RIS305714 Bijlage 1

Sterkte

Zwakte

•

• •

• • • • • • • •

Sterke interne openbare ruimte structuur (singels en boomstructuren) Karakteristieke architectuur Doorwaadbaarheid van collectieve binnentuinen Aantal openbare ruimtes met betekenis en gebruikskwaliteit: Cruyff Court + speeltuin Nabijheid scholen Nabijheid winkelcentrum Ambachtsgaarde Nabijheid werkgelegenheid van Westland en ZKD Dichtbij uitvalswegen Groen/recreatie Uithof nabij

• • • • • • • • • • • • • •

64

AMBITIEDOCUMENT BOUWLUST-VREDENRUST - NOVEMBER 2019

Kwaliteit van woningen slecht (geluid, vocht) Leefbaarheid in de wijk scoort slecht: overlast, criminaliteit, weinig levendigheid (met name in de avonden) Collectieve buitenruimtes anoniem, nodigen onvoldoende uit tot verblijven. Het straatbeeld wordt gedomineerd door auto’s Oriëntatie achterzijdes flats aan Erasmusweg zijn niet representatief. Ontbreken van (horeca) voorzieningen Woon carrière in eigen wijk nauwelijks/niet mogelijk Kwaliteit van voorzieningen in plinten De Dreef Versnipperde bedrijvigheid van slechte kwaliteit Geen goede verbinding Uithof Gesloten plinten Garageboxen in de plint (gesloten/alleen opslag) hebben geen kwalitatieve uitstraling Openbaar Vervoer is alleen aan de noordrand aanwezig en reistijden richting centrum zijn lang Zwakke sociale netwerken Seizoenarbeiders Westland woonachtig in de wijk, weinig binding met wijk Lage parkeerdruk voor instellen parkeerregime, daarmee is de oplossing als inpandig parkeren niet afdwingbaar.

A. BIJLAGE - GEBIEDSANALYSE De Gaarden Sterkte –zwakte analyse van de buurt

Sterkte

Zwakte

•

• •

• • • •

Aanwezigheid van een brede buurtschool, moskee, Wooonzorgcentrum Grote ontwikkelkavels zijn kansrijk voor toevoegen nieuwe woningtypologieën Dichtbij uitvalswegen Nabijheid winkelcentrum Ambachtsgaarde Naastgelegen sportveld zijn deels ongebruikt, biedt kans om groenstructuur daar te versterken.

• • • • • • • • •

De Zichten Sterkte –zwakte analyse van de buurt

Lage sociale cohesie Bestaande buurt heeft weinig kwaliteit en identiteit, geen dragende groene openbare ruimte structuren intern Slechte OV bereikbaarheid Kwaliteit van de woningen zijn laag (vocht, schimmel en enkel glas Versnipperde bedrijvigheid van slechte kwaliteit Ontbreken voorzieningen groen/spelen De architectuur van de bestaande herontwikkelingsplannen is sober Veel gesloten plinten Garageboxen in de plint (gesloten/alleen opslag) hebben geen kwalitatieve uitstraling Seizoenarbeiders Westland woonachtig in de wijk, weinig binding met wijk Veel VVE-flats, waardoor schaal van de aanpak onvoldoende is om echt verschil te maken / nieuwe wijk te maken. Het zijn locatieontwikkelingen in plaats van gebiedsontwikkelingen.

Sterkte

Zwakte

•

•

• • • • • •

Voorzieningen en bedrijven in de plint in het bouwblok centraal in de buurt Voorzieningen in de buurt: kerk, dierenkliniek Ligging t.o.v. sportvelden en de grote groenstructuren Ligging nabij het winkelcentrum De Stede Kwaliteit nabij gelegen singelstructuren Openbaar vervoer op loopafstand (lijn 9 bij Melis Stokelaan, maar ook lijn 4 bij Meppelweg) Redelijk nabij uitvalswegen

• • •

•

• • •

Voorzieningen in plint kennen leegstand en geven soms overlast Weinig relatie met de groenstructuren rondom het plangebied Verbindingen naar winkelcentrum de Stede niet optimaal, achterkanten van De Stede gericht op buurt Aantal bebouwing aan de randen zijn VVE’s, wat ontwikkeling van die randen lastiger, dan wel onmogelijk maakt Hoge onderhoudskosten bij bestaande bebouwing, woningen in slechte staat (vocht, schimmel, hoge grondwaterstand en wateroverlast in kelders en bergingen) Weinig sociale cohesie Samenstelling bewoners (veel ouderen en alleenstaanden in de eengezinswoningen) Arbeidsmigranten in hotel AMBITIEDOCUMENT BOUWLUST-VREDENRUST - NOVEMBER 2019

65

Demografische gegevens Volgens de meest recente bevolkingsprognose van de gemeente Den Haag in 2018 533.196 inwoners, in 2020 545.841 inwoners en in 2023 566.716 inwoners hebben. Vertaald naar Bouwlust/Vrederust betekent dat de wijk in 2018 28.785 inwoners, in 2020 29.152 inwoners en in 2023 29.622 inwoners zal tellen.

Volgens de huishoudenschatting van de gemeente Den Haag telde Den Haag op 1 januari 2018 264.909 huishoudens, 33 Bouwlust/Vrederust telde op dat moment 13.780 huishoudens. In 33 Bouwlust/Vrederust was 46,7% alleenstaand, 18,2% samenwonend zonder kinderen, 22,3% samenwonend met kinderen en bestond 12,7% van de huishoudens uit een éénoudergezin.

Sociaal economisch analyse Bouwlust Vrederust Den Haag Zuidwest is ooit gebouwd als een woongebied voor hardwerkende Hagenaars uit de middenklasse. Te midden van de naoorlogse woningnood vonden ambtenaren, postbodes, chauffeurs en leraren er een thuis. Hun kinderen groeiden er op en gingen naar één van de vele scholen. Zelf waren ze actief in het brede verenigingsleven. Veel kinderen van Zuidwest

66

AMBITIEDOCUMENT BOUWLUST-VREDENRUST - NOVEMBER 2019

wonen ondertussen ergens anders. Ze hebben goede banen bij de overheid of in het bedrijfsleven. Zuidwest was een wijk met geloof in de toekomst, maar door demografische ontwikkelingen en volkshuisvestingsbeleid is dat niet meer zo. De sociale mobiliteit van toen is verdwenen. Zuidwest van nu heeft te maken gekregen met hoge werkloosheid, een gebrek aan emancipatie, analfabetisme en een relatief laag opleidingsniveau. 40% van de bewoners in Bouwlust-Vrederust is laag opgeleid (tegenover 27% in Den Haag). Daarnaast speelt er veel persoonlijke problematiek in het gebied: schulden, criminaliteit, fysieke en mentale gezondheidsproblematiek. Ook is de sociale cohesie er laag. Veel mensen in Den Haag Zuidwest houden met moeite het hoofd boven water, laat staan dat zij er voor hun omgeving kunnen zijn. De wijk heeft een BIK-score van 3,6 en zit hiermee in de slechtst scorende buurten van Den Haag.

Ontwikkelingen, zoals de toestroom van statushouders, de toenemende individualisering en polarisatie in de wijken en de groei van het aantal personen met een psychiatrische achtergrond dat zelfstandig gehuisvest wordt, is zorgelijk. Den Haag Zuidwest is daarmee in een vicieuze cirkel beland. Het wegtrekken van de middenklasse heeft tot gevolg dat het draagvlak voor veel voorzieningen is verdwenen. Door deze verschraling wordt Zuidwest een steeds onaantrekkelijkere plek om te wonen, werken en te verblijven. • •

Huurachterstanden, ontruimingen, zorgvraag, BIK score (gegevens Staedion) Lopende programma’s Staedion (Staedion)

Wonen (huidig gebruik) Het grootste deel van de bevolking(in totaal ca. 27.000 mensen) in Bouwlust-Vrederust heeft een migratieachtergrond (70%). In vergelijking met heel Den Haag ligt dit bijna zo’n 20% hoger. Daarnaast bestaat 47% van alle huishoudens in de wijk uit eenpersoonshuishoudens. Er is ook sprake van ‘huishoudensscheefwonen’. Veel eengezinswoningen worden bewoond door, vaak oudere, 1-en 2-persoons huishoudens, en deze mensen zijn moeilijk te verleiden om te verhuizen. Ondanks dit is het een relatief jonge wijk in vergelijking met andere delen van Den Haag, de gemiddelde leeftijd van inwoners is 38 jaar (bron: Buurtmonitor Den Haag).

