RIS305741 Bijlage

Aanpak Vrouwelijke Genitale Verminking in (regio) Den Haag

Beleid, ambities en resultaten

Inhoudsopgave

Hoofdstuk 1

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 4

Hoofdstuk 5

Hoofdstuk 6

“Meisjesbesnijdenis is een pijnlijke traditie. Het geeft alleen maar gezondheidsproblemen, zoals bloedverlies, menstruatieproblemen, infecties en problemen tijdens de bevalling en bij seksualiteit. En dan heb je nog het psychologische effect.” Zahra Naleie, oprichter en programmamanager FSAN1

1 Zahra Naleie is sinds 2007 vanuit FSAN betrokken bij de aanpak VGV in Den Haag en traint nog steeds sleutelpersonen en jongerenambassadeurs. Ze is een belangrijk rolmodel en voorvechter van vrouwenrechten. In mei 2021 is ze geridderd in de Orde van Oranje Nassau voor haar inzet.

AANPAK VROUWELIJKE GENITALE VERMINKING IN (REGIO) DEN HAAG

2

Inhoudsopgave

Hoofdstuk 4

Hoofdstuk 5

Inhoudsopgave Voorwoord van Kavita Parbhudayal,

4.

Resultaten en ambities

23

4.1

Preventie en vroegsignalering

23

4.2

Extra communicatie: meer bewustzijn en kennis over VGV

26

4.3

Nazorg

28

5.

Financiën

29

wethouder Zorg, Jeugd en Volksgezondheid

4

1.

Vrouwelijke genitale verminking of meisjesbesnijdenis

5

1.1

Wat is vrouwelijke genitale verminking?

5

1.2

VGV in wet en beleid in Nederland

7

1.3

Landelijke actieagenda schadelijke praktijken

8

1.4

Redenen voor VGV

9

6.

Partners

30

2.

Aanpak VGV in (regio) Den Haag

10

Afkortingenlijst

31

2.1

Multidisciplinair en gezamenlijk bij preventie en zorg

10

Relevante websites

31

2.2

Haagse ketenaanpak toegelicht

10

2.3

Inzet op rolmodellen uit de gemeenschap

11

3.

Aanpak in de praktijk: miniportretten

13

AANPAK VROUWELIJKE GENITALE VERMINKING IN (REGIO) DEN HAAG

3

Inhoudsopgave

Hoofdstuk 1

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 4

Voorwoord

Hoofdstuk 5

Hoofdstuk 6

Het beleid wordt, samen met en onder regie van de regionale GGD en Veilig Thuis, uitgevoerd door lokale en regionale organisaties.

De bestrijding van vrouwelijke genitale verminking (VGV) staat hoog op de

We werken nauw samen met landelijke, regionale en lokale partners en (zelf)

agenda in de gemeente Den Haag. Op tal van gebieden zetten we in op het

organisaties met wie we informatie en kennis uitwisselen. Daardoor is er een

voorkomen van VGV, en het geven van passende ondersteuning en zorg aan

sterk en deskundig lokaal netwerk van professionals en sleutelpersonen.

vrouwen en meisjes die besneden zijn. VGV is zeer traumatisch en pijnlijk,

Zij zetten zich gezamenlijk in om VGV bespreekbaar te maken, te signaleren

en heeft grote gevolgen voor de rest van hun leven.

en te voorkomen. Professionals en vrijwilligers zijn zo betrokken bij alle levensfasen van onze bewoners afkomstig uit risicogebieden.

In het Haagse coalitieakkoord 2019-2022 ‘Samen voor de Stad’ is er 2

bijzondere aandacht voor VGV: “We bestrijden vrouwenbesnijdenis,

De werkwijze is een combinatie van preventie en vroegsignalering, en (na)

eerwraak­­­­en eergerelateerd geweld. Alle gemeentelijke zorginstellingen

zorg en bescherming. Door VGV bespreekbaar te maken, de meldcode te

wordt gevraagd om het handelingsprotocol VGV te implementeren.

handhaven en besneden vrouwen te begeleiden naar de juiste nazorg (o.a.

Daarnaast­­­­sluiten we convenanten met zorgverleners, zoals huisartsen,

hersteloperatie), pakken we VGV en de gevolgen daarvan aan. Onze aanpak is

ziekenhuizen en de GGD, waarin zij zich committeren aan een meldingsplicht

laagdrempelig en daadkrachtig. Cruciaal is het veranderen van sociale

ten aanzien van VGV. Tevens versterken we de voorlichting over VGV aan

normen. De laatste jaren is er steeds meer aandacht voor jongeren en de rol

risicogroepen.”

die mannen spelen. Zo veranderen langzaam bestaande denkbeelden.

In het actieplan dat voor u ligt, zetten we uiteen hoe we de VGV-aanpak in

Laat dit plan een krachtig signaal zijn om onze aanpak verder

Den Haag realiseren, vanuit de regiovisie Aanpak Huiselijk Geweld

te intensiveren, de krachten te bundelen om VGV tot het

Haaglanden­­­ 2019-2022 . Ook laten we zien hoe de ambities uit het Haagse

verleden te laten behoren4. Ik beschouw VGV als een ernstige

coalitieakkoord invulling krijgen. Samen met onze partners intensiveren

en onherstelbare vorm van mishandeling en een schending

we de aanpak om vrouwelijke genitale verminking tegen te gaan.

van de lichamelijke integriteit. Het is moreel verwerpelijk. VGV

3

is verboden voor de wet én mede daarom een niet te accepteren Den Haag kent een lange traditie in de aanpak van VGV. In 2007 zijn we

schadelijk verschijnsel in onze samenleving. Ieder individueel

met een pilot gestart om een VGV-aanpak te ontwikkelen. Onze gemeente

geval is er één te veel.

was in 2012 de eerste in Nederland met een nazorgspreekuur. Sinds 2015 is de gemeente verantwoordelijk voor de aanpak huiselijk geweld en

Kavita Parbhudayal

kindermishandeling. Daaronder valt ook het voorkomen van VGV.

wethouder Zorg, Jeugd en Volksgezondheid

2 https://denhaag-coalitieakkoord2019.pcportal.nl, p 14

4 Zoals ook gevraagd in de motie ‘Voorkom en bestrijd genitale verminking’ (RIS 305741) die is

3 https://denhaag.raadsinformatie.nl/modules/13/overige_bestuurlijke_stukken/521614

AANPAK VROUWELIJKE GENITALE VERMINKING IN (REGIO) DEN HAAG

ingediend.

4

1. Inhoudsopgave

Hoofdstuk 1

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 4

Hoofdstuk 5

Hoofdstuk 6

1. Vrouwelijke genitale verminking of meisjesbesnijdenis 1.1 Wat is vrouwelijke genitale verminking?

Tussen het

4e 12e

De ingreep heeft ernstige gevolgen voor de gezondheid van

levensjaar vindt VGV meestal

abcesvorming, hepatitis, hiv of tetanus, shock of in het ergste

Er zijn verschillende manieren van besnijdenis,

plaats, maar soms ook al een

geval overlijden. Op de lange termijn ontstaan vaak menstruatie-

afhankelijk van lokale gebruiken of de wens van de

paar dagen na de geboorte

klachten, chronische pijnklachten, chronische urineweg/

ouders en besnijdster. De ingreep loopt, volgens de

of vlak voor het huwelijk.

vaginale infecties, psychosociale en seksuele klachten. Rondom

definitie van de WHO, uiteen van een inkeping in de

Soms wordt de vaginale

de bevalling ontstaan vaak ernstige complicaties. Veel vrouwen

clitoris tot een infibulatie. Hierbij wordt de vaginale

opening na een bevalling bij

kampen met psychische klachten.

opening vernauwd, met of zonder verwijdering van

vrouwen opnieuw dichtgenaaid.

de externe clitoris en schaamlippen.

Dit heet herinfibulatie.

Vrouwelijke genitale verminking (VGV), meisjesbesnijdenis, is een ingreep aan de vrouwelijke

geslachtsorganen zonder medische noodzaak.

Feiten en cijfers

w

Wereldwijd

Waarom is het zo schadelijk?

VGV vindt voornamelijk

plaats in landen in Afrika, het Midden-Oosten en Azië.

en

meisjes en vrouwen. Niet alleen verschrikkelijke pijnklachten, maar ook overmatig bloedverlies, kans op (urineweg)infectie,

200.000.000 Oosten en Azië een besnijdenis ondergaan.

68.000.000

meisjes en vrouwen lopen in de periode

2015-2030 risico om besneden te worden.

AANPAK VROUWELIJKE GENITALE VERMINKING IN (REGIO) DEN HAAG

41.000

vrouwen hebben in landen in Afrika, het Midden-

5

vrouwen in Nederland zijn

Nederland

naar schatting besneden.

