langzaam verkeersroutes kunnen sportief medegebruik mogelijk maken. Een prettig en praktisch netwerk voor langzaam verkeer is daarvoor de basis. To e k o m s t i g g r o e n o p p e r v l a k i n h e t C I D
Vo o r w a a r d e n Het instellen van een groennorm van 8 m2 groen per woning
Huidig 17m² per woning
in het gehele CID. De invulling van het groen is verschillend.
Na transitie 4m² per woning
toevoeging van groen: 6,1 m2 per woning
In de gebieden van reuring gaat het met name om verblijfs-
Gereedschapskist openbare ruimte CID
bij toename van woningen en zonder
1. Een hoogwaardig vestigingsklimaat
11
7
LEEFOMGEVING
oncrete thema’s
MOBILITEIT
ame ontwikkeling komt tegemoet aan de
en van nu, zonder toekomstige gene-
mogelijkheden te ontnemen om in hun
en te voorzien.’ Zo staat onze ambitie
even in het VN-rapport Our Common
Dit rapport is al 30 jaar oud, maar is
ueler dan ooit. De definitie kan echter
tract klinken. Als gemeente maken we
GRONDSTOFFEN ENERGIE
me ontwikkeling hanteerbaar door ons
en op vier thema’s: de overgang naar
energie, een aantrekkelijke leefomge-
hone mobiliteit en het hergebruik van
Thema’s uit de Nota Duurzaamheid
toffen.
n met de stad 12
met de stad gaan we als stadsbestuur de
Goed communiceren Samenwerken in onze stad lukt alleen als we elkaar goed begrijpen en met elkaar communiceren. Dit doen we op heel veel manieren. In
2. Een duurzame leefomgeving De Nota Duurzaamheid (RIS 301829) maakt de duurzame
4. Duurzamer omgaan met grondstoffen.
3. Duurzame mobiliteit:
ontwikkeling van Den Haag hanteerbaar door zich te
Dit kan door hergebruik van grondstoffen en
•
richten op vier thema’s: de overgang naar schone energie
inrichtingselementen zoals bijvoorbeeld klinkers,
(energietransitie), een aantrekkelijke leefomgeving
trottoirbanden en lichtmasten. Door afval in hoge mate
4. Grondstoffen/ circulariteit:
(klimaatadaptatie en milieu), schone mobiliteit (duurzame
te scheiden, liefst zo dicht mogelijk bij de bron, ontstaan
•
mobiliteit) en het hergebruik van grondstoffen (gesloten
schonere stromen van herbruikbare materialen en kan de
Ruimte, al dan niet specifiek voor het CID, zijn in
kringlopen/ circulaire economie). De ruimtelijke uitwerking
hoeveelheid afval die voor verwerking aangeboden wordt,
ontwikkeling.
van de vier thema’s is van grote invloed op de inrichting van
verminderen.
de openbare ruimte (ondergronds- en bovengronds) en de
Den Haag heeft de mobiliteitstransitie geagendeerd (Hoofdlijnenbrief mobiliteitstransitie RIS 302361). Aanvullingen op het bestaande Handboek Openbare
Het ideaalbeeld van het CID is dat er wordt voldaan aan de
wisselwerking tussen gebouw en buitenruimte/leefomgeving:
De Nota Duurzaamheid wordt middels verschillende
eisen van alle vier de thema’s: een stad en leefomgeving
1. Schone energie voor woningen en gebouwen.
beleidsstukken uitgewerkt in concrete ruimtelijke
die èn energieneutraal èn klimaatadaptief/ biodivers èn
Hiervoor is een overstap van gebruik van fossiele energie
voorwaarden en eisen voor nieuwe ontwikkelingen. Deels
duurzaam qua mobiliteit èen circulair is ingericht. De thema’s
naar schone energie nodig (energietransitie). Per wijk
zijn deze stukken nog in ontwikkeling (stand maart 2020).
gaan in principe samen: Vanuit de mobiliteitstransitie komt
wordt gekeken welke schone energiebronnen het meest
Voorbeelden zijn:
ruimte vrij voor klimaatadaptieve functies. Het aanleggen van
geschikt zijn; bijvoorbeeld collectieve warmteoplossingen
1. Energietransitie:
warmte/koude netwerken kan gecombineerd worden met
op lage temperatuur, zoals aquathermie, of individuele
•
Bouwstenen voor de energietransitie met afstanden
een klimaatadaptieve inrichting. Toch kunnen de thema’s
oplossingen op basis van elektriciteit met een warmtepomp,
van kabels en leidingen, koude-warmteopslag, riolering,
elkaar ook in de weg zitten, met name omdat de ruimte
infraroodpanelen of een warmte- en koudeopslagsysteem.
warmtenetten en bomen (in ontwikkeling in het kader
bovengronds- en ondergronds in het CID beperkt is. Zoals
2. Een schone leefomgeving.
van gebiedsontwikkeling Laakhavens).
bomen die veel schaduw creëren en hittestress tegengaan,
Hieronder vallen klimaatadaptatie, het verminderen van
2. Leefomgeving:
en tegelijk de benodigde groeiruimte ondergronds in conflict
droogte, hitte, wateroverlast, het verbeteren van de
•
Haagse ambities en eisen ten aanzien van omgaan
kan staan met leidingen onder de grond. De ontwikkelingen
luchtkwaliteit/geluidsoverlast en aandacht voor het aansluiten
met wateroverlast, hitte en droogte (in ontwikkeling)
in het CID bieden de kans om integrale duurzame
van ecologische hoofdstructuren en het faciliteren van
en hierop voortbouwend de Haagse klimaatadaptatie
oplossingen te ontwikkelen, die vernieuwend zijn in het
biodiversiteit. Groen is hierbij van groot belang.
toolbox (zie tekst en afbeelding in de bijlage); als
proces en in de fysieke ruimtelijke maatregelen.
3. Mobiliteit.
onderdeel van de Haagse klimaatadaptatie strategie
Dit vraagt om ruimte voor een fijnmazig netwerk voor langzaam verkeer en ruimtereservering ten behoeve van
(gereed eind 2020). •
meer ov-tracés. Verbeteren van de luchtkwaliteit (streven naar normen WHO) onder andere door het stimuleren
Puntensysteem voor natuur-inclusief bouwen van de gemeente Den Haag (RIS 288182).
•
Voor biodiversiteit worden de Nota Stadsnatuur en de
van elektrisch vervoer in de stad. Hierbij zorg dragen voor
Bomennota opgesteld. Hier kan in de toekomst aan
voldoende laadinfrastructuur.
getoetst worden.
Gereedschapskist openbare ruimte CID
2. Een duurzame leefomgeving
Een toekomstbestendige en aantrekkelijke leefomgeving, waarin integrale oplossingen worden gezocht. Ondergronds- en bovengronds.