De woningvoorraad in de wijken in Zuidwest is sinds 2000 wel

draagvlak voor voorzieningen. Eén van de belangrijke redenen

gevarieerder geworden. Hoewel de totale woningvoorraad redelijk stabiel is, is het corporatievoorraad aanzienlijk veranderd en afgenomen in aantal. We zien een afname van 10% van de sociale voorraad sinds het begin van deze eeuw. De corporatievoorraad (8.900 woningen, waarvan 3.500 in bezit van Staedion) in de wijken komt daarmee in 2013 uit op ca. 70% van de totale woningvoorraad. Van de corporatiewoningen zijn 67% meergezinswoningen, 9% eengezinswoningen en 24% liftontsloten.

om te gaan verdichten in deze wijken.

De recente uitbreiding van het marktsegment zit vooral in de toename van het aantal eigenaar-bewoners in het gebied door nieuwbouw en uitponden van woningen. Van de totale nieuwbouw is circa 2/3 een grondgebonden woning en 1/3 een appartement. Dit programma heeft geleid tot een verdubbeling van het aantal grondgebonden woningen en een verdunning van de wijken. Dit zorgt op zijn beurt weer voor minder

De huidige oude woningen zijn zeer beperkt in kwaliteit: • Meer dan 50% heeft een EPA-label lager dan D • Ondeugdelijk binnenklimaat (vocht/tocht/schimmel) • Gebrekkige staat portieken/vervuiling • Wateroverlast in kelders, bergingsgangen en binnentuinen Significant is het sentiment dat het merendeel van de bewoners toch wil blijven wonen zoals ze al wonen. Er is sowieso een laag verhuizingspercentage in Zuidwest. Er zijn ook veel mensen die een stap vooruit willen zetten in Zuidwest maar de kans nu niet krijgen omdat er geen aanbod is.

VvE’s VvE’s hebben middels subsidieregelingen vanuit de gemeente Den Haag een kwaliteitsimpuls ondergaan en liften mee op de enorme transformatie van Zuidwest. Aan de rand van het plangebied liggen VvE’s waar Staedion niet de meerderheid heeft. Van belang is om een visie te vormen over hoe om te gaan met deze VvE’s. • Uitponden/goedkope koop (met voorwaarde onderhoud/ opknappen) • Subsidie vanuit de gemeente • Terugkopen of uitponden • Staedion heeft geen eigendomsposities in de VvE’s (alles of niets)

De woningvoorraad (in totaal 12.700 woningen) in de wijken is erg eenzijdig en bestaat voornamelijk uit kleine appartementen uit de periode 1955-1970 in de huursector. De wijken kenmerken zich voornamelijk door gestapelde bouw; grotendeels appartementen met enkele eengezinswoningen. Van alle appartementen heeft bijna 80% een vloeroppervlakte van minder dan 80 m2. Meer dan 40% van de woningen beschikt over vier kamers. In Bouwlust/Vrederust was 25% van de woningen in eigendom van de bewoner. 7% behoorde tot de particuliere huurvoorraad en 66% tot de sociale huurvoorraad.

AMBITIEDOCUMENT BOUWLUST-VREDENRUST - NOVEMBER 2019

67

Voorzieningen Voorzieningen zijn veelal geclusterd rondom buurtcentra. In Bouwlust Vredenrust bevinden de deze buurtcentra zich bij de Zichten (winkelcentrum De Stede) en bij de Ambachtgaarde. Het voorzieningenniveau in BouwlustVredenrust staat momenteel onder druk, er is veel leegstand, voorzieningengebouwen zijn vaak in slechte staat of niet goed toegankelijk. Dit is deels te wijten aan de afname van het aantal inwoners door laatste herstructureringsopgaven en toename van eenpersoonshuishoudens, maar ook door toename minder draagkrachtige inwoners en transitie van de detailhandel. , Hierdoor is er bijvoorbeeld onvoldoende vraag naar horeca gelegenheden. Voorzieningen die er zijn, worden echter wel gewaardeerd door de bewoners. • Retail Hoofdwinkelstructuur en detailhandel (AH, Lidl, Aldi, e.d.)zitten in Bouwlust in de Zichten (winkelcentrum De Stede) en bij de Ambachtsgaarde Bedrijfsmatig onroerend goed (BOG) in de buurtjes zelf is vooral sociaal/lokaal gericht (Dierenkapsalon, Kringloop e.d.) Veel leegstaande BOG of retail is door de jaren heen omgezet naar wonen. • Zorg In Den Haag Zuidwest zijn persoonlijke dienstverleners als massagesalons, pedicures, zonnebanken en schoonheidssalons al sterk vertegenwoordigd. Dit producttype past goed in een woonwijk, is goed te combineren met andere functies (winkels, bedrijfsruimte) en is in hoge dichtheden (gestapeld) te realiseren.

(Bron: STEC). Daarnaast zijn er ook een aantal grote zorgclusters in Zuidwest, zoals het Revalidatie Centrum en Haga ziekenhuis.

68

AMBITIEDOCUMENT BOUWLUST-VREDENRUST - NOVEMBER 2019

• Onderwijs Scholen en leerplekken zijn verspreid over het gebied. Met name rondom de Berensteinlaan zijn veel scholen gevestigd In Bouwlust-Vredenrust. Het onderwijs is wel zeer éénzijdig: er is bijvoorbeeld geen school in het gebied waar je HAVO of VWOeindexamen kunt doen. Voor Yunus Emre is in 2025 nieuwbouw voorzien. • Sport en recreatie Escamp is een stadsdeel met een rijke sportgeschiedenis en vele prachtig gelegen sportaccommodaties. Toch ligt de sporten beweegdeelname beduidend lager dan in rest van de stad. Ondanks de bovengemiddelde hoeveelheden groen in de wijken is de druk op bruikbaar groen hoog. De huidige wijk is groen en bevat een groot aantal sportvelden. Het huidige groen is echter anoniem en weinig aantrekkelijk voor gebruik. Sportvelden zijn niet van de wijk, maar zijn ontsloten met sloten en hekken en alleen in het weekend en ’s avonds in gebruik. Clubs en voorzieningen zijn versplinterd. Er is wel bereidheid vanuit de clubs om een sterkere buurtfunctie te gaan vervullen. De huidige velden zijn niet altijd in gebruik maar met de verwachte groei van de wijk zullen deze in de toekomst wel weer nodig zijn. Daarnaast zijn een deel van de opstallen (sterk) verouderd en dienen opgeknapt te worden. Dit biedt ook kansen in verdere ontwikkelingen van de sportcomplexen.

De collectieve buitenruimte tussen de Staedion complexen is slecht te beheren waardoor er restricties in gebruik worden opgelegd. De openbare groenparken in de openbare ruimte worden volop gebruikt. • Bedrijvigheid De huidige bedrijvigheid is versplinterd en zeer matig van kwaliteit. De functies hebben geen toegevoegde waarde voor de wijk. Bedrijven geven eerder een beeld van verpaupering dan van bedrijvigheid.

Bereikbaarheid en parkeren • Verkeersstructuren De huidige autoverkeersstructuur is erop gericht dat het verkeer zoveel mogelijk wordt gebundeld en geordend op hoofdwegen, waardoor zo groot mogelijke verblijfsgebieden ontstaan. Zuidwest kent daarbij een vrij fijnmazige verkeersstructuur ( gridstructuur). Deze structuur is in het verleden op een aantal punten onderbroken, zoals ter hoogte van de Leyweg vanwege het winkelgebied. Daarnaast is de Escamplaan onderbroken ter hoogte van het Florence Nightinggalepark, waardoor de centrumring (S104) afbuigt naar de Houtwijklaan. De Lozerlaan en Escamplaan (ten westen van de Lozerlaan) hebben de functie van Regionale Hoofdweg. De Erasmusweg, Meppelweg en Escamplaan (ten oosten van de Lozerlaan) hebben de functie van een stedelijke hoofdweg. De overige ontsluitingswegen binnen Zuidwest hebben een minder belangrijke functie als Wijkontsluitingsweg. • Parkeren Gemiddeld is in Zuidwest sprake van een autobezit van 0.8 auto/ per woning. Momenteel is er geen parkeerregime en is vastgesteld dat alleen bij een parkeerdruk tussen 90 en 100% naar het invoeren van een parkeerregime. Hier is nog geen sprake van in de wijken Dreven (82%), Gaarden (82%), Zichten (65%). Voor de huidige doelgroepen wordt de auto gezien als een statussymbool, waardoor inzetten op een mobiliteitstransitie, zoals deelmobiliteit, wordt vermoeilijkt.