15.000

vrouwen hiervan hebben naar schatting de meest ingrijpende vorm ondergaan (infibulatie).

Inhoudsopgave

Hoofdstuk 1

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 4

Hoofdstuk 5

Hoofdstuk 6

VGV of meisjesbesnijdenis?

Inschatten omvang en risico op VGV niet eenvoudig

Vrouwelijke genitale verminking (VGV) is de letterlijke vertaling van de term

Een goede schatting om de omvang en risico op VGV te bepalen is niet

die de World Health Organization (WHO) voor meisjesbesnijdenis gebruikt:

eenvoudig. In de meest recente Nederlandse onderzoeken zijn zogeheten

Female Genitale Mutilation (FGM). De Nederlandse overheid verwerpt de

secundaire data gebruikt. Dit zijn onderzoeksgegevens afkomstig uit

term meisjesbesnijdenis, omdat zij net als de WHO van mening is dat het

landen van herkomst, gecombineerd met volkstellingen over de

gaat om verminking. Daarom spreken we in Nederland in alle officiële

vrouwelijke migrantenpopulatie in ons land. Om deze rekenmethodiek te

stukken voor beleidsmakers, beleidsuitvoerders en intermediaire zorg-

verbeteren, zijn er voor de meest recente schatting ook leeftijds- en

verleners over vrouwelijke genitale verminking.

regiospecifieke schattingen gedaan over periodes voor en na de migratie. Daarnaast is er gecorrigeerd voor de mate van verandering van culturele

Professionals wordt aangeraden om in direct contact met mensen uit de

tradities en de wettelijke en preventieve context in Nederland. Dit soort

risicogemeenschappen te spreken over meisjesbesnijdenis. In dergelijke gesprekken

schattingen zijn complex en vinden niet jaarlijks plaats. De laatste

is het opbouwen van een vertrouwensrelatie namelijk van groot belang. Dan is

nationale metingen dateren uit 2013 en 2019.

het nuttig om een niet-veroordelende term te gebruiken.

Feiten en cijfers

4.200

Meisjes van de tweede generatie die risico lopen komen voornamelijk uit

meisjes in de leeftijd

risico om de komende 20 jaar besneden te

jaar

is de gemiddelde leeftijd

van 0 tot en met 19 jaar in Nederland lopen het

10

waarop besnijdenis Somalië

45%

Egypte

15%

Sierra Leone

8%

worden.

Guinee

6%

plaatsvindt. Migratie kan bijdragen aan besnijdenis op een andere leeftijd.

Het risico is het grootst in de zomervakantie bij bezoek aan het land van herkomst.

Er zijn geen aanwijzingen dat besnijdenis in Nederland plaatsvindt.

Bron: Vrouwelijke genitale verminking Omvang en risico in Nederland, Pharos (2019)

AANPAK VROUWELIJKE GENITALE VERMINKING IN (REGIO) DEN HAAG

6

Inhoudsopgave

Hoofdstuk 1

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 4

Hoofdstuk 5

Hoofdstuk 6

Meldcode en Handelingsprotocol

1.2 VGV in wet en beleid in Nederland

Op basis van de meldcode en het Handelingsprotocol Nederland voert een zero-tolerancebeleid: alle vormen van VGV zijn in ons

Vrouwelijke Genitale Verminking bij minderjarigen kunnen

land verboden. VGV is strafbaar en valt in ons land onder de wet Meldcode

we VGV aanpakken als strafbaar feit.

Huiselijk geweld en Kindermishandeling (artikel 284-285, 300- 304, 307, 308 Wetboek van Strafrecht). Ook in andere Europese landen is VGV

De meldcode Huiselijk geweld en kindermishandeling7 helpt

strafbaar.

professionals bij vermoedens van huiselijk geweld of kindermishandeling. Aan de hand van 5 stappen bepalen

De Nederlandse ketenaanpak bestaat uit een combinatie van preventie,

professionals of ze een melding moeten doen bij Veilig Thuis,

wetshandhaving en zorg voor vrouwen die een besnijdenis hebben

de politie, en of er voldoende hulp kan worden ingezet.

ondergaan. Het handelingsprotocol VGV geldt voor de Raad voor de Professionals die in hun werk te maken krijgen met (dreiging of

Kinderbescherming, politie en Veilig Thuis. Het wordt

vermoedens­­­) van VGV zijn verplicht te handelen volgens de Meldcode

gevolgd na melding en onderzoek door Veilig Thuis, en bevat

Huiselijk geweld en Kindermishandeling. Bij de jaarlijkse deskundigheids-

richtlijnen voor eventuele aangifte en kinderbeschermings-

bevordering van aandachtsfunctionarissen komt VGV apart aan de orde.

en strafrechtelijke maatregelen. In de afweging welke

5

maatregel te gebruiken staat het waarborgen van de Er komen nagenoeg geen VGV-meldingen bij Veilig Thuis. In opdracht van

veiligheid van het kind en het gezin voorop.

het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport brengt onderzoeksbureau AEF mogelijke oorzaken en verbeterpunten in signaleren en melden van VGV bij Veilig Thuis in kaart. De resultaten van dat rapport nemen we mee in de uitvoering van onze aanpak.

Bij elke casus past een zorgvuldig afwegingsproces, waarbij de veiligheid van het jonge kind en het gezin altijd voorop staat.

Sinds 2009 is het Handelingsprotocol Vrouwelijke Genitale Verminking6 bij minderjarigen in gebruik. Dit protocol is bestemd voor professionals van Veilig Thuis, de Raad voor de Kinderbescherming en politie. Het meest recente protocol stamt uit 2016.

5 Home - Meldcode Haaglanden https://www.meldcodehaaglanden.nl 6 https://www.pharos.nl/kennisbank/handelingsprotocol-vrouwelijke-genitale-verminking-bijminderjarigen-uitleg-en-handvatten-bij-aanpak-vgv-voor-veilig-thuis-raad-voor-dekinderbescherming-en-politie

AANPAK VROUWELIJKE GENITALE VERMINKING IN (REGIO) DEN HAAG

7 https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/huiselijk-geweld/meldcode

7

Inhoudsopgave

Hoofdstuk 1

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 4

Hoofdstuk 5

Hoofdstuk 6

1.3 Landelijke actieagenda Schadelijke Praktijken In de landelijke ‘Actieagenda schadelijke praktijken’ zijn VGV, eer­ gerelateerd geweld en gedwongen huwelijken benoemd als schadelijke praktijken die niet passen bij de normen en waarden die wij als samenleving met elkaar delen9. De actieagenda is onderdeel van het landelijk actieprogramma ‘Geweld hoort nergens huis: aanpak huiselijk geweld en kindermishandeling 2018-2021’10. Gemeente Den Haag sluit aan bij dit actieprogramma. Onderdeel daarvan is de landelijke voorlichtingscampagne van het Ministerie van Volks­­­­­ gezondheid, Welzijn en Sport over de verschillende vormen van schadelijke praktijken, die in juni 2021 van start gaat. Pharos ontwikkelt deze campagne­­­met betrokken partijen, zoals het Landelijk Knooppunt Huwelijks­dwang en Achterlating, Federatie Somalische Associaties Nederland (FSAN), Movisie en Femmes for Freedom.11

Strafbaarheid VGV in Nederland VGV is een onherstelbare vorm van mishandeling en een schending van de lichamelijke integriteit. Bescherming van die integriteit is verankerd in de grondwet. De handhavende en repressieve VGV-aanpak heeft een preventieve en afschrikkende werking. Iedereen die VGV uitvoert of meewerkt aan de besnijdenis van een meisje is strafbaar. Hij of zij kan een gevangenis­straf of geldboete krijgen. Alle samenwerkingspartners geven hierover voorlichting, informatie en training. Onderzoek van Pharos laat zien dat door te wijzen op de strafbaarheid en mogelijke maatregelen, voorkomen wordt dat ouders (in het land van herkomst) overgaan tot VGV.8

9 In 2020 door de toenmalig ministers van VWS en J&V gepresenteerd: actieagenda Schadelijke

8 De onderzoekers van het prevalentierapport ‘Vrouwelijke Genitale Verminking - Omvang en risico in

10 In april 2018 door de toenmalig ministers van VWS en J&V aangeboden aan de Tweede Kamer

praktijken’, p.2 zie Kamerbrief over actieagenda schadelijke praktijken | Kamerstuk | Rijksoverheid.nl. (Actieagenda Schadelijke praktijken’, p.2).

Nederland’ gaan uit van een migratie (preventie)-impactfactor van 50% op VGV-praktijken in Nederland vanwege de invoering van het landelijk preventiebeleid in de JGZ na 1 januari 2006

11 Zie brief 2e kamer Voortgang actieagenda Szie brief 2e kamer Voortgang actieagenda Schadelijke

(Onderzoek ‘Vrouwelijke Genitale Verminking- Omvang en risico in Nederland’ (Pharos, juni 2019), p.6.).