13
Thema’s uit de Nota Duurzaamheid
14
De ontwikkelingen in het CID bieden de kans om integrale
groen.
duurzame oplossingen te ontwikkelen, die vernieuwend zijn
Het document Haagse ambities en eisen klimaatadaptatie
waterdoorlatende bestrating en ondergrondse kratten
in het proces en in de fysieke ruimtelijke maatregelen. In de
(conceptversie zie bijlage 1) biedt meer ruimtelijke expliciete
om water op te slaan/te laten infiltreren.
basisprofielen op pagina 29 en 30 komt alles samen. En om
randvoorwaarden voor klimaatadaptieve ontwikkelingen in de
samenhang gaat het nu juist bij het afwegen van ruimtelijke
stad. De aanvullende toolbox (bijlage 2) geeft maatregelen
van water zorgen voor extra verkoeling. Grote bomen
belangen. Van leefomgeving, grondstoffen, mobiliteit en
ter inspiratie; de inhoud van beide documenten wordt nog
(1e orde) met goede groeiomstandigheden, die voor
energie. Van boven- en ondergronds. En van private en
verwerkt in het Handboek Openbare Ruimte. Uiteindelijk zal
schaduw en dus voor verkoeling zorgen.
publieke buitenruimte.
ook een aanvullend Handboek voor het CID moeten worden
•
•
•
gemaakt.
Toepassen van nieuwe materialen zoals bijvoorbeeld
Bewegend water, zoals fonteinen, en verneveling
Beplantingskeuze bestand tegen hoge temperaturen en droogte, wind of neerslagpieken.
Door de hoge mate aan verdichting en grote hoeveelheid
Voorwaarde
verharde oppervlakten is in het CID specifiek aandacht
Een toekomstbestendige en aantrekkelijke leefomgeving,
nodig voor klimaatadaptatie: om jaarrond droge voeten
waarin integrale oplossingen worden gezocht. Ondergronds-
en in de zomer prettige, koele verblijfsruimtes te houden,
en bovengronds. Voor energietransitie, leefbare mobiliteit,
materialen om warmte accumulatie te voorkomen (een
moeten wateroverlast, hittestress en droogte verminderd
klimaatadaptatie en biodiversiteit; met vitaal groen tegen
minder warmtevasthoudend materiaal is bij voorbeeld
en voorkomen worden. Omdat er relatief veel verharding is,
hittestress. En waar wateroverlast en verdroging wordt
hout).
infiltreert relatief weinig water. Er zal bij zware buien sprake
voorkomen door effectieve waterberging.
•
verkeer. •
•
zijn van piekbelastingen. Door dit water op daken en het Aandachtspunten
en een piekbelasting van de riolering voorkomen. In tijden
•
van droogte kan de watervoorraad worden gebruikt voor
bestrating of wandel- en fietspaden kunnen ook afwateren op
•
Minder luchtvervuiling door minder gemotoriseerd verkeer.
Water vasthouden, bergen en hergebruiken en dan pas Water vasthouden op daken en hergebruiken voor groene daken en groene gevels.
•
groene oppervlakten kan water, dat anders in de riolering terecht komt, in de bodem infiltreren. Kleinere oppervlaktes
Groen, tenzij: Ingezet moet worden op het minimaliseren
afvoeren. •
dan bergen en gebruiken en als laatste pas afvoeren. Om hittestress te voorkomen is structureel groen nodig. Middels
Beplantingskeuze bestand tegen hoge temperaturen en
van verharding. •
de principes: Maak het groen, tenzij het functioneel niet kan, en richt je eerst op het vasthouden van regenwater,
Lage reflectiefactor en een lage absorptie-waarde van
droogte, wind of neerslagpieken.
maaiveld vast te houden, worden wateroverlast op straat
de bewatering van het groen. We hanteren in Den Haag
Minder luchtvervuiling door minder gemotoriseerd
Maatwerk in waterberging en hergebruik van water voor irrigatie tijdens droogte.
•
Afwateren van bestrating naar beplantingsvakken toe (oppervlakafwatering moet in verhouding staan met groen; meenemen in de berekeningen voor riolering).
Gereedschapskist openbare ruimte CID
2. Een duurzame leefomgeving
15
Licentiehouder Gemeente Den Haag
Blad 1 van 2
Projectgegevens Project
1e grootte normale kroon 10-15 m breed
Projectcode Projectomschrijving
gemiddelde groeiplaats
Gebruiker
DSO/DSB
Plaats
Den Haag
Datum (aanmaak)
07-12-2018
BoomVRRUW ERRPJURRWWH Invoer
Handmatig (Boomgrootte en groeiwijze)
Groeiwijze
Regulier (duurzaam groeiend)
Eindbeeld hoogte
1e grootte (eindhoogte > 15m)
Eindbeeld breedte
Normale kroon Regulier (duurzaam groeiend), 1e grootte (eindhoogte > 15m), Normale kroon
Stand- en groeiplaats Maaiveld bodemtype
Verharding (matige belasting 'parkeerst...
Profieltype
Grondwater (direct contact GWST)
Doorwortelbare diepte 1
Boominfo Omloop (cyclus)
Regulier (duurzaam groeiend)
20
40
60
80
jaar
Benodigde doorwortelbare ruimte (m³) en grondvlak (m²)
14.3
24.5
30.6
36.7
m³
14.3
24.5
30.6
36.7
m²
11.4
19.6
24.5
29.4
m³
11.4
19.6
24.5
29.4
m²
8.6
14.7
18.4
22
m³
Maatvoeringen:
8.6
14.7
18.4
22
m²
A. Kroondiameter (m)
Doorwortelbare diepte
1
1
1
1
m
B. Obstakelvrije zone ondergronds (m) = minimale graafafstand *
Bovengronds opstakelvrij
4.2
7.2
9
10.8
m
C. Doorwortelbare ruimte (m2 en m3)
Ondergronds obstakelvrij = minimale graafafstand
1.5
1.7
2.1
2.6
m
D. Kroonprojectie (m2)
Kroonbreedte (verloop) = plantafstand
7
12
15
18
m
Plantspiegel
1.5 x 1.5
1.7 x 1.7
2.1 x 2.1
2.6 x 2.6
m
(ambitieniveau) Optimaal
(ambitieniveau) Redelijk
(minimum niveau) Marginaal
Bij verdichting van het groene stedelijke landschap neemt het aantal kabels en leidingen in de ondergrond toe. Ook is er ruimte nodig voor infiltratie van water. De vrije wortelruimte voor bomen staat onder druk. Dit vraagt om regie op het gebruik van de ondergrond.
E. Obstakelvrije zone bovengronds (m)
Opmerkingen:
straatbomen in parkeerstrook of trottoitr
Minimale graafafstand: Overschrijding van de minimale graafafstand kan leiden tot een reëel instabiliteitsgevaar. Beperkte bewortelingsdiepte (< 75 cm), eenzijdige wortelontwikkeling (specifiek wortels trekzijde) en hoge (lokale) windbelasting noodzaken tot een eventuele verruiming van de minimum graafafstand (zie Handboek Bomen | H.2 Werken rond bomen).