• Openbaar vervoer Openbaar vervoer haltes (Tram/Bus) zijn gesitueerd langs de ontsluitingswegen (Lijn 9 en Lijn 4), de ontsluiting van het gebied (naar het centrum, treinstations en omgeving) is beperkt en kost veel tijd. Bewoners van Zuidwest hebben veelal een andere leefstijl en een andere mobiliteitsbehoefte. Verschillende

huidige inwoners van Zuidwest noemen bijvoorbeeld de goede autobereikbaarheid richting het hoofdwegennet als een belangrijk pluspunt van het wonen in Zuidwest. • Fiets en wandelpaden Het fietsgebruik in Zuidwest is relatief laag, onder meer vanwege de bevolkingssamenstelling en de leefstijlen.

AMBITIEDOCUMENT BOUWLUST-VREDENRUST - NOVEMBER 2019

69

70

AMBITIEDOCUMENT BOUWLUST-VREDENRUST - NOVEMBER 2019

B. BIJLAGE - BELEIDSMATIGE AMBITIES EN KADERS Stedenbouw en Planologie

Agenda Ruimte voor de stad De Agenda Ruimte voor de stad (RIS295016, door de raad vastgesteld op 15 december 2016) is het richtinggevend document voor de ruimtelijke ontwikkeling van de stad en als zodanig de ruimtelijke onderlegger voor de nog op te stellen Omgevingsvisie die, wanneer de nieuwe Omgevingswet van kracht wordt, gemeenten moeten opstellen. De vijf hoofdopgaven die in de Agenda Ruimte voor de Stad benoemd worden, zijn hieronder samengevat. Deze opgaven zijn tevens relevant voor Zuidwest. Ruimte voor de buitenruimte • Prioriteit geven aan fietsers en voetgangers, goede OV verbindingen en beter impassen autoinfrastructuur i.v.m. verdichtingsopgave en veranderende mobiliteitsgedrag; • Gebruik ondergrond: ruimte voor warmtenetwerk, digitale infrastructuur, klimaatadaptatie • Herinrichting van de openbare ruimte t.b.v. ontmoetingsruimte met een mix van functies en van de ‘Gezonde stad’; • Vergroenen van de openbare ruimte: meer verblijfsgroen en hoogwaardig groen i.v.m toename van betekenis van groene ruimtes in de verdichte stad, versterken waternetwerk: kwaliteitsslag gekoppeld aan wateropgave.

Zie daarbij Ambitiethema’s van Agenda Groen, (RIS 294705): ecologische thema’s (klimaat, biodiversiteit), maatschappelijke thema’ (gezondheid, ontspanning), economische thema’s (imago, ontwikkeling); Ruimte voor stedelijk wonen • Het beter benutten van leegstaande (vrijkomende) gebouwen door het realiseren van nieuwe functies zoals bedrijfsruimte, nieuwe woonconcepten, enz.; • Kwantitatieve opgave: focussen op stedelijk wonen, forse

verdichting, 2000-2500 nieuwe woningen per jaar (20162025: 25.000 woningen); • Kwalitatieve opgave, specifiek: groen en compact wonen in de vroeg naoorlogse wijken, combineren van woningbouwopgave met diverse fysieke en sociale transitieopgaves; • Verdichting rond goed bereikbare voorzieningenconcentraties en hoogwaardige OV, ruimte voor grondgebonden woningen. Ruimte voor (nieuwe) economie en toerisme; • Kansrijke sectoren: onderwijs, nieuwe vormen van zorg, bouw (in het bijzonder energietransitie), persoonlijke dienstverlening, cultuur, recreatie, toerisme, horeca, transitie naar duurzame circulaire economie, groei in deeleconomie; • Ambitie (stadsbreed): arbeidsparticipatie groeit naar 75% van de 20-64 jarigen; • Versterken van stedelijke economie: verschuiving zichtbaar is van werkgelegenheid in grote bedrijven naar het midden- en kleinbedrijf, de stad moet aantrekkelijker worden voor middelgrote bedrijven, start-ups en zzp’ers (zie Agenda Stedelijke economie); • Meer mensen uit de bijstand en aan het werk, in opleiding of een combinatie daarvan (zie: Aanvalsplan Den Haag maakt werk en Aanvalsplan jeugdwerkloosheid); • Het investeren in ruimtelijke randvoorwaarden voor economische vernieuwing en nieuwe werkgelegenheid: • Aanbod van betaalbare, inspirerende en bereikbare werkruimtes met kwalitatieve buitenruimte; bedrijfsverzamelgebouwen, gelegenheid voor nieuwe

werkconcepten, mixconcepten (horeca, retail, cultuur en dienstverlening, impact economie); • mogelijkheden bieden om woon- en werkfuncties meer te mengen, in woonwijken en • In stadswijken, mogelijkheden van intensiever grondgebruik op bedrijventerreinen door het toevoegen van sport, horeca, detailhandel • Ontsluiten van regionale arbeidsmarkt voor Haagse

werkzoekenden (OV schaalsprong, speciale aandacht •

voor de positie van het zuidwestelijk deel van Den Haag) Vergroten van draagvlak voor en kwalitatieve verbetering van detailhandelsstructuur, versterken de positie van stadsdeel- en buurtcentra door verdichting, streven naar continuïteit van winkellinten en ruimte bieden voor innovatief ondernemersschap.

Ruimte voor duurzame mobiliteit; • Het stimuleren van vormen van vervoer die weinig ruimte vragen en duurzaam en gezond zijn zoals lopen, fietsen en OV., aantrekkelijke stations/haltes en routes daarnaartoe; • Ontwikkeling van autoluwe gebieden, vormgeven van de wandelstad • Het verdichten nabij stations en langs belangrijkste OV lijnen biedt kansen voor duurzame mobiliteit • Schaalsprong in het regionale OV: het beter ontsluiten van de regionale arbeidsmarkt, vooral in het zuidwestelijke deel van de stad de OV-reistijden naar werkconcentraties in de regio verbeteren; • Wandel- en fietsstad, inpassing autoinfrastructuur: voorrang geven aan de voetganger en de fietsers in de buitenruimte, verbeteren van de oversteekbaarheid van wegen, aanpak van inprikkers (zie N211) • Kwalitatieve inpassing in samenhang met kansen voor integrale gebiedsontwikkeling (zie stadsdeelverkenningen Loosduinen en Escamp i.v.m. gedeeltelijk overkluizen van de Lozerlaan (N211). Ruimte voor energietransitie en klimaatadaptatie; • Ambitie: CO2 neutrale stad in 2040: isoleren woningen (0-op-de-meter), benutten van duurzame energiebronnen (warmtenet en co-operatieve decentrale energieopwekking met zonnepanelen), elektrificeren stadverkeer;

AMBITIEDOCUMENT BOUWLUST-VREDENRUST - NOVEMBER 2019

71

Ruimte voor energie: • Aansluiten van bestaande woonwijken op het warmtenet (wijken met veel woningen van corporaties zijn daarvoor kansrijk); • Het benutten van platte daken en gevels voor zonneenergie installaties; Klimaatadaptatie: • Aanpassing en versterking van groen- en waterstructuren(vergroten van waterretentie capaciteit; • Vergroenen van de buitenruimte,betere waterafvoer en groene daken om daarmee de kans op wateroverlast en hittestress door klimaatverandering te verminderen.