AANPAK VROUWELIJKE GENITALE VERMINKING IN (REGIO) DEN HAAG

praktijken van 18 maart 2021.

8

Inhoudsopgave

Hoofdstuk 1

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 4

1.4 Redenen voor VGV Meisjes worden besneden vanuit een combinatie van culturele en sociale redenen. Voorbeelden daarvan zijn sociale druk, traditionele overgangsrites en de overtuiging dat meisjesbesnijdenis ondersteund wordt door geloof of idealen over reinheid en schoonheid12. Ook is men bang dat het lastig kan worden om een huwelijkspartner te vinden als het meisje niet is besneden. Huwbaarheid is dan ook een belangrijke factor in de keuze tot VGV13. Voor een succesvolle VGV-aanpak is het belangrijk dat betrokken professionals en vrijwilligers hiervan op de hoogte te zijn. Onze aanpak kan alleen werken wanneer we aansluiten bij de doelgroep en weten wat werkt.

12 https://www.europarl.europa.eu/news/nl/headlines/society/20200206STO72031/vrouwelijkegenitale-verminking-waar-waarom-wat-zijn-de-gevolgen 13 https://www.pharos.nl/infosheets/algemene-informatie-over-meisjesbesnijdenis

AANPAK VROUWELIJKE GENITALE VERMINKING IN (REGIO) DEN HAAG

9

Hoofdstuk 5

Hoofdstuk 6

Inhoudsopgave

Hoofdstuk 1

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 4

2. Aanpak VGV in (regio) Den Haag

Hoofdstuk 5

Hoofdstuk 6

De VGV-aanpak behoort daarnaast ook deels tot de verantwoordelijkheid van het Rijk en alle sectoren die gebruik maken van de meldcode14- zoals medische zorgpartners, jeugdhulp, maatschappelijke ondersteuning, onderwijs- dienen ook VGV als schadelijke en strafbare praktijk te kunnen herkennen en te weten hoe te handelen. 2.2 Haagse ketenaanpak toegelicht

2.1 Multidisciplinair en gezamenlijk bij preventie, vroegsignalering,

In Den Haag en de regio Haaglanden volgen we de Nederlandse keten­

melding en (na)zorg

aanpak. In de praktijk kenmerkt deze aanpak zich door de focus op:

De aanpak van VGV lijkt op het eerste gezicht eenvoudig: via handhaving

• Preventieve en (vroeg)signalerende aanpak

van wetten en het volgen van een zero-tolerancebeleid. Het tegendeel is

Inzet op oorzaken en risicofactoren van VGV om het daarmee duurzaam

waar. Voor het individu betekent ingaan tegen VGV je afzetten tegen de

te stoppen. Dit doen we via het (landelijk) VGV-preventiebeleid van

groep waarvan je deel uitmaakt, en waaraan je je identiteit (deels)

Jeugdgezondheidszorg (JGZ), huiskamer- en debatbijeenkomsten door

ontleent. Dat is niet eenvoudig. Het vergt wilskracht en verandering van

onze sleutelpersonen en jonge ambassadeurs, en confrontatietheater

binnenuit.

voor risicogroepen op scholen en professionals. Deskundigheids­ bevordering valt ook onder preventie. Via scholing en training van

Gemeente Den Haag is partner en aanjager door lokale, regionale en

vrijwilligers en professionals leren we hen signalen te (h)erkennen,

landelijke partners, (zelf)organisaties en sleutelpersonen met elkaar te

hoe te handelen en te verwijzen indien nodig.

verbinden. We pakken deze rol actief op. Via de GGD Haaglanden verbinden we sleutelpersonen, VGV-aandachts-

• Gebruik van meldcode en VGV-handelingsprotocol

functionarissen van de JGZ en Veilig Thuis Haaglanden en huisartsen aan

Omdat VGV onder de meldcode valt, kunnen professionals bij Veilig

(de inzet van) landelijke en medische zorgpartners, zoals de sleutelpersoon

Thuis ook om advies vragen of melden. Als het nodig is, zetten we in op

en gynaecologe werkzaam bij (het VGV-spreekuur) van het Haga­

bestuurs-, civiel- c.q. strafrechtelijke maatregelen, zoals het opleggen

Ziekenhuis.

van een kinderbeschermingsmaatregel of het doen van aangifte en

Via Veilig Thuis Haaglanden leggen we de verbinding met politie,

instellen van vervolging. Sinds 2009 is het landelijke Handelingsprotocol

Openbaar Ministerie en Raad van de kinderbescherming.

Vrouwelijke Genitale Verminking bij minderjarigen in gebruik. Dit protocol is bestemd voor professionals van Veilig Thuis, de Raad voor de Kinderbescherming en politie. 14 https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/huiselijk-geweld/meldcode

AANPAK VROUWELIJKE GENITALE VERMINKING IN (REGIO) DEN HAAG

10

Inhoudsopgave

Hoofdstuk 1

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 4

Hoofdstuk 5

Hoofdstuk 6

werken de sleutelpersonen en jonge ambassadeurs aan verandering van

• Doorverwijzen naar nazorg Sleutelpersonen en professionals, zoals huisartsen, jeugdartsen en

VGV van binnenuit onder vrouwen én mannen, en jongere generaties.

(school)maatschappelijk werkers, verwijzen door VGV getroffen vrouwen door naar het nazorgspreekuur in de polikliniek gynaecologie van het HagaZiekenhuis. Het laagdrempelig karakter van dit nazorgspreekuur

Jeugdartsen, scholen, huisartsen, verloskundigen, Veilig Thuis Haaglanden, sleutelpersonen en jongerenambassadeurs zetten zich dagelijks in om VGV te voorkomen­­­, bespreekbaar te maken, te signaleren en gepaste hulp te bieden aan slachtoffers.

maakt de weg vrij voor ondersteuning en (medische) zorg bij psychische en lichamelijke klachten. 2.3 Inzet op rolmodellen uit de gemeenschap Sleutelpersonen VGV en ambassadeurs zijn mannen en vrouwen afkomstig uit landen waarin VGV voorkomt. Zij spelen een cruciale rol binnen de Haagse ketenaanpak. Ze zijn getraind om VGV bespreekbaar te maken met mensen in de doelgroep. Dit doen zij in individuele gesprekken, maar ook in huiskamersetting en groepsbijeenkomsten. Sleutelpersonen en ambassa­deurs kunnen professionals (bijvoorbeeld van Veilig Thuis Haaglanden en JGZ) ondersteunen in hun contact met ouders. • Bij GGD Haaglanden zijn twintig sleutelpersonen actief uit Somalië, Ethiopië, Soedan, Eritrea, Egypte en Togo. • Daarnaast leiden we in 2021 een groep jonge ambassadeurs op als Changemakers. Zij kunnen de jongere risicogroepen goed bereiken en hen meenemen bij de verandering van binnenuit. De sleutelpersonen zijn rolmodellen en hebben daarom een belangrijke rol in het omgaan met de druk binnen de collectieve gemeenschappen. Ze spelen een cruciale rol in preventie en toeleiding naar zorg. Door sensibilisering15 en het versterken van het recht op zelfbeschikking en weerbaarheid van het individu binnen een traditionele gemeenschap,

15 Sensibilisering = (iemand) bewust maken van of gevoelig maken voor een bepaald probleem, met het oog op gedragsverandering en/of maatregelen die voor de oplossing daarvan noodzakelijk zijn.

AANPAK VROUWELIJKE GENITALE VERMINKING IN (REGIO) DEN HAAG

11

Inhoudsopgave

Hoofdstuk 1

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 4

Hoofdstuk 5

Hoofdstuk 6

Ketenaanpak VGV regio Den Haag

Sectoren die verplicht de meldcode HGKM volgen

GGD Haaglanden Jeugdgezondheidszorg: Centrum voor Jeugd en Gezin

Haga Ziekenhuis

Huisartsen, verloskundigen en gynaecologen

Changemakers VGV

Veilig Thuis Haaglanden

Preventie en vroegsignalering

REPLACE jongerenambassadeurs

Me&Society op scholen Hechting confrontatietheater

25 sleutelpersonen VGV

Justitie partners

HagaZiekenhuis

GGD Haaglanden

Meldcode Handelingsprotocol VGV Politie

Nazorg Huisartsen, verloskundigen en gynaecologen

Alle andere sectoren die verplicht zijn de meldcode te volgen

Raad voor de Kinderbescherming

Professionals en organisaties van sectoren met meldplicht • Maatschappelijke ondersteuning • Gezondheidszorg • Jeugdhulp

AANPAK VROUWELIJKE GENITALE VERMINKING IN (REGIO) DEN HAAG

12

Huisartsen, verloskundigen en gynaecologen

Sleutelpersonen en jongerenambassadeurs

• Kinderopvang • Onderwijs • Justitie

Centrum voor Jeugd en Gezin

GGD Haaglanden

Veilig Thuis Haaglanden

3. Inhoudsopgave

Hoofdstuk 1

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 4

3. Aanpak in de praktijk: miniportretten

Hoofdstuk 5

Hoofdstuk 6

Verloskundigen en gynaecologen Verloskundigen en gynaecologen (in opleiding) worden regelmatig getraind door ervaringsdeskundige sleutelpersonen, de verloskundige en gynae­ coloog van het VGV-nazorgspreekuur, en VGV-(vertrouwens)artsen van de JGZ en Veilig Thuis Haaglanden. Dit draagt bij aan bewustwording, alertheid­­­­­en verbetering van vaardigheden om op een cultuursensitieve en veilige manier het gesprek aan te gaan.