Normen voor boomruimte
Voor nadere gebruikersinformatie, JDQDDU %220021,725_ZZZQRUPLQVWLWXXWERPHQQO
3. Regie op de ondergrond In de grond liggen kabels voor elektra, gas en data en er liggen
inpandig of op privaat terrein plaatsvinden. De ondergrondse
Voorbeelden
buizen voor riolering en stadsverwarming. Al deze voorzieningen
infrastructuur zal meer gebruikers dienen en werkzaamheden
•
liggen naast elkaar, de meeste aan de randen, de riolering vaak
voor bijvoorbeeld onderhoud of vervanging zullen derhalve een
in het midden van de straat. Dat neemt ondergronds veel ruimte
grotere belasting op het gebruik van de stad leggen.
Reserveren van obstakelvrije groeiplaatsen voor bomen(rijen).
•
in beslag. In de huidige situatie is dit al een belemmerende factor
1e grootte boom op de lange lijnen met optimaal 36,7 m3 grond en stam minimaal 7 meter uit de gevel.
voor bestaande en nieuwe bomen en ander groen.
Voorwaarde
Zoals beschreven in hoofdstuk 2 komen er steeds meer
Vroegtijdige coördinatie van ondergrondse infrastructuur zodat
van kabels en leidingen in leidingstraten waarin ook de
ruimteclaims vanuitKabels duurzaamheid bij.in De & Leidingen in rijbaan: in de ondergrond Kabels & Leidingen stoep:
voldoende ruimte blijft voor groen. Bij een hoogwaardige
voorzieningen van de energietransitie kunnen worden
Huisaansluiting Riolering voorzieningen voor de hoogbouw, de energietransitie maar ook
openbare ruimte hoort ook het minimaliseren van het openbreken
opgenomen.
WKO systeem
Nog niet getekend:
klimaatadaptatie en het groen vragen ruimte. Het ondergrondse Electriciteit Stadsverwarming
•
van de straat. Coördinatie van bouw en herstelwerken is hiervoor
Data waar alle profiel uit het bestaande Handboek Openbare Ruimte
•
Om ruimte te maken voor bomen: waar nodig bundelen
Kabelgoten maken die het opbreken van de straat overbodig maken.
nodig.
Transportleidingen
kabels en buizen naast elkaar geprojecteerd worden, voldoet niet meer voor deze situatie (zie afbeelding). Bundeling van ondergrondse infrastructuur is nodig zodat bijvoorbeeld ruimte
Kabels & Leidingen in rijbaan:
ontstaat voor goede groeiruimte voor bomen en waterberging.
Kabels & Leidingen in
Huisaansl
Riolering
Het kan nodig zijn dat de gevel van nieuwbouw teruggelegd moet
Nog niet getekend:
WKO systeem
worden om alle ondergrondse ruimteclaims in te kunnen vullen.
Stadsverwarming
Electricite
Kabels & Leidingen in stoep:
Transport
Data
De boomstructuren van de Haagse lange lijnen dragen bij aan
Kabels & Leidingen in rijbaan:
Huisaansluiting
de leefbaarheid en oriëntatie in de stad. Hier moet ruimte zijn
Riolering
voor 1e grootte bomen die oud kunnen worden. De boomkroon
WKO systeem
moet breed uit kunnen groeien zodat het in proportie staat met
Stadsverwarming
Electriciteit Data
2.5m
3.8m
1.2m
groeiruimte ondergronds. Vooral in gebieden met windhinder
3.8m
1.0m
0.5m
0.8m
de bebouwing. Hier is ruimte voor nodig in het profiel en voor
Nog niet getekend:
2.5m
0.5m
Transportleidingen
moet er voldoende ondergrondse ruimte zijn voor een sterk wortelpakket. Op de pagina hiernaast staan de in Den Haag geldende normen voor de ondergrondse doorwortelbare ruimte per boom. De Energietransitie gaat samen met extra leidingen, ondergrondse ruimte voor bronnen en opslag van energie. In het Handboek Openbare Ruimte wordt verder ingegaan op het ruimtebeslag van deze functies. Sommige hiervan kunnen
Gereedschapskist openbare ruimte CID
7.0m van gevel tot hart 1e orde boom
2.0m tot hart 2.0m 1e orde boom
min. 2.0m & WKO
2.0m min. 2.5m
3.0m
7.0m van gevel tot hart 1e orde boom
29.5m 15.5m
Ruimteclaim ondergrondse infrastructuur in conflict met bovengronds beeld (van de openbare ruimte)
Ondergrondse ruimtebeslag - voorbeeld met maten uit het Handboek Openbare Ruimte Te z i e n : A l s a l l e k a b e l s e n l e i d i n g e n w o r d e n i n g e p a s t i s e e n r i j b a a n b r e e d t e v a n 1 5 , 5 m e t e r n o d i g . In het profiel zijn geen kabels voor elektriciteit, data en transport (bijvoorbeeld water) ingetekend. Hiervoor is extra ruimte nodig. Conclusie: Kabels en leidingen moeten anders bij elkaar komen te liggen dan in het Handboek voorzien. Anders passen deze niet in de ondergrond.
3. Regie op de ondergrond
17
0.5m
2.5m
Meervoudig gebruik ruimte
Openbare daktuin
Multifunctioneel gebouw
Meervoudig gebruik ruimte, routes
Openbaar toegankelijke tuin
Multifunctionele openbare ruimte, waterplein
Openbare sportfaciliteit op een dak
Multifunctionele openbare ruimte, bewegen
Verdere verdichting van het groene stedelijke landschap vraagt om slim, innovatief en meervoudig ruimtegebruik met duidelijke PvE’s aan de voorkant en (beheer)afspraken aan de achterkant.