Nota Haagse hoogbouw Eyeline & Skyline De inzet is om de ‘skyline’ van Den Haag te verbinden met de belevingskwaliteit van de stad op ooghoogte en de buitenruimte ter plekke: de ‘eyeline’. Hoogbouw is geen doel op zich, maar een middel om strategisch om te gaan met de beperkte ruimte die de stad nog heeft. Doel is de ruimtelijke kwaliteit en duurzaamheid van de stad op de lange termijn te waarborgen en het vestigingsklimaat te versterken. Door te intensiveren en door hogere bebouwing mogelijk te maken kan de stad de groei van het aantal inwoners faciliteren en voldoende en geschikte woon- en werkruimte bieden, met bijbehorende voorzieningen, nu en in de toekomst. Er is sprake van hoogbouw bij 50 meter of hoger. Voor de gehele stad formuleert de nota ambities en regels voor hoogbouwontwikkelingen; o.a. voor het wonen, het microklimaat en de mobiliteit. In de nota worden tevens intensiveringsgebieden aangegeven waar mogelijk hoogbouw kan worden gerealiseerd. Binnen deze gebieden zijn specifieke regels voor het gebruik van hoogbouw typen, architectuur en de inrichting van de buitenruimte opgenomen waaraan hoogbouwinitiatieven worden getoetst. De Haagse hoogbouw kent een typologie waarvan de samenstelling de volgende opbouw kent:

72

AMBITIEDOCUMENT BOUWLUST-VREDENRUST - NOVEMBER 2019

•

Een stedelijke laag van 9-25 meter

Hoogteaccenten op belangrijke kruispunten of in lange

• • •

Een plint als onderdeel van de stedelijke laag De toren De kroon als beëindiging van de toren

zichtlijnen dienen als oriëntatiepunten in deze vaak uitgestrekte wijken. Een voordeel van hoogbouw op locaties met intrinsieke omgevingskwaliteit, zoals aan de randen van het groen, is het uitzicht. Regels voor incidentele hoogbouw in naoorlogse woonwijken: • De stedelijke laag en de plint vormen in de naoorlogse gebieden functioneel gezien een geheel; • De plint is straatgericht en representatief met bedrijven en of voorzieningen; woningen zijn ook een optie; • De verdiepingshoogte van de eerste twee bouwlagen is minimaal 3,5 meter, dit is een uitzondering op de generieke regels; • De stedelijke laag sluit in vormgeving en architectuur aan op de omliggende bebouwing.

Hoogbouwbeleid Den Haag Zuidwest De opzet van deze wijken kenmerkt zich door een open bebouwingsstructuur en een overmaat van open(bare) ruimte. Hoogteaccenten zijn aanwezig in de vorm van torens en schijven van 40 tot 50 meter, met incidenteel uitschieters naar 70 meter. Hoogbouwontwikkelingen zullen voornamelijk plaatsvinden bij concentraties van voorzieningen en knooppunten van openbaar vervoer, zoals rond het winkelcentrum de Stede, het stadshart Leyweg en Knoop Moerwijk. Voor deze gebieden gelden de generieke regels voor hoogbouw Toepassing van hoogbouw op andere locaties dan de OV knooppunten of concentraties van voorzieningen betreft meestal incidentele hoogbouw met een woonbestemming. Hoogteaccenten dienen de bestaande structuur van het stedelijke weefsel te versterken en verrijken en aan te sluiten op de bestaande ruimtelijke en functionele context. De plekken waar hoogbouw kan komen zijn kruispunten van belangrijke verkeersaders, zichtlocaties gekoppeld aan de ‘lange lijnen’ van Den Haag en locaties die vanuit hun intrinsieke omgevingskwaliteit geschikt zijn voor verdichting met hoogbouw.

Wonen Den Haag kampt met een woningnood. In de Woonagenda 2019-2022 zijn maatregelen opgenomen om de woningnood te lijf te gaan. De Woonagenda wordt met inzichten van het Coalitieakkoord geactualiseerd. De afspraak dat sociale woningen die gesloopt worden 100% vervangen (gecompenseerd) worden door sociale nieuwbouwwoningen is ongewijzigd. Hierdoor ontstaan kansen voor de huidige bewoners om terug te keren in hun wijk of buurt als hun woningen gesloopt worden. In de nieuwbouw komt minimaal een percentage van 30% sociale huur en 20% middeldure huur. We streven naar 20% betaalbare koop. 10% van de nieuw te bouwen betaalbare koopwoningen wordt gebruikt voor verschillende woonvormen zoals wooncoöperaties, groepswonen, ouderenhuisvesting, zelfbouw en/of collectief particulier opdrachtgeverschap (CPO). Om de woningbehoefte te analyseren en te onderzoeken of er voldoende groei tot 2035 is om de woningaantallen die netto verdicht worden af te kunnen zetten, heeft de gemeente aan RIGO twee onderzoeksvragen gesteld. Er is gevraagd om inzicht te bieden in potentie van Zuidwest in relatie tot de toevoeging van 10.000 woningen. En aanknopingspunten te bieden voor een op transformatie gerichte strategie. De expliciete toevoeging van de woningaantallen is gedaan om ook te kunnen onderzoeken of er voldoende behoefte is en of er sprake kan zijn van een trendbreuk voor Zuidwest tot 2035.

2035 is als richtlijn genomen omdat dat aansluit bij de Primos prognoses en er gekeken is of er in 15 jaar voldoende groei en vraag is naar een toevoeging van 10.000 woningen in Zuidwest. De uitkomst op deze onderzoeksvragen hebben geresulteerd in de RIGO-rapportage “Woningmarktverkenning Den Haag Zuidwest, ingrediënten voor een investeringsstrategie”, opgesteld door RIGO 16 maart 2020.

RIGO heeft om deze twee onderzoeksvragen te beantwoorden de volgende werkwijze en aanpak gevolgd. Deze komen terug in de hoofdstukindeling: • Ontwikkeling woningbehoefte Den Haag op langere termijn (tot 2035); • Analyse woonwensen op kortere termijn voor Den Haag Zuidwest; • Positie van Zuidwest in verhuisdynamiek van 20-ers en 30-ers op basis van aantrekkingskracht en waardering. • De gebruikte bronnen zijn Primos, WoON2018, Gemeente Den Haag in cijfers.

Conclusies RIGO-rapportage Er kan een trendbreuk worden gerealiseerd in Zuidwest! De kwantitatieve nieuwbouwopgave van 10.000 woningen kan in Zuidwest geaccommodeerd worden. Er is voldoende bevolkingsgroei in Den Haag en Zuidwest en deze groei houdt aan tot 2035. Er is tevens groei in behoefte aan alle woningtypes en prijsklassen, in absolute zin het minst in de vrije sector huur. Het nieuwbouwaanbod van 10.000 woningen kan daarom op meerdere manieren ingevuld worden. Wees zuinig op groen dat is een belangrijke kwaliteit voor doorstromers en varieer met de parkeernorm. Doorstromers zien groen als een belangrijke kwaliteit. Door de verdichtingsopgave (bebouwing en parkeren) in Zuidwest staat het huidige groene woonmilieu mogelijk onder druk. Verdichting kan ten koste gaan van groen en gratis parkeren. Wat een zoektocht oplevert naar nieuwe woonmilieus, woontypologieën, openbare ruimte en innovatieve parkeeroplossingen. Een kwaliteitsimpuls geven aan woningen en woonomgeving voor blijvers als start van een ontwikkelstrategie. De ontwikkelstrategie is in drie chronologische stappen gedacht. Start met het verhogen van de kwaliteitsniveau van de sociale voorraad, bereik daarmee een hogere tevredenheid

van de huidige bewoners en een beter imago. Dit geldt als uitgangspunt om aansluitend de jonge stedelingen en de doorstromers te verleiden met aanvullend een passend woonaanbod en voorzieningen voor deze doelgroepen. Wooncarrière mogelijke in de wijk voor huidige en nieuwe bewoners! Zuidwest transformeren naar een “settelaarsbuurt” waar bewoners (30+) bewust kiezen voor deze wijk om te gaan of te blijven wonen. Zuidwest serieus nemen; als plek waar je langere tijd blijft. Het gezin laat opgroeien, of als emty-nester naar toe gaan. Mensen blijven langer wonen; dit komt over het algemeen de betrokkenheid bij en de leefbaarheid van wijken ten goede.