Hoe functioneert de Haagse aanpak in de praktijk? Aan de hand van de

Onlangs heeft de Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie (NVOG) in

levensloop van bewoners geven we daar zicht op: van zwangeren, de zorg

samenwerking met andere medische beroepsorganisaties de leidraad

voor baby/kind en jongeren tot het begeleiden van ouders/verzorgers en

‘Medische zorg voor vrouwen en meisjes met vrouwelijke genitale

besneden vrouwen.

verminking­­­(VGV)’ gepubliceerd. We zijn in gesprek met de NVOG, verloskundigen­­­en andere beroepsorganisaties hoe deze leidraad in de praktijk in onze regio geïmplementeerd kan worden.

Zwangere vrouwen

Halima is zwanger van haar eerste kindje. Ze is in Somalië besneden. Ze vindt de afspraak bij de verloskundige erg spannend en is samen met haar man. Ze vindt de verloskundige erg aardig. Halima is opgelucht als de verloskundige vraagt naar haar besnijdenis en haar informatie geeft. Ze krijgt een folder mee om de informatie rustig door te nemen. Zodra een vrouw zwanger is en de verloskundige (of huisarts) bezoekt, start de VGV-zorgketen. De verloskundige werkt nauw samen met de gynaecoloog uit het HagaZiekenhuis. Deze kan besneden vrouwen optimaal begeleiden tijdens zwangerschap, bevalling en kraamperiode. AANPAK VROUWELIJKE GENITALE VERMINKING IN (REGIO) DEN HAAG

13

Inhoudsopgave

Hoofdstuk 1

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 4

Hoofdstuk 5

Hoofdstuk 6

Kinderen en jonge gezinnen

Het CJG verzorgt de jeugdgezondheidszorg en jeugdhulp in de gemeente

De jonge moeder Aminata krijgt als haar

Den Haag. Daarnaast biedt het extra ondersteuning op het gebied van

dochtertje twee weken oud is, huisbezoek van

opvoeden en opgroeien. In elk stadsdeel is er een locatie van het CJG.

de verpleegkundige van het Centrum voor

Kinderen en jongeren kunnen hier bijvoorbeeld een gezondheidscheck

Jeugd & Gezin (CJG). Deze toont veel interesse

laten doen. Of ze kunnen zich laten inenten. Ouders kunnen vragen stellen

in Aminata en de baby. Aminata vertelt over

over gezondheid, opvoeden en opgroeien.

Guinnee. De verpleegkundige vraagt of daar ook meisjesbesnijdenis plaatsvindt. “Ja, het

“Ik maak me zorgen als moeder. Stop met jonge meisjes verminken. Ik zet me als moeder in om andere moeders bewust te maken van deze schadelijke traditie.” Nahet (sleutelpersoon)

gebeurt daar ook, maar niet bij mij”, antwoordt ze stellig. Ze vertelt dat haar familie tegen meisjesbesnijdenis is.

Centrum voor Jeugd & Gezin Al bij het eerste JGZ-contact (zuigelingenhuisbezoek bij 2 weken) gaan professionals op een niet veroordelende en vertrouwenwekkende manier in gesprek met ouders uit risicolanden. Ze wijzen hen op de onherstelbare lichamelijke schade van VGV en wijzen moeders met besnijdenisklachten door naar de nazorgpoli in het HagaZiekenhuis. Ook ontvangen ouders de verklaring tegen meisjesbesnijdenis. Hiermee kunnen ouders familieleden informeren dat het besnijden van meisjes in Nederland strafbaar is. Verklaring tegen meisjesbesnijdenis Ouders van dochters uit risicolanden (zoals bijvoorbeeld Somalië of Ethiopië ) krijgen van de jeugdarts een verklaring tegen meisjesbesnijdenis. Hiermee kunnen zij aan familie (in het buitenland) laten zien dat VGV schadelijk is voor de gezondheid. En dat het in Nederland strafbaar is. De verklaring is in meerdere talen beschikbaar.

AANPAK VROUWELIJKE GENITALE VERMINKING IN (REGIO) DEN HAAG

14

Inhoudsopgave

Hoofdstuk 1

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 4

Hoofdstuk 5

Hoofdstuk 6

Landelijk JGZ-standpunt

“Ouders of vrouwen reageren vaak met ‘Nee, natuurlijk willen we geen besnijdenis’ of ‘Nee, ik heb geen klachten’. Ik heb het dan wel genoemd en een zaadje geplant. Het draagt bij aan bewustwording. VGV moet steeds weer even terugkomen en op de agenda worden gezet.” Jeugdarts CJG Den Haag

Den Haag volgt het landelijk JGZ-standpunt VGV. Het elektronisch kind­ dossier (KDplus) is hier ook op ingericht: items als risicoland, besnijdenis van de moeder, sociale druk, besnijdeniswens van ouders en vakanties naar land van herkomst komen op de betreffende leeftijden naar boven bij de registratie van consulten. CJG-coaches De sleutelpersoon gespecialiseerd in VGV van het nazorgspreekuur geeft samen met de CJG-jeugdarts regelmatig voorlichting aan CJG-coaches. VGV-scholing wordt vanaf 2021 standaard onderdeel van het scholingspakket van nieuwe JGZ-medewerkers. Dit alles om hen bewust te maken

De landelijke handreiking VGV voor de JGZ geeft duidelijke stappen hoe

van de problematiek, alertheid op signalen en hen te leren om op een

om te gaan met gezinnen uit risicogebieden. Jeugdartsen en – verpleeg-

cultuursensitieve manier het gesprek aan te gaan met ouders.

kundigen volgen deze handreiking. Als een gezinscoach te maken krijgt met een casus, dan kan zij terugvallen op een aandachtsfunctionaris/ vertrouwensarts VGV binnen de JGZ en de meldcode Huiselijk Geweld en Kindermishandeling. JGZ informeert scholen In de vakantieperiode is extra alertheid rondom VGV gewenst, dit om te voorkomen dat meisjes besneden worden in het land van herkomst. Het basis- en voortgezet onderwijs ontvangt van de JGZ rond iedere zomervakantie informatie van Pharos16 over mogelijke signalen van risico’s op VGV. Dit draagt bij aan de bewustwording en agendering van het thema. Mocht er in de aanloop naar de zomerperiode iets aan de hand zijn met een leerling uit een risicogebied, dan biedt het materiaal ondersteuning wat te doen om het gesprek aan te gaan.

16 https://www.pharos.nl/thema/meisjesbesnijdenis-vgv

AANPAK VROUWELIJKE GENITALE VERMINKING IN (REGIO) DEN HAAG

15

Inhoudsopgave

Hoofdstuk 1

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 4

Hoofdstuk 5

Hoofdstuk 6

Jongeren

Voor jonge meiden kan VGV naast lichamelijke problemen zoals menstruatie-

Afiya heeft veel klachten vanwege haar besnijdenis

klachten, ook sociaal-emotionele en later ook seksuele problemen opleveren.

die ze als kind heeft ondergaan. Ze staat, door haar

Het onderwerp VGV is in het algemeen gemakkelijker bespreekbaar onder

sociaal-emotionele problemen op haar middelbare

jongeren dan onder ouderen; maar voor jonge vrouwen die zelf besneden

school, onder begeleiding van de schoolmaat­

zijn, kan het lastig zijn om over de eigen ervaringen en problemen te

schappelijk werker. Op school vindt de theater­

praten. Meisjes die op jonge leeftijd besneden zijn, kunnen op latere

voorstelling Hechting plaats. Voorafgaand is er

leeftijd problemen ervaren.

afstemming tussen de schoolmaatschappelijk werker en de gespreksleider Hechting. Afiya durft tijdens de voorstelling niet te praten over haar eigen situatie en

Uit een inventarisatie onder de Haagse sleutelpersonen

zegt dat ze niks weet over VGV. Onverwacht is er wel

bleek dat jongeren nog onvoldoende worden bereikt in de

een ander meisje dat vertelt dat ze besneden is.

aanpak van VGV in Den Haag. Door de inzet van confrontatietheater, REPLACE jongerenambassadeurs en Changemakers VGV dragen we bij aan de weerbaarheid en bewustwording van zowel jonge slachtoffers als (toekomstige) professionals.