18
4. De multifunctionele ruimte In het CID zullen meer bewoners, bezoekers en bedrijven
functionele vraag in die ruimte. Het is daarom noodzakelijk dat
Aandachtspunten
gebruik moeten maken van een gelijk blijvend aantal m2
zoveel mogelijk functies in gebouwen opgenomen worden,
•
openbare ruimte. Dit zal leiden tot een intensiever gebruik van
die traditioneel in de buitenruimte plaatsvinden. Dit geldt voor
de openbare ruimte en voorzieningen. Tegelijkertijd nemen de
praktische functies, zoals het parkeren van auto’s en fietsen,
ambities en voorwaarden voor groen en duurzaamheid in de
voor de faciliteiten voor de verzameling en ophaal van huisvuil,
buitenruimte toe. Er is in het openbaar gebied geen ruimte voor
alsmede voor traforuimtes en dergelijke. Tevens kunnen
utilitaire functies zoals afvalverzameling en -scheiding, parkeren
gebouwen ook kwalitatieve functies krijgen, zoals groen- en
en energievoorzieningen. Deze moeten in de bebouwing worden
ontmoetingsfuncties, zodat de openbare ruimte verder ontlast
opgenomen.
wordt en de gebouwen onderdeel worden van het stedelijk
Gebouwen moeten ook bijdragen aan de klimaatadaptatie,
weefsel. In de basisprofielen staat aangegeven waar welke soort
waterberging, ecologie en biodiversiteit. De nota ‘Haagse
functies hun plek kunnen krijgen.
hoogbouw: Eyeline en Skyline’ geeft hier een aantal
Voor de energietransitie is ruimte boven en onder de grond nodig
randvoorwaarden voor waaraan private hoogbouwontwikkelingen
voor bijvoorbeeld warmteopslag en transformatoren. Het aantal
moeten voldoen.
en het ruimtebeslag van deze voorzieningen neemt toe. Waar de
Publieke ruimte met openbare functies zoals toegang tot daktuinen van particuliere gebouwen.
•
Meervoudig gebruik door dubbel maaiveld, bijvoorbeeld met routes op bruggen.
•
Inrichting van de openbare ruimte maakt verschillende vormen van gebruik mogelijk, zoals sport en spel.
•
Transformatoren en andere energievoorzieningen inpandig in plaats van in de openbare ruimte.
•
Windhinder voorkomen door hier in de vormgeving van gebouwen rekening mee te houden.
voorzieningen komen en over hoeveel ruimtebeslag het precies Door het hoge aantal gebruikers van de buitenruimte is
gaat, is nog niet bekend.
meervoudig gebruik van de ruimte nodig. Multifunctionele ruimte voor langzaam verkeer, verblijf, sport en spel en groen wordt bij
Hoogbouw kan windhinder in de openbare ruimte veroorzaken.
elke ontwikkeling in het CID meegenomen in de opgave.
Dat heeft een grote impact op de beleving en het functioneren
Bij verdichting ontstaan ook kansen voor buiten- en groenruimte
van de openbare ruimte. Het kan onveilig zijn, de groei en de
op privaat, maar publiek toegankelijk, terrein. Het CID wordt een
ontwikkeling van straatbomen en ander groen beperken en de
verticale stad met binnentuinen en daktuinen als waardevolle
verblijfskwaliteit verstoren.
verblijfsgebieden. Private ruimtes kunnen openbaar toegankelijk zijn en onderdeel zijn van een fijnmazig openbaar netwerk voor
Voorwaarde
voetgangers. De hoogbouwnota Eyeline Skyline geeft hiervoor
Vroege afstemming van de interne (verticale) organisatie
nadere ambities en regels, waaronder de regel dat 100% van
en programmering van de bebouwing met de openbare- en
de voetprint van de stedelijke laag terugkomt als horizontale
buitenruimte.
gebruiksruimte voor groen, verblijven en de energietransitie. 40% van dit oppervlak moet bijdragen aan de biodiversiteit. Ook zal moeten worden voldaan aan de nota Natuur-inclusief bouwen RIS288182. Vo o r b e e l d g r o e n m a a i v e l d b o v e n o p d e A 1 2
Er is een schaarste aan de publieke ruimte en tevens een grote
Gereedschapskist openbare ruimte CID
(referentie project Grotiusplaats IbDH)
4. De multifunctionele ruimte
19
CS oost en campus
H
H
R
R
H
Bezuidenhout West Stationsbuurt
R
Rivierenbuurt
H
R
R
Beatrixkwartier
R>H
Laan van NOI
R>H HS Laakhavens
blijft Hofstadkwaliteit
wordt Hofstadkwaliteit
R
R>H
R
blijft Residentiekwaliteit
Vo o r s t e l k w a l i t e i t s n i v e a u s m a a i v e l d i n r i c h t i n g e n b e h e e r
20
5. Ruimtelijke kwaliteit binnen CID De kwaliteit van de openbare ruimte hangt mede af van herkenbaarheid en samenhang van de inrichting. Hiermee staat het gebied op de kaart (‘branding‘) en tegelijk kunnen bewoners, bezoekers en gebruikers hun weg vinden naar en binnen het CID. Beheer In het Handboek Openbare Ruimte van de gemeente Den Haag (RIS 268741, inmiddels geactualiseerd) wordt onderscheid gemaakt tussen twee soorten kwaliteit: Hofstadkwaliteit en Residentiekwaliteit. 1. Residentiekwaliteit is de standaardkwaliteit, die geldt voor alle woon- en kantoorgebieden in de stad. 2. Hofstadkwaliteit is de standaardkwaliteit in gebieden met veel bezoekers, zoals de binnenstad, Scheveningen, Kijkduin en de Internationale Zone. De verschillende deelgebieden van het CID zijn deels aangewezen als Hofstadkwaliteit en deels als Residentiekwaliteit. Waar de gebruiksdruk toeneemt zal onderhoud en vervanging van materialen vaker nodig zijn. Met name in hoogbouwgebieden zal een besluit moeten worden genomen omtrent het inrichtings- en beheerniveau van deze gebieden en de financiële dekking die hiervoor is. Op de kaart links staat het voorstel voor wijzigingen van Residentiekwaliteit naar Hofstadkwaliteit bij de stations Laan van NOI, Beatrixkwartier en HS kwartier (deel van HS Laakhavens).
Beatrixlaan: nu niet vastgelegd als Hofstadkwaliteit
Gereedschapskist openbare ruimte CID
5. Ruimtelijke kwaliteit binnen CID
21
Ontmoeten, plinten en verbinden (uit Structuurvisie CID Den Haag)
22
Verbindingen In de structuurvisie staat dat het CID is ‘verbroken door zwarte mobiliteitsinfrastructuur die (...) barrières vormen’. ‘Deze barrières zijn met name voor voetgangers een probleem doordat ze onaangename plekken in de openbare ruimte creëren (...).’ Op de kaart hiernaast staat het beoogde netwerk waar de barrières met name voor voetgangers en fietsers geslecht zijn. De bstaande Haagse lange lijnen zijn verbonden en herkenbaar. Dit toekomstige netwerk is volledig toegankelijk (bijvoorbeeld zonder trappen bij viaducten). De stations zijn belangrijke ontmoetingspunten waar gebieden worden verbonden. Voldoende en veilige fietsenstallingen verbeteren de verbinding van modaliteiten. De aanwezigheid van voorzieningen zoals winkels, horeca en onderwijs draagt bij aan een aantrekkelijk verblijfsgebied. Deze voorzieningen zijn ook barrièrevrij toegankelijk wat
Artist impressions van 2e maaivelden met gebouwen, voorbeeldproject Utrecht
bijdraagt aan de samenhang en de kwaliteit van het CID. Bouwwerkzaamheden en herinrichtingen kunnen de verbindingen tijdelijk onderbreken of hinderen. ‘Placemaking evenementen’ kunnen tijdens de transformatie en herinrichtingen helpen de openbare ruimte rondom de stations te activeren.