Ingrediënten voor een ontwikkelstrategie en aanbevelingen Onder punt 1 wordt door RIGO de strategie beschreven. Punten 2 en 3 zijn aanbevelingen van RIGO behorend bij de strategie. 1. Transformeren in etappes in chronologische volgorde: • Kwaliteit sociale voorraad omhoog, voor tevreden bewoners en beter imago; beeldvorming over tevredenheid van de huidige bewoners • Jonge stedelingen (20-ers en 30-ers) verleiden met betaalbaar stedelijk aanbod, ook betaalbare koop • Doorstromers verleiden met de nabijheid van stedelijke voorzieningen en met koop- en markthuur 2. Neem de tijd voor de transformatie van Zuidwest • Natuurlijk verloop - “verversen”- zonder mensen te verdringen; faseren • Deel Zuidwest in deelgebieden op met een bijbehorende strategie • Zorg binnen grotere deelgebieden voor kleinere enclaves

AMBITIEDOCUMENT BOUWLUST-VREDENRUST - NOVEMBER 2019

73

3. Kwaliteit van wonen en woonomgeving • Probeer de kwaliteit van grondgebonden wonen te benaderen • Let op parkeren; varieer met de parkeernorm en koester het groen • Bewaak de kwaliteit en daarmee de toekomstwaarde van appartementen in de vrije sector huur; bij ontspannen woningmarkt zal deze vraag als eerste verminderen

Hoe verder? Naar aanleiding van de conclusies van het rapport en de planvorming benoemen we drie thema’s uit de rapportage, die nadere aandacht en uitwerking behoeven in de planvorming. Het zijn drie begrippenparen; kwantiteit en kwaliteit, behoefte en aanbod, tijd en tempo. Kwantiteit en kwaliteit Het rapport geeft alle aanleiding om verder te koersen naar gemengde en gediversifieerde woonmilieus in Zuidwest in 2035. Er is voldoende behoefte en groei tot 2035 om de kwantiteit van de nieuwbouw toevoeging van 10.000 woningen te realiseren. Deze verdichtingsopgave - de vernieuwing van de stadsvernieuwing - kent een uitdaging om de kwaliteit van nieuwe woonmilieus en woningen in relatie tot onder meer groen en duurzaamheid en parkeren (mobiliteit) te realiseren. Er is voldoende groeipotentie, maar is er ook voldoende ruimte om de beoogde kwaliteit te borgen? Behoefte en aanbod Waar schuurt het rapport met huidige planvorming en inzichten? Bij doorstromers is er een behoefte aan grondgebonden woningen, maar de vraag is of daar in deze verdichtingsopgave in Zuidwest ruimte voor is. Kunnen we deze doelgroep verleiden met nieuwe stedelijke woningtypen in hoge dichtheden met een “grondgebonden kwaliteit” in een groene woonomgeving. Daarbij is het zo dat een groot deel van de doorstromers uit de sociale huur aangeeft veel minder

74

AMBITIEDOCUMENT BOUWLUST-VREDENRUST - NOVEMBER 2019

te kunnen of willen betalen voor een nieuwe koopwoning. Met andere woorden hier is sprake van een discrepantie tussen de marktprijs en de afzetbaarheid van de woningen voor deze doelgroep. Is de wens en de werkelijkheid van de groep doorstromers met elkaar te combineren; kunnen we een product realiseren om ze te verleiden in Zuidwest te komen wonen? Tijd en Tempo Het vraagstuk over tijd en tempo; strategische fasering in relatie tot participatie en communicatie. Het rapport geeft aan neem de tijd voor de transformatie, kijk naar de omvang, korrelgrootte van je deelontwikkeling. Maak een ontwikkelstrategie waarbij je start met een kwaliteitsverbetering voor de huidige bewoners, waardoor zij er tevredener kunnen wonen. Dan volgen de starters en doorstromers. In een tempo en aanbod waar geen verdringing plaatsvindt; door nieuwbouw en sloop en herhuisvesting op elkaar af te stemmen. De sleutel ligt hier in een aanpak voor de woningen die niet te grootschalig is, een aanpak die geleidelijke transformatie en natuurlijk verloop door het verhuizen van bewoners mogelijk maakt, maar waarin wel voldoende kritische massa (woonmilieus) wordt gerealiseerd van een goede kwaliteit om een positieve aantrekkingskracht voor nieuwkomers te realiseren.

Hoe kunnen we de lange adem en de quick wins- de beleidsdoelstellingen op langere en korte termijn- verbinden aan de verwachtingen van en participatie met de bewoners. Wanneer zijn zij trots op hun wijk en/of tevreden?

Inventarisatie aanvullende vragen Na bespreking van de RIGO-rapportage hebben we met deelnemers aan de projecten en de visie aanvullende vragen geïnventariseerd. Met de vragen die voortvloeien uit de drie begrippenparen worden deze vragen in de nadere planvorming uitgewerkt. • Inventarisatie woonwensen huidige bewoners; • Aanvullend onderzoek naar middenhuur; • Balans in wijken; kansenkaart wat is goede menging; • Verbinden van leefbaarheid en de fysieke vernieuwingsopgave; • Woonkwaliteit; kwaliteit van de woning en de woonomgeving; • Proeftuin voor nieuwe typologieën; gezinswoning, woongroepen, kangoeroewoning, zorgwoning; • Welke voorzieningen fysiek en sociaal zijn randvoorwaarde voor doorstromers; • Inzicht in de verhuismotieven van de verhuizingen naar de regio.

Vervolgstappen 1. 2.

We gaan de RIGO-rapportage breder bekend maken door presentaties met belanghebbenden. We organiseren een debat met diverse sprekers, bewoners en professionals, waarin het sociale en het fysieke domein een dialoog met elkaar aangaan. Aanleiding voor het inhoudelijk debat zijn drie recent verschenen rapportages: RIGO-rapportage “Woningmarktverkenning Den Haag Zuidwest”, van het Aedesrapport “Veerkracht in het corporatiebezit” en het Platform31 rapport vanaf eind maart beschikbaar “Wijk in zicht, kwalitatief onderzoek naar de dynamiek van leefbaarheid.” Het debat draagt bij aan het strategische participatie traject en zal worden afgestemd op de planning van dat proces.

3.

4.

De RIGO-rapportage geeft aan dat er groei is en behoefte naar alle segmenten. In de Woonagenda en het Coalitieakkoord zijn percentages genoemd van segmenten bij nieuwbouw en sociale sloop wordt 100% gecompenseerd. De sleutel naar het vinden van een evenwichtige balans in wijken ligt niet alleen in de fysieke opgave maar ook in het sociale domein; de leefbaarheid. Hoe zet je een buurt op de kaart en hoe zet je kwetsbare mensen in hun kracht. Dit aspect de wisselwerking van herstructurering en leefbaarheid gaan we nader analyseren, onderbouwen en uitwerken. Wonen en S&P gaan een verkenning doen naar de vernieuwing van de stadsvernieuwing in Zuidwest de afgelopen 10-20 jaar. Wat zijn de lessen op wijk- en buurtniveau die we hebben geleerd en hoe kunnen we die toepassen in de Wijkaanpak Zuidwest 3.0. De uitkomsten worden verbeeld in een kansenkaart voor Zuidwest.