Confrontatietheater Hechting Bij dit theaterstuk staan het bespreekbaar maken van de problematiek, het creëren van bewustwording en het bieden van nazorg centraal. De voorstelling is geschikt voor schakelklasleerlingen, zorg- en pedagogieopleidingen van (v)mbo/hbo scholen, (toekomstige) professionals in de zorg en migrantengroeperingen. De acteurs zijn ervaringsdeskundige sleutelpersonen. De voorstelling is ontwikkeld door Me&Society17 in samenwerking met onze sleutelpersonen. De voorstelling wordt onder andere gespeeld op (v)mbo scholen in de regio Den Haag. Voorafgaand is er afstemming met de zorgstructuur van de school. Op toneel passeren fragmenten van VGV en intergenerationele 17 https://meandsociety.com

AANPAK VROUWELIJKE GENITALE VERMINKING IN (REGIO) DEN HAAG

16

Inhoudsopgave

Hoofdstuk 1

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 4

Hoofdstuk 5

Hoofdstuk 6

“Pas speelden we voor een groep jongens op een ROC in Den Haag. Hun eerste reactie was: ‘Wat boeit ons dit?’. Het is belangrijk dat zij ook bewust worden van hoeveel invloed zij als man hebben op deze schadelijke traditie en op de keuzes van de vrouw voor of na het huwelijk.” gespreksleider Hechting

REPLACE jongerenambassadeurs REPLACE is een communitybased behaviour change and intervention-methode, afkomstig uit Engeland. De methode is gericht op het veranderen van schadelijke tradities van binnenuit. Doelgroep van REPLACE zijn eerste, tweede en derde generatie jongeren. Zij zetten zich als ambassadeur in voor andere jongeren uit risicogebieden. Dappere jongeren die hun nek durven uitsteken om hun mede-jongeren verschillen de revue. Na de voorstelling gaan de auteurs/ervarings­

te overtuigen. De jongerenambassadeurs variëren in leeftijd en studie-

deskundigen in nagesprek met de toeschouwers op thema’s als

richtingen en hebben diverse culturele achtergronden.

bewustwording­­­, normsetting en taboedoorbreking. Lespakketten en/of workshops over zelfbeschikking zijn aan de voorstelling gekoppeld.

“Neem geen beslissing voordat je weet wat het met het lichaam van een kind doet.” Naima, jongerenambassadeur

Door de reguliere zorgstructuur in te schakelen en mee te laten participeren,­­­werken we aan verbeterde handelingsbekwaamheid, (vroeg) signalering en meldings­bereidheid van onderwijsinstellingen. De voorstelling draagt bij aan openheid en bewustwording bij jongeren en docenten. Zo wordt er via de olievlekmethodiek/methode gewerkt aan

In het voorjaar van 2021 zijn 21 jongeren (18 tot 38 jaar) getraind door de

meer bewustwording en voorkomen van VGV. Eenmaal binnen in scholen,

landelijke koepelorganisatie FSAN18. Vanaf juni 2021 organiseren zij, onder

dan is de bereidheid om samen te werken, af te stemmen en door te

begeleiding van GGD Haaglanden, activiteiten om andere jongeren te

verwijzen naar de partners in de aanpak van VGV erg groot gebleken. 18 FSAN - Tegen Vrouwenbesnijdenis VGV/FGM - Federatie Somalische Associaties Nederland

AANPAK VROUWELIJKE GENITALE VERMINKING IN (REGIO) DEN HAAG

17

Inhoudsopgave

Hoofdstuk 1

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 4

Hoofdstuk 5

Hoofdstuk 6

bereiken. Ze kunnen ook een bijdrage leveren tijdens de huiskamerbijeenkomsten van sleutelpersonen, (online) activiteiten organiseren en als ervaringsdeskundige aanwezig zijn bij confrontatietheater Hechting.

“De jongeren die meedoen met REPLACE hebben het gevoel dat ze iets kunnen doen of kunnen zeggen. Ze durven hun nek uit te steken. Voor hun eigen genezing en om het recht zelf in handen te nemen.” projectleider VGV GGD Haaglanden

Changemakers VGV In 2021 start een nieuw project: Changemakers VGV. Het is een project van en door jongeren uit risicogemeenschappen, opgezet vanuit stichting Soneca19. De jongeren worden getraind door stichting Soneca en FSAN. Ze realiseren een communicatiecampagne die meisjesbesnijdenis bespreekbaar maakt en moet het voorkomen. Changemakers VGV wil via de media zowel jongeren, ouders en ouderen

De jongeren tonen dilemma’s waar ze mee te maken krijgen: (h)erkenning

bereiken: met radio-uitzendingen (podcast) en een documentaire voor

van de problematiek, versterking van zelfbeschikking en weerbaarheid

Radio Dalmar20, de internetradio en -tv van de doelgroep. Ook organiseren

van jongeren en ouders. In de programmering komen ook onze VGV-

de Changemakers debatten voor en door jongeren.

aanpak­­­en de mogelijkheden voor ondersteuning en (na)zorg aan bod. Changemakers VGV wil specifiek mannen en jongens betrekken. Er is nauwe samenwerking en afstemming met de inzet van de jongeren-

“Ik wist niet dat dit nog steeds plaatsvond. Ik ben echt in shock. Vrouwen worden hiermee achtergesteld.” Mohammed, jongerenambassadeur

ambassadeurs van REPLACE en de GGD-sleutelpersonen.

19 http://hornafricaunited.org/?p=1 20 http://www.dalmar.org/dutch/profile.php

AANPAK VROUWELIJKE GENITALE VERMINKING IN (REGIO) DEN HAAG

18

Inhoudsopgave

Hoofdstuk 1

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 4

Hoofdstuk 5

Hoofdstuk 6

Volwassenen

als bedreigend worden gezien binnen de gemeenschappen waar VGV

Hodan is op een huiskamerbijeenkomst over VGV

voorkomt.

georganiseerd door een sleutelpersoon van de GGD. Deze vertelt de vrouwen welke lichamelijke klachten er

Huiskamerbijeenkomsten door sleutelpersonen

kunnen spelen bij besneden vrouwen. Hodan herkent

Via rolmodellen en vertrouwenspersonen versterken we het recht op

de klachten, maar wist nooit dat dit door haar

zelfbeschikking en het weerbaar maken van individuen en gemeenschappen.

besnijdenis kwam. De vrouwen krijgen een folder mee

Zodat zij beter in staat zijn om met de sociale druk rondom VGV om te

over het nazorgspreekuur. Wanneer Hodan na lang

gaan en meisjesbesnijdenis af te wijzen.

twijfelen naar het spreekuur gaat, is ze verdrietig en Al onze sleutelpersonen krijgen een training voordat ze als voorlichter VGV

boos en denkt: ‘Waarom is mij dit aangedaan?’

beginnen. De landelijke koepelorganisatie FSAN traint de sleutelpersonen, De meeste besneden vrouwen zijn niet gewend om over hun lichaam en

GGD Haaglanden faciliteert dit. Eenmaal actief worden de sleutelpersonen

seksualiteit te praten. Ze ervaren vaak sociaal-emotionele klachten, die te

via intervisie en deskundigheidsbevordering regelmatig bijgeschoold.

herleiden zijn tot de besnijdenis. Bij de huisarts komen ze met vage klachten, die wijzen op psychosomatische problematiek. Zelf beginnen ze niet snel over hun besnijdenis en leggen de oorzaak van hun problemen ook niet daar. Om die reden hebben juist ook huisartsen een belangrijk signaalfunctie bij VGV en het doorverwijzen van vrouwen.

“Ik denk dat de strijd tegen VGV gewoon door moet gaan. Het bewustzijn stijgt door ons werk.” Ahlam, sleutelpersoon

Hulp vragen is niet eenvoudig voor getroffen meisjes en vrouwen. We zetten daarom niet alleen sleutelpersonen en jongerenambassadeurs, maar ook speciaal opgeleide professionals zoals VGV-aandachtsfunctionarissen en vertrouwensartsen in als intermediairs. Op die manier vergroten we bij de doelgroep het vertrouwen in onze professionele organisaties, die – mede omdat VGV in Nederland strafbaar is – soms AANPAK VROUWELIJKE GENITALE VERMINKING IN (REGIO) DEN HAAG

19

Inhoudsopgave

Hoofdstuk 1

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 4

Hoofdstuk 5

Hoofdstuk 6

De VGV-projectleider van de GGD voert de regie op de inzet en training van de sleutelpersonen en zorgt voor kwartaaloverleg met zorgprofessionals (JGZ, Veilig Thuis Haaglanden, de verloskundige, de sleutelpersoon en de gynaecoloog van het nazorgspreekuur van het HagaZiekenhuis). Sinds eind 2020 maakt ook de huisarts/ambassadeur aanpak kinder­ mishandeling onderdeel uit van het VGV netwerk. In het overleg pakken professionals gezamenlijk casuïstiek op die onder andere via de sleutelpersonen en het nazorgspreekuur is binnengekomen en wisselen ze informatie en kennis uit.