Ruimtelijke samenhang door : - beheer op orde - verbindingen bij stations en viaducten - herkenbare Haagse lijnen - aandacht voor tijdelijke inrichting
Gereedschapskist openbare ruimte CID
5. Ruimtelijke kwaliteit binnen CID
23
Groengebied/ boomstructuur conform eerder beleid en plan openbare ruimte Binckhorst
Groene structuur conform visiekaart klimaatadaptatie
Kansen voor vergroenen op het netwerk conform structuurvisie CID
Groen netwerk CID
24
Haagse lange lijnen
Werk met werk
Groene structuren, lange lijnen en waterstructuren vormen
Niet alle openbare ruimte wordt in één keer aangepakt. Wel
vanuit het verleden het herkenbare Haagse netwerk. In
is het van belang om projecten met elkaar te koppelen waar
2018 is de kaart van de stedelijke groene hoofdstructuur
werk met werk gemaakt kan worden.
(RIS 300506) als aanvulling op de agenda Groen voor de stad (RIS 294705) vastgesteld. Deze groenstructuur bepaalt
Aandachtspunten
mede de samenhang van het CID en in sterke mate de
Van vele projecten binnen het CID één geheel maken, ook al
kwaliteit van de openbare ruimte.
in de tijdelijke situaties tijdens de transformatie.
Op de lange lijnen, de stedelijke en landschappelijke assen, staan in principe bomen van de 1e grootte in laanformatie. Hiervoor is de ondergrondse groeiruimte, zoals in hoofdstuk 3 beschreven, cruciaal. Op de kaart links zijn verschillende (groen)structuren gecombineerd tot één netwerk. De groenstructuren zijn: - de stedelijke groene hoofstructuur, - het plan openbare ruimte & buitenruimte Binckhorst (RIS 303175), - de visiekaart klimaatadaptatie structuurvisie CID, - het netwerk van lijnen voor ontmoeten, plinten en verbinden Tijdelijke vergroening
structuurvisie (CID). Tijdelijkheid De ontwikkeling van het CID zal langere tijd in beslag nemen. Het is zaak om ook in deze fase van langdurige tijdelijkheid een basis inrichtings- en beheerniveau te garanderen. Placemaking kan in sturen op herkenbaarheid van het CID in ontwikkeling. Ook assetmanagement op de tijdelijke materialen (bestrating, kleur, meubilair) is een middel om de kwaliteit te borgen.
Haagse lange lijn - Vijverberg
Gereedschapskist openbare ruimte CID
5. Ruimtelijke kwaliteit binnen CID
25
1. bestaand groen:
2. bestaand groen bij verdichting:
3. uitbreiding groen bij verdichting:
4. uitbreiding groen plus privaat/stapeling groen bij verdichting:
14,5 m2 groen per woning
6,1 m2 groen per woning
10,0 m2 groen per woning 10,0 m2 groen per woning
Oppervlaktes Groenvoorzieningen
Verblijfskwaliteit
Publieke daktuinen & Gebouwen Water Voetgangersgebied Overige Openbare Ruimte
| Huidg oppervlakte type openbare ruimte
principe schema’s
26
| Oppervlakte type openbare ruimte na transformatie, als er niks gebeurd
| Oppervlakte typen openbare ruimte als oplossingen in de openbare ruimte worden gezocht
| Oppervlakte type openbare ruimte wat benodigd is na toevoegen woningen, waarbij de openbare ruimte en semi openbare ruimtes samenwerken
6 . To e p a s s i n g De ambities voor de buitenruimte CID vragen om meer ruimte
Met ingrijpende maatregelen zijn 10 m2 groen per woning
voor groen, voetgangers en fietsers. De ruimte voor bijvoorbeeld
haalbaar. Bijvoorbeeld biedt de mobiliteitstransitie kansen om
distributie van goederen, geparkeerde auto’s, energie en (afval)
meer groen te maken. Met de afname van autoverkeer is er
water moet daarvoor worden geoptimaliseerd.
immers minder ruimte voor rijdende en geparkeerde auto’s nodig.
Om de kwaliteit van de openbare ruimte meetbaar en vergelijkbaar te maken is het hanteren van een groennorm een middel. Gerekend wordt in m2 groen in de openbare ruimte
De inzichten van de aandachtspunten uit de vorige hoofdstukken
per woning. Hierbij kan een verschil gemaakt worden tussen
zijn verwerkt in basisprofielen die op de volgende pagina’s staan.
gebruiksgroen (bijvoorbeeld parken en plantsoenen) en overig
Hierbij is verschil gemaakt tussen een profiel voor het gebied van
groen (bijvoorbeeld bermen en groene boomspiegels). Om een
‘reuring’ en van ‘rust’.
gevoel voor het groen in het bestaande CID gebied en in het
Gezonde stad
verdichte gebied te krijgen is een berekening op hoofdlijnen gemaakt: uitgangspunt zijn 13.500 bestaande woningen. Per woning is er nu 14,5 m2 openbaar groen. Dat is gebruiksgroen en overig groen bij elkaar, zonder water. Ter vergelijking: de gemeente Amsterdam hanteert een streefwaarde van 8 m2 gebruiksgroen per woning in hoogstedelijk gebied. Met een toename van 20.500 woningen en zonder veranderingen in de openbare ruimte zou dat 6,1 m2 per woning in CID worden. (In praktijk verandert de openbare ruimte en het groen met de ontwikkeling van de woningen, maar dat is in deze
Groene straat
niet meegenomen.) Om de groennorm te halen zijn maatregelen nodig zoals: •
bestaande profielen aanpassen en verharding omzetten in groen.
•
bij nieuwbouw meer voetprint voor groen organiseren.
•
particulier groen zoals bijvoorbeeld op daken openbaar
Het gereedschap wordt geïllustreerd in voorbeeldprofielen op de volgende pagina’s
toegankelijk maken.