Advies Op basis van bovenstaande conclusie van het rapport en onze bevindingen in relatie tot de planvorming komen wij tot het volgende advies: • De RIGO-rapportage als basis te gebruiken voor nadere planvorming van de visie, gebiedsagenda’s en NvU’s, MER/LER voor Zuidwest; • De RIGO-rapportage vrij te geven - openbaar te maken opdat partijen kennis kunnen nemen van de inhoud; • De inventarisatie van aanvullende vragen te betrekken bij de nadere uitwerking en planvorming van de visie, gebiedsagenda’s en NvU’s, MER/LER voor Zuidwest; • In te stemmen met de benoemde vervolgstappen; • Verder te koersen naar gemengde en gediversifieerde woonmilieus in Zuidwest in 2035; • Vanuit de strategische participatie, het debat en de dialoog starten om de verbinding te leggen met leefbaarheid en vernieuwing van de stadvernieuwing; wijkaanpak 3.0. Het verbinden van de mensen en de stenen;

•

•

•

•

Meer aandacht te hebben voor de verbinding van de sociale en de fysieke opgave in Zuidwest en de samenwerking hierin; Niet te focussen op de kwantiteit van de opgave, maar op de gewenste kwaliteit in wonen en de woonomgeving. Borg de groene kwaliteit, ga op zoek naar innovatieve parkeeroplossingen en de en creëer nieuwe stadswoningen en woontypologieën; Er is wel vraag naar grondgebonden woningen, maar zoek dat in het ontwikkelen van nieuwe woonvormen in hogere dichtheden met een grondgebonden uitstraling, bijvoorbeeld door te kijken naar referentievoorbeelden; Stem de ontwikkelstrategie nader af op participatie; omvang (deelgebieden en korrelgrootte) en planning van deze strategie.

Economie Bedrijven Den Haag Zuidwest ontwikkelt zich tot een woon-werk wijk (ambachtelijke/productieve wijk) waar ruimte wordt geboden aan bedrijven die verenigbaar zijn met het stedelijk woonmilieu. Het mengen van wonen en werken en daarmee de integratie van bedrijfsruimte in het woonmilieu speelt in op de beperkte uitbreidingsruimte voor (binnenstedelijke) bedrijventerreinen in Den Haag en de toenemende behoefte van kleinschalige bedrijven om zich te vestigen in de stad. Daarmee behoudt Den Haag ruimte voor vakgeschoolde en (deels) ambachtelijke werkgelegenheid die voor een groot deel ook stadsverzorgend zijn. Den Haag Zuidwest biedt goede kansen voor de ontwikkeling van bedrijfsruimte in het woonmilieu. De wijk heeft de massa, de economische structuur en de aantrekkingskracht op doelgroepen met interesse voor bedrijfsruimte en heeft op verschillende plekken in het woonmilieu ook potentiele aantrekkelijke locaties tot de beschikking. Van belang is om goed rekening te houden met de sociaaleconomische structuur en het feit dat het een woonwijk is. Zet daarom vooral in op kleinschalig bedrijfsonroerendgoed

(BOG) op strategische locaties (vooral langs uitvalswegen). Dit biedt kansen voor de herontwikkeling van het corporatiebezit aan de Erasmusweg en aan de Meppelweg naar woningbouw in combinatie met ambachtelijke kleinschalige bedrijvigheid in de plinten. Ook energietransitie en mobiliteitshubs bieden kansen voor extra werkgelegenheid. Toevoeging van meer kleinschalige bedrijfsruimte geeft de wijkeconomie in Den Haag- Zuidwest een flinke boost. Een gezonde wijkeconomie geeft een economische impuls aan Zuidwest in de vorm van werkgelegenheid en zelfontplooiing. Daarnaast zorgt wijkeconomie voor een levendig en dynamisch straatbeeld en voorkomt monotone saaie woongebieden. Bovendien bevordert kleinschalige bedrijvigheid in een woonwijk de sociale controle overdag en verhoogt kleinschalige bedrijvigheid het draagvlak voor horeca, winkels en diverse voorzieningen. Ruimte voor ZZP-ers en creativiteit: Er moet worden geïnvesteerd in het creëren van werk voor kwetsbare mensen op de arbeidsmarkt. Daarnaast in brede zin stimuleren van (sociaal) ondernemerschap (bijvoorbeeld via inrichten van bedrijfsverzamelgebouw), transitie verouderde winkelplinten (woningen/start-ups).

AMBITIEDOCUMENT BOUWLUST-VREDENRUST - NOVEMBER 2019

75

Ambities en geplande maatregelen met een ruimteclaim in de Regio Deal m.b.t. pijler werk • Volgens Coalitieakkoord wordt in den Haag op elke 10 nieuwe bewoners 5 nieuwe banen gecreëerd, in de Regio Deal is vastgesteld dat dit ook op het niveau van Zuidwest geldt en al die banen binnen Zuidwest worden gecreëerd. Rekenend met de 10.000 woningen komt het neer op 21.000 nieuwe inwoners dus 10.500 banen. (Ruimteclaim is afhankelijk van type baan: commerciële ruimte: bedrijf, detailhandel, dienstverlening – gemiddeld 20 m2/arbeidsplaats, ruimteclaim in andere sectoren is niet bekend). Haagse ambitie is om in Zuidwest 15.000 tot 25.000 m2 kleinschalige bedrijfsruimte te realiseren (BRON:STEC), waarmee slechts maar een klein deel van de opgave wordt opgelost (750-1250 banen).

• Er wordt in elk van de vier wijken (Moerwijk, Morgenstond, Bouwlust, Vrederust) een bedrijfsverzamelgebouw gerealiseerd, waar startende ondernemers, sociale ondernemers of culturele ondernemers een plek hebben (eventueel gecombineerd met een locatie voor ontmoetingsplek en sociaal maatschappelijke participatieprojecten) • Er wordt een Ambachtcentrum gerealiseerd waar bedrijven in de bouw- en (klimaat)installatiesector en werkzoekenden worden samengebracht, om zo de energietransitie te bevorderen en meer mensen aan het werk te krijgen Retail Het beschikbare aanbod aan detailhandel (vooral aan de Leyweg) is in Den Haag- Zuidwest ruim. Een toenemend aantal bewoners voor Zuidwest (door bouw van 10.000 woningen) biedt nieuwe kansen voor de winkelcentra. Nu concluderen we dat het aandeel niet dagelijkse voorzieningen in winkelcentrum Leyweg relatief hoog is. Groei (en daarmee invulling van de bestaande leegstand) verwachten we vooral voor dagelijkse voorzieningen (als gevolg van groei inwoners in dit deel van Den Haag). Voor niet-dagelijkse voorzieningen

76

AMBITIEDOCUMENT BOUWLUST-VREDENRUST - NOVEMBER 2019

blijft met name ook de binnenstad meer aantrekkelijk, vooral ook wanneer de bereikbaarheid van Zuidwest wordt verbeterd en afstanden relatief korter worden (Bron: STEC). Het gaat hier dan ook meer om een herpositionering/revitalisering van de bestaande winkelcentra. Daarnaast is van belang dat er voldoende ruimte is voor extra kwaliteiten in het winkelaanbod en functiecombinatie (wonen, leisure en horeca). Horeca Horeca is momenteel vrijwel niet aanwezig in het gebied. Deels omdat er ook onvoldoende draagkracht voor is. Met de verdichting wordt er echter wel verwacht dat hier ruimtereserveringen voor moeten worden gemaakt. Voor de levendigheid van de buurt en creëren van ontmoetingsruimten is het ook noodzakelijk. In woonwijken kan toevoeging van lichte horeca (tot 23 uur) met een wijkverzorgende functie. In de winkelcentra (De Steden en de Ambachtsgaarde) mag in max. 30% van de panden horeca (tot 23 uur) zitten. Nieuwe uitgaans- en nachthoreca zouden beleidsmatig moeten landen in de Binnenstad en Scheveningen. Een bijzondere voorziening waar vanuit een specifieke doelgroep behoefte aan is zou apart beoordeeld moeten worden. Mogelijk kan een concept met “Food” een positieve en verbindende functie in de wijk, met invalshoek verschillende culturele achtergronden, dit zou als een laagdrempelige gamechanger kunnen zijn, die het imago van de wijk kan veranderen.