Werkwijze sleutelpersonen De sleutelpersonen organiseren op eigen initiatief bijeenkomsten op diverse locaties: buurthuizen, basisscholen, moskeeën en in huiskamers,

“De mentaliteitsverandering onder groepen is in volle gang, maar er blijven nieuwkomers komen en mensen die erg vasthoudend zijn in hun gedachten. Daarom is het belangrijk om hen te blijven voorlichten.” projectmedewerker en sleutelpersoon VGV GGD Haaglanden

waar ze huisbezoeken afleggen. In 2020 hebben er 48 huiskamerbijeenkomsten plaatsgevonden. Een sleutelpersoon van het eerste uur, die als projectmedewerker VGV in dienst van de GGD is, begeleidt hen en staat hen bij. Zij geeft problematiek en signalen aan de VGV-projectleider van de GGD door, zodat er snel gereageerd wordt op signalen of vragen. De sleutelpersonen vormen een hecht team, doordat ze al jaren zich inzetten voor de bestrijding van VGV. Ze leveren ook belangrijke bijdragen aan onze aanpak, zoals werving van jongerenambassadeurs, deelname aan promotiecampagnes, doorverwijzing naar het nazorgspreekuur en als acteur voor confrontatietheater Hechting.

AANPAK VROUWELIJKE GENITALE VERMINKING IN (REGIO) DEN HAAG

20

Inhoudsopgave

Hoofdstuk 1

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 4

Hoofdstuk 5

Hoofdstuk 6

Sinds de coronamaatregelen in maart 2020 vinden de activiteiten van

Huisartsen

de sleutelpersonen plaats met inachtneming van actuele maatregelen.

Nieuw is dat sinds najaar 2020 de huisarts/ambassadeur

Daarnaast is hen gevraagd om via social mediacontact met hun achterban

huiselijk geweld en kindermishandeling betrokken is bij onze

informatie te delen over (hoe om te gaan met) coronamaatregelen.

aanpak VGV. In 2020 is er een routekaart VGV voor huisartsen ontwikkeld, die in het voorjaar van 2021 onder de huisartsen in de regio Haaglanden is verpreid. Juist huisartsen hebben een belangrijk signaleerfunctie, omdat vrouwen vaak als eerste aankloppen met klachten bij een huisarts.

Routekaart STOP meisjesbesnijdenis voor huisartsen

Gerelateerde klachten?

' Nazorgspreekuur HagaZiekenhuis Poli Gynaecologie Leyweg 275 2545 CH Den Haag 06-47008793

' ' '

I

Patient uit risicogebied

I

Bespreekbaar maken

I

Zwanger?

I

Verloskundige?

Het herkennen van klachten en bespreekbaar maken van een eventuele besnijdenis is een volgende stap, waarin we de huisartsen gaan scholen. Het is lastig om met vrouwen over hun besnijdenis te praten, ook voor huisartsen. Ze weten niet hoe te beginnen en wat ze wel of niet kunnen zeggen en vragen. Besneden vrouwen op hun beurt kunnen die klachten

I

soms niet duidelijk verwoorden, of weten zelfs niet dat besnijdenis de

Sleutelpersonen VGY via GGD 06-57994189 & 06-52524346

oorzaak is. En als ze het wél weten, schamen ze zich dikwijls om erover te

_________ ...

I

I I

-

' ' '

-I

Dochters?

-

Jeugdgezond heidszorg?

-

praten. Het kost daarom vaak meerdere gesprekken voordat er genoeg vertrouwen is om het hele verhaal te vertellen, inclusief eventuele seksuele of relationele aspecten. De huisarts/ambassadeur huiselijk geweld en

I

I

kindermishandeling zal samen met onze vertrouwensartsen van de JGZ en VTH samen met onze sleutelpersonen, jonge ambasssadeurs en gyneacoloog een training voor huisartsen ontwikkelen en uitvoeren.

'

Acute en structurele onveiligheid

“De kracht van de aanpak in Den Haag is de multidisciplinaire werkgroep én één centraal persoon vanuit de GGD die regie voert. Zo is er de mogelijkheid elkaar laagdrempelig te benaderen.” jeugdarts CJG Den Haag

Vertrouwensarts Veilig Thuis I nfo@ve iligthu ishaagland en.nl -alertzijn

- onveilige situatie

070-3469717

- externehulp

Patient uit risicogebied Besnijdenis gebeurt met name in het Sub Sahara gebied van Afrika, Egypte, het Midden­ Oosten (delen van Jemen en Oman) en Azie (Maleisie, lndonesie).

Zwanger Yraag na of de patient contact heeft met een verloskundige. Dochters Is de dochter besneden, verwijs haar naar de Jeugdgezondheidszorg (JGZ) van de GGD. Is de dochter niet besneden, maar loopt zij mogelijk risico? Bel de vertrouwensarts van Veilig Thuis.

Acute en structurele onveiligheid Volgens de Wet Meldcode nemen professionals bij acute en structurele onveiligheid contact op met (de vertrouwensarts van) Yeilig Thuis. Kijk voor meer info op www.meldcodehaaglanden.nl

Nazorgspreekuur Bespreekbaar maken Het nazorgspreekuur van de GGD is gevestigd in Vrouwen willen praten over de besnijdenis maar het HagaZiekenhuis. De gespecialiseerde durven het onderwerp zelf niet bespreekbaar te verpleegkundige VGY begeleidt de patient maken. Neemt u het initiatief voor het gesprek. U indien nodig naar gespecialiseerde zorg en/of Verloskundige kunt gebruik maken van een sleutelpersoon AANPAK VROUWELIJKE GENITALE VERMINKING IN (REGIO) DEN HAAG specialist. Verloskundigen geven voorlichting en zorgvuldige vrouwelijke genitale verminking (YGV). begeleiding aan de patient ter preventie van

21

Inhoudsopgave

Hoofdstuk 1

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 4

Hoofdstuk 5

Hoofdstuk 6

Nazorgspreekuur HagaZiekenhuis

“De vrouwen die op het spreekuur komen, hebben het erg moeilijk. Er speelt schaamte, taboe en traditie. Het zijn heftige verhalen, ze zijn emotioneel en boos dat dit hen is aangedaan door de ouders. ‘Als ik niet besneden zou zijn, zou ik deze klachten niet hebben’, hoor ik vaak. Ze leggen de link vaak ook niet tussen hun klachten en de besnijdenis, omdat ze hun eigen anatomie niet kennen.” Sleutelpersoon nazorgspreekuur HagaZiekenhuis

Vrouwen die besneden zijn, kunnen problemen ervaren op lichamelijk, psychisch, sociaal en seksueel gebied. Belangrijk is dat zij goede nazorg krijgen. Daarom hebben we een nazorgspreekuur voor besneden vrouwen bij het HagaZiekenhuis, op de polikliniek Gynaecologie. Onze sleutel­ personen vormen een brug naar dit nazorgspreekuur. Net als de jeugdarts, de huisarts en andere professionals. Het spreekuur is laagdrempelig: Elke maandag is er een inloopspreekuur. Vrouwen kunnen er terecht zonder afspraak en er zijn geen kosten aan verbonden. Vrouwen kunnen er in hun moedertaal hun verhaal doen, omdat de vaste sleutelpersoon, gespecialiseerd in VGV, van het nazorgspreekuur Nederlands, Arabisch en Somalisch spreekt. Vrouwen komen in hun moedertaal vaak beter uit hun woorden in het vertellen van hun verhaal. Vrouwen hebben geen doorverwijzing van de huisarts nodig voor het inloopspreekuur. Mocht er een afspraak nodig zijn bij de gynaecoloog, dan wel.

AANPAK VROUWELIJKE GENITALE VERMINKING IN (REGIO) DEN HAAG

22

4. Inhoudsopgave

Hoofdstuk 1

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 4

4. Resultaten en ambities In bijgevoegde tabellen maken we samen met alle partners concreet wat

we gaan doen om onze ambities te bereiken. We geven aan wat over de periode 2020 tot 2022 is afgesproken en bereikt. 4.1 Preventie en vroegsignalering

Om VGV te voorkomen en uit te bannen zijn er in 2020 extra stappen gezet in de preventie en vroegsignalering. In 2021 gaan we hier mee verder. De intensivering richt zich op:

• inzet van jongerenambassadeurs met REPLACE en Changemakers VGV; • toename voorlichtingen aan risicogroepen en professionals; • starten van de samenwerking met huisartsen;

• intensivering van de samenwerking tussen sleutelpersonen/ ambassadeurs en professionals.