Gereedschapskist openbare ruimte CID
6 . To e p a s s i n g
27
water vasthouden door groen op het dak
water bergen op het dak
gebouw veroorzaakt minimale windhinder vanwege verspringingen
publieke ruimte op particulier dak
120 m
verblijfsgebied zonder windhinder
verkoeling door groen aan de gevel
eerste grootte boom met wortelruimte
waterberging op dak van garage
openbare ruimte geschikt voor veel gebruik zoals sport en en spel
8 m2 groen per woning water bergen in kratten onder de grond - gebruik bij droogte publieke ruimte in een gebouw
ruimte voor voetgangers
ruimte voor de fiets Overstap van auto op deelfiets
28
betere luchkwaliteit door minder verkeer
voorzieningen inpandig
OV baan met auto te gast
dubbel gebruik maaiveld
ruimte voor verblijf
Basisprofiel reuring Ontmoeten
Duurzamee leefomgeving Multifunctioneel
Ondergrond regie
leidingen in één tunnel
verkoeling door grote bomen
slentergebied weinig windhinder
verkoeling door beplanting infiltratie door afwateren verharding op beplanting
hergebruik regenwater
Gereedschapskist openbare ruimte CID
6 . To e p a s s i n g
29
Basisprofiel rust eerste grootte boom met wortelruimte
water vasthouden door groen op het dak
Ontmoeten
Duurzame leefomgeving infiltratie regenwater vertraagde afvoer
routes langzaam verkeer
afwateren verharding ruimte voor op beplanting verblijf ipv parkeren eerste grootte boom met wortelruimte
verkoeling door beplanting
infiltratie regenwater vertraagde afvoer
routes langzaam verkeer
verkoeling door beplanting
ruimte voor verblijf ipv parkeren
warmtenet
gescheiden stelsel riolering
warmtenet
Gereedschapskist openbare ruimte CID
6 . To e p a s s i n g
Ondergrond regie
Ontmoet
Duurzam leefomgev
voorzieningen inpandig afwateren verharding op beplanting
betere luchkwaliteit door minder verkeer
ruimte voor de fiets minder voor de auto
30
water vasthouden door groen op het dak
betere luchkwaliteit door minder verkeer
ruimte voor de fiets minder voor de auto
gescheiden stelsel riolering
Multifunctioneel
Multifuncti
Ondergro regie voorzieningen inpandig
31
Bijlage I: Haagse ambities en eisen Klimaatadaptatie (Concept 16 maart 2020) Als gevolg van klimaatverandering neemt de kans op extremen in neerslag, droogte en hitte toe. Daarnaast is er sprake van zeespiegelrijzing. Om kwetsbaarheden bij die weersextremen in Den Haag in beeld te brengen heeft de gemeente stresstesten
• in situaties waarin dit niet haalbaar is (onderbouwing
Water kan ook tijdelijk geborgen/ geparkeerd worden op
vereist), kan deze eis worden afgekocht t.b.v. investeringen
natte bergingsvoorzieningen, zoals een vijver, een seizoens-
in bergingscapaciteit in de openbare ruimte (compensatie).
waterberging, waar het peil kan fluctueren. Water uit de bergingen wordt waar mogelijk in tijden van droogte hergebruikt
C. Bij nieuwe ontwikkelingen is de ambitie dat we waterrobuust
voor beregening/ irrigatie. Ook andere vormen van gebruik zijn
bouwen
mogelijk, afhankelijk van de kwaliteit.
• Een waterrobuust ontwerp voorkomt/beperkt waterschade
4. Afvoeren: als bovenstaande maatregelen niet (voldoende)
verwachten en hoe we daarmee kunnen en willen omgaan
bij extreme neerslag (b.v. geen vitale of kwetsbare functies
mogelijk zijn, wordt het overschot aan regenwater vertraagd
in kelders). We wijzen partijen in de stad op de uitgevoerde
afgevoerd. De voorkeursvolgorde voor afvoer is eerst
Om knelpunten te beperken en te zorgen dat Den Haag beter
stresstesten, zodat ze zelf aanvullende maatregelen
naar de bodem, dan via een regenwatersysteem naar het
kunnen nemen (om bijvoorbeeld schade bij een nog
oppervlaktewater (polder- en boezemwater) en als het niet
extreem heviger bui van 90mm/1 uur te voorkomen)
anders kan mogelijk naar de vuilwaterriolering.
Daarbij gaan we uit van principes die volgordelijk gebruikt
2.. Hitte
nieuwbouwprojecten benoemd.
moeten worden: Maak het groen, tenzij het functioneel niet kan
De belangrijkste kaartbeelden uit de klimaatatlas zijn de hittekaart
en richt eerst op vasthouden van regenwater – dan bergen en
uit de Klimaatatlas van Den Haag en de resultaten van het
1. Extreme neerslag
gebruiken – als laatste pas afvoeren:
onderzoek Haagse Hitte . Aanvullende informatie is te vinden via
uitgevoerd. Deze zijn te vinden op https://denhaag.klimaatatlas. net/. Deze stresstesten bieden een belangrijke basis voor het gesprek met betrokken partijen over welke knelpunten we
bestand is tegen weersextremen hebben we Haagse ambities en eisen voor klimaatadaptatie opgesteld. Voor de thema’s extreme neerslag, hitte en droogte opgesteld Worden hieronder principes en eisen voor inrichting en ontwerp van de bestaande stad en
De belangrijkste kaartbeelden uit de klimaatatlas van Den Haag
het Kennisportaal Ruimtelijke Adaptatie .
zijn ‘Wateroverlast klimaatbui’ en ‘Begaanbaarheid wegen’.
1. Groen, tenzij: Ingezet moet worden op het minimaliseren van verharding: Dus maakt het groen tenzij het ter plekke vanuit de
Gebruik de volgende principes: 1) Zorg voor verkoeling door
A. Als ambitie streven we ernaar dat in 2050 in Den Haag bij een
functie niet kan. Kies waar mogelijk voor groene oppervlakten of
groen/water. 2) Maak bereikbare, schaduwrijke plekken. 3)
waterdoorlatende maatregelen om regenwater vast te houden
Voorkom warmteaccumulatie. 4) Voorkom dat koelsystemen
en tijdelijk te bergen. Daarmee wordt tevens een bijdrage
de (verblijfs)ruimte in directe omgeving opwarmt. 5) Besteed
geleverd aan het reduceren van hittestress, een aantrekkelijke
aandacht aan hittebestendigheid nutsvoorzieningen
korte hevige bui van 70mm in 1 uur (eens in 100 jaar in 2050 volgens huidig klimaatscenario KNMI/STOWA): • er geen schade ontstaat aan gebouwen en infrastructuur; • de belangrijkste hoofdwegen begaanbaar blijven voor
leefomgeving en meer kansen voor biodiversiteit.
noodhulp.