Aansluiting regio Vanuit regionale belangen op het vlak van de arbeidsmarkt wordt verbinding gezochten met de Provincie Zuid-Holland en regiogemeenten, met de focus op 2 aspecten: Human Capital Agenda Energietransitie Opleidingen in het ambachtscentrum “De Energieacademie” worden gekoppeld aan de wijkaanpak, waarin grote vastgoedeigenaren en belanghebbenden in mee worden genomen. Zowel omdat er ‘verbouwmateriaal’ nodig is voor de studenten, maar mogelijk juist ook omdat de groep van

potentieel (om) te scholen kandidaten, juist ook deels huurders van de corporaties zijn. Partijen streven naar een gezamenlijke aanpak en project met provincie Zuid Holland, Economic Board Zuid-Holland en KPE van ROC Mondriaan wordt dit geconcretiseerd. Verbindingen met het Westland Vanuit de Regiodeal wordt de mogelijkheid gezocht voor samenwerking met de Provincie Zuid-Holland en het Westland op het gebied van arbeidsmogelijkheden voor kandidaten uit Bouwlust-Vrederust. Voorzieningen Op basis van de volgende normen zijn de hoeveelheden voor toe te voegen voorzieningen bepaald: • Huisarts (analyse MKBA – Twijnstra Gudde) • Eerstelijnszorg (huisarts, fysio, psych): 0,4 m2/woning =1000 m2 (een paktijkruimte is 120 m2) • Tandarts (analyse MKBA – Twijnstra Gudde): 1 tandarts voor 2100 inwoners: zie hier: https://www. volksgezondheidenzorg.info/node/2409/tabel • Apotheek (analyse MKBA – Twijnstra Gudde): 1/2700 woningen

Mobiliteit Vooruitlopend op de woningbouw moeten bijbehorende voorzieningen en mobiliteit georganiseerd worden. Dit vraagt om aanzienlijke (voor)investeringen. Schaalsprong OV De Schaalsprong OV zet in op de versnelling van het openbaar vervoer, met name richting het centrum van Den Haag, maar ook de tangent Rijswijk-Kijkduin (liefst middels tram), zal ervoor zorgen dat: • Zuidwest aantrekkelijker woonmilieu wordt voor mensen met een midden/hoog inkomen die op de regio zijn georiënteerd. • Vanuit Zuidwest de werkgelegenheid en voorzieningen in de regio beter bereikbaar zijn.

De schaalsprong OV geeft aan de dat de lijnen 4 en 9 versneld zullen worden, maar de ligging van deze lijnen en P&R liggen nog niet vast. De verwachting is dat het verlengen van de Leyenburgcorridor pas aan de orde zal zijn tussen 2030-2040. Voor de sociaal-economische positie van Zuidwest is het van belang dat hier versnelling in komt. Voor Zuidwest is het van belang dat lijn 4 op de huidige locatie blijft liggen. Hieraan wordt een haalbaarheids onderzoek gekoppeld van HOV naar gemeente Westland. Daarbij zijn ook ideeën om deze verbinding aan te sluiten op de Hoekse Lijn (t.h.v.. Maassluis). Deze ideeën zijn nog zeer prematuur en kunnen zeker nog niet als een gegeven worden beschouwd. Daarbij kan sprake zijn van een ingroeimodel, waarbij de HOVlijn eerst met elektrische bussen worden bediend. In het kader van de voorbereidende werkzaamheden van de gebiedsvisie Zuidwest is de ambitie uitgesproken om nieuwe OV mogelijkheden te onderzoeken. Wellicht zullen deze tot nieuwe inzichten lijden wat betreft de schaalsprong OV. Uitgangspunten hierbij zijn: • Uitgangspunt is zoveel mogelijk gestrekt houden van de lijnen, zo min mogelijk vervlechting (overlappende lijnen). Uitgangspunt is het bestaande OV-netwerk. • Het nieuwe plan trekt aantoonbaar meer reizigers. Niet door de verdichting, maar doordat de lijn een groter bereik heeft.

• Het nieuwe plan kent lijnen die tenminste net zo snel als de bestaande lijnen te berijden zijn. • Het nieuwe plan kent gestrekte lijnen waarvan er tenminste één geschikt is om door te trekken via de Uithof naar het Westland. • De bediening van de omliggende wijken mag er door het plan niet op achteruit gaan. • Kantelpunt in de lijnvoering is Ziekenhuis Leyenburg. • De Remise Zichtenburg blijft goed bereikbaar • Lijn 4 is volledig geschikt voor het berijden met dubbele tramstellen (gekoppeld rijden)

Mobiliteitstransitie In relatie tot de mobiliteitstransitie voor de verdichting van Zuidwest de volgende benadering worden gekozen: • Mobiliteit is onderdeel van stedelijke ontwikkeling en geen aparte opgave. • Nieuwe gebiedsontwikkelingen nodigen uit tot vernieuwende mobiliteitsconcepten. Deze stimuleren. • Ontwikkel mobiliteit niet alleen voor een specifieke locatie maar sluit aan bij de schaal van de stad. • Bied een woning aan met mobiliteit in plaats van met een parkeerplaats. • Centraliseer parkeren in plaats van in te zetten op parkeren per ontwikkeling. Parkeren De inpassing van parkeren vraagt de nodige aandacht. De interactie tussen straat en bebouwing is van belang, terwijl de binnenterreinen bijdragen aan de kwaliteit van het wonen. Oplossingen kunnen gevonden worden in hoogwaardige parkeeroplossingen (onder een dek met een combi van gemeenschappelijk groen en private tuinen of in aparte (tijdelijke) gebouwen aan de randen van buurten) en het hanteren van een lage norm (0,4 per sociale huurwoning, 1 per marktwoning, minder dan 0,3 bezoekers parkeren op straat) voor het totaal door bewezen inzet van deelmobiliteit (auto’s en elektrische fietsen).

bewonersvergunning krijgt voor op straat maar eventueel wel een bezoekersvergunning. Om deze benadering te laten slagen is het belangrijk dat soms impopulaire politieke keuzes worden gemaakt. Dat houdt bijvoorbeeld in dat in heel Zuidwest een parkeerregiem gaat gelden om het gebruik van gebouwde (centrale) parkeervoorzieningen af te dwingen. Mobiliteitshubs Een recente ontwikkeling, waar regionaal ook op wordt ingezet, is de komst van mobiliteitshubs, waarbij het op een geconcentreerde locatie mogelijk is om op basis van de specifieke behoefte uit een palet van mobiliteitsdiensten gekozen kan worden, zoals deelauto’s, deelfietsen, OV, PLEV’s (elektrische voertuigen voor voor- en natransport) etc. . Via Mobility as a Service (MaaS) app’s kan hier op een efficiënte manier gebruik van worden gemaakt. Dit concept van Wijkhubs zouden op strategische locaties in het stadsdeel een bijdrage kunnen leveren aan het slimmer organiseren van mobiliteit. Een dergelijk hub zou ook verbonden kunnen worden aan een centrale parkeervoorziening. Nieuwe concepten voor “the Last Mile”, zoals Felyx kunnen mogelijk gekoppeld aan de mobiliteitshub.

Door in te zetten op centrale parkeervoorzieningen kan zoveel mogelijk gebruik worden gemaakt van dubbelgebruik en geeft het flexibiliteit aan de huidige regeling ‘parkeren op eigen terrein’(POET). Een ontwikkelaar kan de parkeereis bijvoorbeeld afkopen middels een storting in het mobiliteitsfonds. Het mobiliteitsfonds word ingezet voor het ontwikkelen van een centrale parkeervoorziening. Echter, zonder parkeerregime blijft het risico bestaan dat er verlies op de exploitatie van de voorziening wordt geleden. Daarom is het vanzelfsprekend dat de ambitie voor dit stadsdeel ligt bij de invoering van een parkeerregime, waarbij nieuwbouw geen

AMBITIEDOCUMENT BOUWLUST-VREDENRUST - NOVEMBER 2019

77

Wegen In het kader van de bestuurlijke afspraken in het kader van de MIRT verkenning A4 Passages, Poorten en Inprikkers (A4PPI) is het de bedoeling om een ongelijkvloerse kruising aan te leggen ter hoogte van de Lozerlaan-Erasmusweg. Dit sluit aan op de gedachte van bundelen en ordenen en biedt kansen voor het afkoppelen en downgraden van wijkontsluitingswegen. Op basis van een verkenning naar de Zuidelijke Randweg (o.a. Lozerlaan, Ockenburgsestraat) is de conclusie getrokken dat de Melis Stokelaan en Hengelolaan afgekoppeld kunnen worden van de Lozerlaan, mits de afwikkeling vanaf de Erasmusweg, Meppelweg en Escamplaan wordt gegarandeerd. Als gevolg van het beoogde afkoppelen van de Melis Stokelaan en Hengelolaan zal het verkeer binnen het stadsdeel zich iets anders gaan verdelen. De Beresteinlaan, Vrederustlaan en Dedemsvaartweg zullen daarom iets drukker worden, maar dat zal vooralsnog niet zorgen voor andere inrichtingseisen. In relatie tot het mogelijk afkoppelen van de Melis Stokelaan en Hengelolaan is het eventueel bespreekbaar om het gedeelte ten westen van de Beresteinlaan in te richten als verblijfsgebied (30 km/h zone). Dit creëert een andere belevenis in de wijk dreven. Fiets en voetgangers In Den Haag Zuidwest zijn de fietsvoorzieningen per saldo redelijk goed op orde.