AANPAK VROUWELIJKE GENITALE VERMINKING IN (REGIO) DEN HAAG

23

Hoofdstuk 5

Hoofdstuk 6

Inhoudsopgave

Hoofdstuk 1

geïntensiviseerde inzet

goed verlopen actie

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 4

Hoofdstuk 5

Hoofdstuk 6

nieuw

Preventie en vroegsignalering Preventieve acties om VGV vroeg te signaleren, het recht op zelfbeschikking en de weerbaarheid vergroten Doelgroep

Wat en hoe

Wanneer

Eerste generatie en nieuwkomers uit risicolanden

Sleutelpersonen In 2021 25 sleutelpersonen VGV die 75 huiskamerbijeenkomsten organiseren

• Januari – december 2021 • voortzetting 2022

In 2020 zijn 48 huisbezoeken georganiseerd door 20 sleutelpersonen (330-480 personen bereikt)

REPLACE door FSAN en GGD Haaglanden • Actieonderzoek met focusgroepdiscussies en individuele interviews • Jongeren werven en trainen • Storytelling, debat, en voorlichting door jongeren • Evaluatie voor structurele inbedding en voortzetting aanpak

• Januari – mei 2021 • Actieonderzoek training jongeren • Juni – december 2021 • Activiteiten jongeren • 2022 voortzetting

Actieonderzoek is afgerond en 21 jongeren (18-38 jaar) zijn getraind door FSAN

Changemakers VGV door stichting Soneca • 8 Jongerenambassadeurs (j/m) • Training jongerenambassadeurs door FSAN • 6 Bijeenkomsten voor en door jongeren • 6 Podcasts van radioprogramma’s over wet- en regelgeving en onze VGV-aanpak • 1 Educatieve documentaire over VGV • Podcasts en documentaire online beschikbaar gemaakt en verspreid • Deskundigheidsbevordering i.s.m. GGD Haaglanden

• 1 april – 31 december 2021 • voortzetting 2022 na evaluatie

Scholieren en studenten van vo en mbo, waaronder ook ISK-klassen

Confrontatietheater Hechting door me&society • In 2021 8 keer op scholen in regio Haaglanden (5 scholen in Den Haag) • GGD stemt af met de reguliere zorgstructuur op scholen • GGD inventariseert lespakketten en/of workshops over zelfbeschikking

• In afstemming met scholen • voortzetting 2022

Ouders uit risicolanden die met kinderen bij CJG komen informeren en eventueel doorverwijzen voor nazorg

Centrum voor Jeugd en Gezin • CJG-artsen en -verpleegkundigen gaan op een niet veroordelende en laagdrempelige manier in gesprek over VGV • Ouders krijgen informatie en ontvangen verklaring strafbaarheid meisjesbesnijdenis

Bij elk consult vanaf eerste JGZ-contact (zuigelingenhuisbezoek bij 2 weken) • voortzetting 2022

Jonge nieuwkomers en tweede generatie

Realisatie

• Geïntensiviseerde inzet

• Jongeren zijn geworven • Geïntensiviseerde inzet

• In 1e halfjaar van 2021 6 keer uitgevoerd • In 2020 heeft dit niet plaatsgevonden wegens corona. In 2019 waren er 10 voorstellingen In 2020 is via het elektronisch kinddossier (KDplus) bij 7008 kinderen gecheckt op risico op VGV. Daarvan is bij 6415 (91%) geen risico geconstateerd. Bij 593 kinderen waar er wel risico werd ingeschat, is de verklaring tegen VGV besproken met en aangeboden aan de ouders.

w

AANPAK VROUWELIJKE GENITALE VERMINKING IN (REGIO) DEN HAAG

24

Inhoudsopgave

Hoofdstuk 1

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 4

Hoofdstuk 5

Hoofdstuk 6

Preventie en vroegsignalering Doelgroep

Wat en hoe

Wanneer

Realisatie

Acties ter verbetering en verbreding van de samenwerking in onze preventieve en vroegsignalerende aanpak Huisartsen

Samenwerking met huisartsen • In 2021 informatie- en kennisdeling over huidige VGV-aanpak • In 2021 planning maken voor gezamenlijke scholing en trainingen aan huisartsen In 2022 uitrol van de planning

Alle betrokkenen bij ketenaanpak: sleutelpersonen/ ambassadeurs én professionals

Regie op ketenaanpak door GGD Haaglanden • Inzet van sleutelpersonen/ambassadeurs • Casusbespreking • Ketenaanpak preventie, vroegsignalering en doorverwijzing naar nazorg VGV-spreekuur in HagaZiekenhuis

Alle relevante groepen en professionals binnen en buiten de VGV-aanpak

Deskundigheidsbevordering en beter leren signaleren • Training professionals • 3 Huiskamerbijeenkomsten per sleutelpersoon in 2021 • 1 Keer opvoering Hechting aan professionals • 4 Keer intervisie/bijscholing sleutelpersonen

Professionals en sleutelpersonen

Landelijke campagne schadelijke praktijken Pharos i.s.m. ministerie SZW, Landelijk knooppunt Huwelijkdsdwang en Achterlating, Movisie , FSAN en Femmes for Freedom

AANPAK VROUWELIJKE GENITALE VERMINKING IN (REGIO) DEN HAAG

Voorbereiding: 2021 Uitvoering: 2022

• Per kwartaal regulier overleg

In 2020 sleutelpersonen 4 keer intervisie

• Overleg bij acute problematiek

In 2020 4 cases besproken en 3 cases doorverwezen naar VGV-nazorgspreekuur

2021 2022

25

Samenwerking met huisartsen najaar 2020 via ambassadeur aanpak kindermishandeling bij Landelijke Huisartsen Vereniging (LHV) Informatie-uitwisseling met huisarts/ambassadeur en huisartsen in de Schilderswijk Routekaart huisartsen ontwikkeld en verspreid onder 617 huisartsen in Haaglanden (maart 2021)

2021

Voorlichting door sleutelpersoon nazorgspreekuur VGV HagaZiekenhuis aan studenten geneeskunde (2 keer), aan de verloskundigenkring in Delft en i.s.m. JGZ jeugdarts aan Haagse CJG-coaches 2020 VGV-scholing onderdeel van scholingspakket nieuwe Haagse JGZ-medewerkers VTH besteedt minimaal 2 keer per jaar aandacht aan VGV in nieuwsbrief voor alle VTH-medewerkers Sleutelpersonen VGV delen informatie met risicogroepen over (hoe om te gaan met) coronamaatregelen Landelijke campagne met (online) voorlichtingsmateriaal en voorlichting

Inhoudsopgave

Hoofdstuk 1

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 4

4.2 Extra communicatie: bewustzijn en kennis over VGV, meldcode en handelingsprotocol We willen dat zorgverleners hun commitment tonen aan de meldingsplicht bij VGV en het handelingsprotocol VGV voor minderjaren toegepast wordt door jusitiepartners. Maar ook zetten we in op meer awareness over VGV als schadelijke traditie, bij zowel risicogroepen als professionals die verplicht de meldcode gebruiken. We willen als gemeente meer communiceren­­­over onze aanpak. Dit moet opleveren dat relevante professionals: 1. alerter zijn op signalen en 2. weten waar ze terecht kunnen voor advies melding, ondersteuning en (na)zorg bij vermoedens van of het risico op VGV. Landelijke situatie Landelijk is er weinig zicht op de omvang en het aantal meldingen van (risico’s op) bij Veilig Thuis. Er loopt momenteel een nationaal onderzoek naar de oorzaken hiervan en verbeterpunten hierbij. De gemeente Den Haag is betrokken bij dit onderzoek en zal de landelijke (advies)lijn uit dat onderzoek volgen van zodra deze bekend is (verwacht medio 2021).