2. Vasthouden: Houdt regenwater vast op de locatie waar het
1. Zorg voor verkoeling door groen/ water: Stedelijk groen,
valt (dak, maaiveld) en infiltreer waar mogelijk in de bodem. Dit
zoals bomen, struiken en lage beplanting, dat goed voorzien
B. Bij nieuwbouw stellen we de eis dat er 50 mm van een korte
draagt ook bij aan meer vocht/ water in de bodem t.b.v. beperking
is van water in de bodem, genereert koelte in de stad. Bij de
effecten droogte en hitte.
verdamping van water verbruiken planten warmte, wat leidt
3. Bergen en gebruiken: regenwater tijdelijk ergens ‘parkeren’.
tot verkoeling van de omgeving. Daarnaast wordt door het
Dit kan een ‘droge’ voorziening zijn op een dak, op het maaiveld
waarnemen/zien van groen op ooghoogte hitte subjectief
in de openbare ruimte (holle ruimte) of onder het maaiveld.
als minder belastend ervaren. Zorg daarom voor groen op
hevige bui van 70 mm in 1 uur op privaat terrein tijdelijk kan worden opgevangen: • en dat na minimaal 24 en maximaal 48 uur de bergingscapaciteit weer beschikbaar is;
verschillende hoogtes; bijvoorbeeld gevelgroen en klimplanten.
alle oppervlakten in het stedelijk gebied wordt warmtewerend of
Wensbeeld is om (regen)water dat lokaal is geborgen weer lokaal
Bij herinrichting/ nieuwrealisatie van stedelijk groen dienen
verkoelend ingericht en gebouwd.
wordt gebruikt. Bijvoorbeeld: water dat geborgen wordt in bijv.
maatregelen voor aanvullende watervoorziening onderzocht
4. Voorkom dat koelsystemen de (verblijfs)ruimte in directe
ondergrondse infiltratiekratten kan in tijden van droogte gebruikt
te worden. Daarnaast bieden waterfonteinen, verneveling
omgeving opwarmt: Gebouwomhullende maatregelen,
worden voor irrigatie.
en stromend water verkoeling. Zorg bij stilstaand water voor
zoals groene daken, slimme zonweringen, slimme ventilatie-
3. Accepteren/adapteren: Richt het gebied droogtebestendig
schaduw op het water, zodat het minder opwarmt. Doorspoelbare
mogelijkheden, maar ook isolatie zijn altijd van belang met name
in; pas bomen en beplanting toe die beter tegen langdurige
of voldoende diepe watergangen zijn belangrijk om opwarming/
bij gebouwen zonder duurzame koelsystemen. Dus voorkom
droogte kunnen. Essentieel voor het goed functioneren van de
uitstraling van het water op de omgeving te voorkomen.
extreme opwarming van gebouwen en woningen en pas geen
bomen zijn de soortenkeuze (toekomstbestendige soorten),
2. Maak bereikbare, schaduwrijke plekken: Zorg voor groene,
airco’s toe.
goede groeiomstandigheden en de beschikbaarheid van
schaduwrijke plekken in de stedelijke ruimte (parken, miniparkjes,
5. Besteed daarnaast aandacht aan hittebestendigheid
water in de grond/ irrigatie. Houdt daarnaast rekening met
stedelijke bossen), die op hete dagen via koele routes voor
nutsvoorzieningen: Zorg voor maatregelen voor hittebestendige
de verwachte grondwaterstanden tijdens droogteperiodes
verschillende doelgroepen goed bereikbaar zijn. Schaduw door
hoofdinfrastructuur en andere nutsvoorzieningen, zoals
en de zoetwaterbeschikbaarheid dan vanuit het
grote bomenkronen en gevelbeplanting voorkomt opwarming
waterleidingen , elektriciteit etc.
oppervlaktewatersysteem van het gebied.
van verharde oppervlakten en biedt koelte. Belangrijk daarbij zijn gezonde bomen. Essentieel voor het goede functioneren van
3. Droogte
de bomen zijn de soortenkeuze (toekomstbestendige soorten),
Het kaartbeeld voor droogte is in de maak en komt begin 2020
goede groeiomstandigheden en de beschikbaarheid van water
beschikbaar in de gemeentelijke klimaatatlas. Aanvullende
in goede grond of via irrigatie. Om ook in het voor- en najaar
informatie is te vinden bij de Delflandse en provinciale
en voor verschillende doelgroepen in de zomer bij de hoogste
klimaatatlas en via het Kennisportaal Ruimtelijke Adaptatie .
zonnestand prettige plekken in de openbare ruimte te bieden, wordt als richtlijn meegegeven een mix aan schaduw (40%), zon
Gebruik de volgende principes: 1. Vasthouden/infiltreren, 2.
(40%) en halfschaduw/zon (20%), aan te leggen. Zo kunnen
Bergen, 3. Accepteren/adapteren.
Aanvulling op deze ambities en eisen: Stilstaand en ondiep water kunnen bijdragen aan een hitte-eiland door nachtelijke uitstraling.
mensen jaarrond zelf plekken kiezen, die zij op dat moment prettig vinden.
1. Vasthouden/infiltreren: Kies waar mogelijk voor groene
3. Voorkom warmte accumulatie: De keuze van materialen
oppervlakten/ waterdoorlatende maatregelen om regenwater
voorkomt warmteaccumulatie: gebruik materialen met een hoge
vast te houden en tijdelijk te bergen (Beleidslijn Groen
albedo-factor (reflectiefactor van een materiaal) en een lage
tenzij). Daarmee vul je het grondwater aan door infiltratie van
absorbtie-waarde (minder warmtevasthoudende materialen,
hemelwater en ‘passief’ door op een natuurlijke manier water in
zoals bijv. hout). Massa, kleur en textuur is daarbij van invloed
de bodem te laten wegzakken.
op de opname en afgifte/ uitstraling van warmte. Hoe meer
2. Bergen: Regen- en oppervlaktewater kan ook actief op
massa hoe meer warmteopslag en hoe langer de periode is
locatie vastgehouden worden, bijvoorbeeld door ondergrondse
van uitstralen in de nachtelijke afkoelingsperiode is. 40 % van
waterbuffering en waar mogelijk in de diepe ondergrond.
Gereedschapskist openbare ruimte CID
6 . To e p a s s i n g
33
Bijlage II: Klimaatadaptatie toolbox
WATER
VOORKEURSVOLGORDE: VASTHOUDEN – BERGEN – AFVOEREN:
VASTHOUDEN
HOUDT REGENWATER VAST OP DE LOCATIE WAAR HET VALT (DAK, MAAIVELD) EN INFILTREER WAAR MOGELIJK IN DE BODEM. DIT DRAAGT OOK BIJ AAN MEER VOCHT/ WATER IN DE BODEM T.B.V. BEPERKING EFFECTEN DROOGTE EN HITTE. ZET IN OP “GROEN, TENZIJ” EN DUS OP HET MINIMALISEREN VAN VERHARDING: KIES WAAR MOGELIJK VOOR GROENE OPPERVLAKTEN OF WATERDOORLATENDE MAATREGELEN OM REGENWATER VAST TE HOUDEN EN TIJDELIJK TE BERGEN. DAARMEE WORDT TEVENS EEN BIJDRAGE GELEVERD AAN HET REDUCEREN VAN HITTESTRESS, EEN AANTREKKELIJKE LEEFOMGEVING EN MEER KANSEN VOOR BIODIVERSITEIT.