AANPAK VROUWELIJKE GENITALE VERMINKING IN (REGIO) DEN HAAG

26

Hoofdstuk 5

Hoofdstuk 6

Inhoudsopgave

Hoofdstuk 1

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 4

Hoofdstuk 5

Hoofdstuk 6

Meldcode en VGV-handelingsprotocol Acties ter verbetering van de meldstructuur voor het gebruik van de meldcode en het VGV-handelingsprotocol voor minderjarigen (meldingsplicht) Doelgroep

Wat en hoe

Wanneer

Realisatie

Aandachtsfunctionarissen VGV CJG en VTH

Opfriscursus/nascholing door Pharos

1 keer per jaar 1 dagdeel

• In 2020 opfriscursus

Alle relevante professionals die verplicht zijn gebruik te maken van de meldcode

• Reguliere voorlichtingsbijeenkomsten • Extra inzet op kinderopvang en onderwijs (achterliggende zorginfrastructuur en confrontatietheater)

1 keer per jaar kinderopvang en onderwijs

• Geïntensiveerde inzet

Alle relevante professionals die verplicht zijn de meldcode HG/KM te gebruiken

Implementeren van relevante adviezen uit landelijk onderzoek ’Signaleren en melden van vrouwelijke genitale verminking’

Na publicatie landelijk onderzoek (verwachting voor zomervakantie 2021)

• Geïntensiveerde inzet

Alle relevante professionals die gebruik kunnen maken van het VGV handelinsgprotocol voor minderjarigen

Verbeteren van meldstructuur VGV t.b.v. gebruik VGV handelingsprotocol voor minderjarigen en eventuele repressieve aanpak

Acties afhankelijk van de adviezen uit het landelijk onderzoek ‘Signaleren en melden van vrouwelijke genitale verminking’

VTH en de politie-eenheid Den Haag hebben afspraken over implementatie uitgewerkt voor de ‘Handreiking samenwerking bij strafbare kindermishandeling’. Belangrijk daarin is dat bij (vermoedens van) strafbare kindermishandeling, in een eerder stadium melding gedaan kan worden bij de politie, waarna politie en OM ambtshalve onderzoek kunnen doen en daarop tot eventuele aangifte en rechterlijke vervolging kunnen overgaan. • Geïntensiveerde inzet

Acties voor meer awareness over onze VGV-aanpak onder zowel risicogroepen als professionals, die verplicht zijn de meldcode te gebruiken Alle relevante betrokkenen en geïnteresseerden in de VGV-aanpak

• GGD Haaglanden VGV-site en site van relevante zelforganisaties aanpassen met relevante en nieuwe informatie. • Verbinden en beter op elkaar laten aansluiten van communicatiemiddelen en -media van zelforganisaties en professionele organisaties. • Vergroten van de communicatie tussen zelforganisaties en professionele organisaties om van elkaar te leren

2021 2022

Risicogroepen

• Programmering van Inzet Changemakers VGV ten dienste van onze aanpak VGV • 8 Keer opvoering Hechting voor scholieren • Voorlichting voor nieuwkomers/statushouders

2021 2022

AANPAK VROUWELIJKE GENITALE VERMINKING IN (REGIO) DEN HAAG

27

• Geïntensiveerde inzet

Inhoudsopgave

Hoofdstuk 1

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 4

4.3 Nazorg

Hoofdstuk 5

Hoofdstuk 6

verschillende manieren. Voor inwoners die verzekerd zijn via de minimapolis van de gemeente Den Haag, is het eigen risico afgedekt. Dit is misschien

De toegang tot nazorg moet zo laagdrempelig mogelijk zijn voor vrouwen

niet overal bekend, daarom zetten we in op het vergroten van de bekend-

en meisjes die hulp zoeken voor lichamelijke en sociaal-emotionele klachten.

heid met de minima-polis bij ketenpartners in de aanpak VGV (van sleutel-

De bekendheid over het VGV-nazorgspreekuur willen we daarom vergroten.

personen tot huisartsen en nazorg-spreekuur). Ook gaan we in gesprek met

Voor lichamelijke klachten veroorzaakt door de besnijdenis kan soms een

onder meer zorgverzekeraars om (landelijk) dit knelpunt bespreekbaar te

medische ingreep nodig zijn. In sommige gevallen deinzen slachtoffers terug

maken. Tenslotte, daar waar in een specifieke situatie het eigen risico ervoor

voor die medische ingreep omwille van de kosten van het eigen risico van de

dreigt te zorgen dat een slachtoffer de medische ingreep niet zou aangaan,

zorgverzekering. Ook daar gaan we aandacht aan besteden. Dat doen we op

zorgen we voor een maatwerkoplossing.

Nazorg Inzetten op nazorg, meer bekendheid bij professionals en gemeenschappen genereren voor het VGV-nazorgspreekuur en het weghalen van drempels voor vrouwen en meisjes die er gebruik van willen maken Doelgroep

Wat en hoe

Wanneer

Realisatie

Vrouwen/meisjes die besneden zijn

Het spreekuur is een laagdrempelig punt waar besneden vrouwen terecht kunnen voor hun vragen en klachten. Het spreekuur wordt gedraaid door een sleutelpersoon die Nederlands, Somalisch en Arabisch spreekt

Elke maandag van 9.00 uur tot 17.00 uur bij de poli gynaecologie van het HagaZiekenhuis (locatie Leyweg)

In 2020 11 vrouwen bij het VGV-nazorgspreekuur geweest • Van maart tot juni 2020 geen VGV-nazorgspreekuur vanwege corona • De sleutelpersonen van GGD Haaglanden gaven naast informatie over VGV ook informatie aan risicogroepen over corona en de bijbehorende maatregelen

Zelforganisaties en professionals

PR-materiaal voor VGV-nazorgspreekuur ontwikkelen i.s.m. zelforganisaties en professionele organisaties

2021 2022

(Digitale) folder ontwikkeld en verspreid over VGVnazorgspreekuur PR- en informatief filmpje in drieluik gemaakt. Plaatsing op de VGV-website van GGD Haaglanden en partners • Geïntensiveerde inzet

Vrouwen/meisjes die besneden zijn

Onderzoeken van mogelijkheden om kosten van eigen risico bij VGV-gerelateerde zorgkosten te vergoeden voor inwoners van Den Haag

AANPAK VROUWELIJKE GENITALE VERMINKING IN (REGIO) DEN HAAG

28

2021 2022

• Geïntensiveerde inzet

5. Inhoudsopgave

Hoofdstuk 1

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 4

5. Financiën

Het rijk heeft voor de uitvoering van de Actieagenda schadelijke praktijken voor twee jaar jaarlijks 5 miljoen euro aan gemeenten (toevoeging aan de DUVO) beschikbaar gesteld voor de aanpak schadelijke praktijken. Voor de centrumgemeente Den Haag is dit € 360.000. Hiermee hebben we onze VGV-aanpak kunnen intensiveren en zullen we verder acties ondernemen in vervolg op het landelijk onderzoek om de aanpak te verbeteren en de meldingsbereidheid bij Veilig Thuis Haaglanden te vergroten (onderzoek wordt voor zomerreces naar Tweede kamer gestuurd). Daarnaast zetten we hiervoor ook nog (extra) in op andere schadelijke praktijken zoals eergerelateerd geweld, huwelijksdwang en gedwongen achterlating.

AANPAK VROUWELIJKE GENITALE VERMINKING IN (REGIO) DEN HAAG

29

Hoofdstuk 5

Hoofdstuk 6

6. Inhoudsopgave

Hoofdstuk 1

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 4

Hoofdstuk 5

Hoofdstuk 6

6. Partners

In de bestrijding van VGV staan we als gemeente niet alleen. Dit kan alleen met de inzet van onze partners. De volgende organisaties maken onderdeel uit van het netwerk van de aanpak VGV:

AANPAK VROUWELIJKE GENITALE VERMINKING IN (REGIO) DEN HAAG

Handreiking Samenwerken bij strafbare kindermishandeling

Me & Society Ruimte voor een divers Rotterdam

30

Inhoudsopgave

Hoofdstuk 1

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 4

Afkortingenlijst CJG

Centrum voor Jeugd en Gezin

FSAN

Federatie Somalische Associaties Nederland

JGZ

Jeugdgezondheidszorg

LKHA

Landelijk Knooppunt Huwelijksdwang en Achterlating

NVOG

Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie

RvdK

Raad voor de Kinderbescherming

VGV

Vrouwelijke Genitale Verminking

VTH

Veilig Thuis Haaglanden

WHO

World Health Organization

Relevante websites https://www.ggdhaaglanden.nl/bezorgd/huiselijk-geweld/ meisjesbesnijdenis-vgv.htm https://www.veiligthuishaaglanden.nl/meisjesbesnijdenis https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/kindermishandeling/ meisjesbesnijdenis-tegengaan https://www.pharos.nl/thema/meisjesbesnijdenis-vgv https://www.pharos.nl/kennisbank/nederlands-verklaring-tegen-meisjesbesnijdenis http://www.fsan.nl https://www.hagaziekenhuis.nl/nieuws-agenda/internationale-vrouwendag-aandacht-voor-genitale-verminking

AANPAK VROUWELIJKE GENITALE VERMINKING IN (REGIO) DEN HAAG

31

Hoofdstuk 5

Hoofdstuk 6

Colofon Dit is een uitgave van Gemeente Den Haag @denhaag.nl 14070 Denhaag.nl Fotografie Daniella van Bergen HagaZiekenhuis Me&Society

Met dank aan alle sleutelpersonen en jongerenambassadeurs juni 2021