BERGEN
REGENWATER TIJDELIJK ERGENS ‘PARKEREN’. DIT KAN EEN ‘DROGE’ VOORZIENING ZIJN OP EEN DAK, OP HET MAAIVELD IN DE OPENBARE RUIMTE (HOLLE RUIMTE) OF ONDER HET MAAIVELD. WATER KAN OOK TIJDELIJK GEBORGEN/ GEPARKEERD WORDEN OP NATTE BERGINGSVOORZIENINGEN, ZOALS EEN VIJVER, EEN SEIZOENS- WATERBERGING, WAAR HET PEIL KAN FLUCTUEREN. WATER UIT DE BERGINGEN WORDT WAAR MOGELIJK IN TIJDEN VAN DROOGTE HERGEBRUIKT VOOR BEREGENING/ IRRIGATIE. OOK ANDERE VORMEN VAN GEBRUIK ZIJN MOGELIJK, AFHANKELIJK VAN DE KWALITEIT.
AFVOEREN
ALS BOVENSTAANDE MAATREGELEN NIET (VOLDOENDE) MOGELIJK ZIJN, WORDT HET OVERSCHOT AAN REGENWATER VERTRAAGD AFGEVOERD. DE VOORKEURSVOLGORDE VOOR AFVOER IS EERST NAAR DE BODEM, DAN VIA EEN REGENWATERSYSTEEM NAAR HET OPPERVLAKTEWATER (POLDER- EN BOEZEMWATER) EN ALS HET NIET ANDERS KAN MOGELIJK NAAR DE VUILWATERRIOLERING.
DROOGTE
HITTE
VASTHOUDEN/INFILTREREN
STEDELIJK GROEN, ZOALS BOMEN, STRUIKEN EN LAGE BEPLANTING, DAT GOED VOORZIEN IS VAN WATER IN DE BODEM, GENEREERT KOELTE IN DE STAD. BIJ DE VERDAMPING VAN WATER VERBRUIKEN PLANTEN WARMTE, WAT LEIDT TOT VERKOELING VAN DE OMGEVING. DAARNAAST WORDT DOOR HET WAARNEMEN/ZIEN VAN GROEN OP OOGHOOGTE HITTE SUBJECTIEF ALS MINDER BELASTEND ERVAREN. ZORG DAAROM VOOR GROEN OP VERSCHILLENDE HOOGTES; BIJVOORBEELD GEVELGROEN EN KLIMPLANTEN. BIJ HERINRICHTING/ NIEUWREALISATIE VAN STEDELIJK GROEN DIENEN MAATREGELEN VOOR AANVULLENDE WATERVOORZIENING ONDERZOCHT TE WORDEN. DAARNAAST BIEDEN WATERFONTEINEN, VERNEVELING EN STROMEND WATER VERKOELING. ZORG BIJ STILSTAAND WATER VOOR SCHADUW OP HET WATER, ZODAT HET MINDER OPWARMT. DOORSPOELBARE OF VOLDOENDE DIEPE WATERGANGEN ZIJN BELANGRIJK OM OPWARMING/ UITSTRALING VAN HET WATER OP DE OMGEVING TE VOORKOMEN.
KIES WAAR MOGELIJK VOOR GROENE OPPERVLAKTEN/ WATERDOORLATENDE MAATREGELEN OM REGENWATER VAST TE HOUDEN EN TIJDELIJK TE BERGEN (BELEIDSLIJN GROEN TENZIJ). DAARMEE VUL JE HET GRONDWATER AAN DOOR INFILTRATIE VAN HEMELWATER EN ‘PASSIEF’ DOOR OP EEN NATUURLIJKE MANIER WATER IN DE BODEM TE LATEN WEGZAKKEN.
BERGEN
REGEN- EN OPPERVLAKTEWATER KAN OOK ACTIEF OP LOCATIE VASTGEHOUDEN WORDEN, BIJVOORBEELD DOOR ONDERGRONDSE WATERBUFFERING EN WAAR MOGELIJK IN DE DIEPE ONDERGROND. WENSBEELD IS OM (REGEN)WATER DAT LOKAAL IS GEBORGEN WEER LOKAAL WORDT GEBRUIKT. BIJVOORBEELD: WATER DAT GEBORGEN WORDT IN BIJV. ONDERGRONDSE INFILTRATIEKRATTEN KAN IN TIJDEN VAN DROOGTE GEBRUIKT WORDEN VOOR IRRIGATIE.
ACCEPTEREN & ADAPTEREN
RICHT HET GEBIED DROOGTEBESTENDIG IN; PAS BOMEN EN BEPLANTING TOE DIE BETER TEGEN LANGDURIGE DROOGTE KUNNEN. ESSENTIEEL VOOR HET GOED FUNCTIONEREN VAN DE BOMEN ZIJN DE SOORTENKEUZE (TOEKOMSTBESTENDIGE SOORTEN), GOEDE GROEIOMSTANDIGHEDEN EN DE BESCHIKBAARHEID VAN WATER IN DE GROND/ IRRIGATIE. HOUDT DAARNAAST REKENING MET DE VERWACHTE GRONDWATERSTANDEN TIJDENS DROOGTEPERIODES EN DE ZOETWATERBESCHIKBAARHEID DAN VANUIT HET OPPERVLAKTEWATERSYSTEEM VAN HET GEBIED.
VERK0ELEN
BESCHADUWEN
ZORG VOOR GROENE, SCHADUWRIJKE PLEKKEN IN DE STEDELIJKE RUIMTE (PARKEN, MINIPARKJES, STEDELIJKE BOSSEN), DIE OP HETE DAGEN VIA KOELE ROUTES VOOR VERSCHILLENDE DOELGROEPEN GOED BEREIKBAAR ZIJN. SCHADUW DOOR GROTE BOMENKRONEN EN GEVELBEPLANTING VOORKOMT OPWARMING VAN VERHARDE OPPERVLAKTEN EN BIEDT KOELTE. BELANGRIJK DAARBIJ ZIJN GEZONDE BOMEN. ESSENTIEEL VOOR HET GOEDE FUNCTIONEREN VAN DE BOMEN ZIJN DE SOORTENKEUZE (TOEKOMSTBESTENDIGE SOORTEN), GOEDE GROEIOMSTANDIGHEDEN EN DE BESCHIKBAARHEID VAN WATER IN GOEDE GROND OF VIA IRRIGATIE. OM OOK IN HET VOOR- EN NAJAAR EN VOOR VERSCHILLENDE DOELGROEPEN IN DE ZOMER BIJ DE HOOGSTE ZONNESTAND PRETTIGE PLEKKEN IN DE OPENBARE RUIMTE TE BIEDEN, WORDT ALS RICHTLIJN MEEGEGEVEN EEN MIX AAN SCHADUW (40%), ZON (40%) EN HALFSCHADUW/ZON (20%), AAN TE LEGGEN. ZO KUNNEN MENSEN JAARROND ZELF PLEKKEN KIEZEN, DIE ZIJ OP DAT MOMENT PRETTIG VINDEN.