De grootste opgave voor een betere positie van de fiets ligt met name in de verbindingen tussen Zuidwest en het centrum; door Transvaal en de Schilderswijk. Hier ontbreken aantrekkelijke fietsroutes op dit moment. De sterfietsroute naar Wateringseveld is hierbij een eerste stap, maar het gaat ook om andere routes zoals de Terletstraat/ Schaarsbergenstraat en de Hoefkade. Een kans voor de fiets is de sterfietsroute/metropolitane fietsroute die Naaldwijk via de Melis Stokelaan en de Leyweg met de Haagse binnenstad verbindt. In de gebiedsvisie moet ook aandacht worden besteed aan interne wandelverbindingen tussen woon en winkelconcentraties.

78

AMBITIEDOCUMENT BOUWLUST-VREDENRUST - NOVEMBER 2019

bestemmingen beleid GGD: 50 meter van drukken weg, Als gevolg van het mogelijk afkoppelen van de Melis Stokelaan en Hengelolaan verdwijnen daarbij ook de gelijkvloerse oversteken voor fietsers en voetgangers. Hiervoor zal minimaal op één van deze assen een alternatieve verbinding moeten komen. Bij voorkeur door middel van een sociaal veilige fietsvoetgangersbrug.

Onderwijs Vanuit het Onderwijshuisvestingsbeleid zijn de volgende kwalitatieve uitgangspunten voor scholen bepalend (RIS304176): • Evenwichtige spreiding: we zorgen voor voldoende scholen op de juiste plek en een goede afstemming van vraag en aanbod. Voor ieder kind is een breed en gevarieerd onderwijsaanbod bereikbaar. Dit betekent voldoende keus tussen bijvoorbeeld bijzonder- en openbaar onderwijs en brede-categorale scholen. Elke wijk moet zijn voorzien van een basisschool: kinderen moeten in hun eigen buurt naar een goede school kunnen. • Kindcentra bij voorkeur in basisonderwijs: kinderopvang organisaties en onderwijsinstellingen zijn bij voorkeur in een gebouw gehuisvest • Multifunctioneel waar mogelijk: Schoolgebouwen worden ontworpen voor multifunctioneel gebruik, waardoor bijvoorbeeld ook mogelijkheden bestaan voor educatieve, culturele en sportieve (buurt)activiteiten na schooltijd. • De gebruikskwaliteit voor leerlingen en docenten staat voorop. Huisvesting sluit aan op de wensen van (specifieke) doelgroepen. Dit betekent dat scholen: • Worden gezien als een veilige plek in de buurt. Nieuwe schoollocaties moeten veilig bereikbaar zijn en qua bestemming passen in de omgeving. • Voldoen aan in het Bouwbesluit opgenomen eisen aan binnenklimaat en idealiter ook aan de hogere eisen vanuit het programma van Frisse scholen.

• Op voldoende afstand van drukke wegen staan (gevoelige

• •

300 meter van snelweg). Beschikken over voldoende buitenruimte. Bij voorkeur beschikken over gymnastiekruimte bij de betreffende school. Dit mag niet strijdig zijn met een efficiënte inzet van bestaande gymnastiekruimtes.

Sport De komende jaren zal vanuit de visie van het Haags Sportkwartier; ‘Sport en bewegen als motor voor een gezonde leefstijl, talentontwikkeling, nieuw toekomstperspectief, voor identiteit en trots’, worden ingezet op de vitaliteit van de bewoners in Den Haag Zuidwest. Willen we echt impact hebben dan moet onze oplossing een antwoord geven op vijf uitdagingen: 1. SUCCESVOL & EFFECTIEF: Het verkrijgen van meer inzicht in de motivaties en beweeg- redenen van de mensen van DHZW - zodat de oplossingen ook echt impact hebben; 2. VANUIT DE WIJK: Het leggen van verbinding met de mensen van DHZW, zodat we een sterk netwerk in de wijken realiseren en we eigenaarschap bij de mensen zelf creëren; 3. STERKERE WIJK: Het zorgen dat sport en bewegen relevant wordt in het dagelijks leven van de mensen van DHZW - en het echt een middel is voor nieuw perspectief; 4. DUURZAAM: Het inzetten van (verouderde) bestaande infrastructuur en bestaande initiatieven in de wijken om direct aan de slag te kunnen; 5. INTEGRAAL MET PARTNERS: Het leggen van een verbinding met maatschappelijke en commerciële partners en met de RegioDeal DHZW als geheel.

Openbare ruimte

Externe veiligheid

Voor het beheer van de openbare ruimte in Zuidwest geldt residentiekwaliteit (woon- en werkgebieden). Dit betekent dat de nieuwe inrichting van de buitenruimte moet voldoen aan de bij residentiekwaliteit omschreven technische eisen in het Handboek openbare ruimte (RIS 268741).

• Nabijheid LPG station aan Lozerlaan • Ondergrondse gasleiding langs de Lozerlaan Bij uitwerking moet nader onderzoek worden verricht naar invloedsgebied van leidingen en LPG.

Bij het inrichten van de openbare ruimte moet rekening worden gehouden met de bestaande en in de toekomst benodigde ondergrondse infrastructuur en de consequenties die deze heeft op de inrichting en het gebruik van de buitenruimte op maaiveld niveau. Bezonning, wind, lucht- en geluidskwaliteit Voor het gebruik van de openbare ruimte en de daar gesitueerde functies is het wenselijk om een zo goed mogelijk verblijfsklimaat te realiseren. De bebouwing die in het plangebied mogelijk wordt gemaakt, zal moeten voldoen aan de vigerende (milieu-) wet- en regelgeving en gemeentelijke bezonnings- en windhindernormen (RIS 170509). Hierbij wordt voor wat betreft het wind- en bezonningsklimaat een bredere afweging gemaakt, waarbij ook andere aspecten op het gebied van het leefklimaat een rol spelen. Bezonning De bezonningsnorm houdt in dat na nieuwbouw de omliggende woningen op peildatum 19 oktober ten minste 2 uur zon op de gevel behouden. Indien deze norm op dit moment al niet wordt behaald, mag de bezonning niet (verder) verslechteren. Windklimaat De windhindernorm houdt in dat een windklimaat wordt nagestreefd zoals genoemd is in de NEN 8100 voor de betreffende activiteiten en minimaal na te streven de kwalificatie ‘matig’. Positionering, hoogteopbouw en ontwerp van gebouwen zullen, ook op ruimtelijk (stedenbouwkundig) niveau, moeten voldoen aan de windhindernormen.

Duurzaamheid Kadernota duurzaamheid - schone energie in een groene stad (RIS 301829) Samen met alle inwoners van Den Haag werkt de gemeente aan een stad die schoner, groener en duurzamer wordt. Zo wordt duurzaam denken én doen een nog belangrijker onderdeel van de Haagse mores: duurzaam is de nieuwe norm. Om duurzame ontwikkeling hanteerbaar te maken richt de gemeente zich op vier thema’s: de overgang naar schone energie, een aantrekkelijke leefomgeving, schone mobiliteit en het hergebruik van grondstoffen. In Den Haag Zuidwest zijn voor de komende jaren veel ondergrondse vervangingsopgaven in de planning: rioleringen en waternet moeten vervangen worden, we moeten van het gas af en overstappen op duurzame warmtebronnen (proeftuin aardgas loos) en ook zijn veel bomen aan het eind van hun levensduur en zullen vervangen gaan worden. Deze transformatie van de ondergrond en de openbare ruimte, evenals de vervanging en renovatie van de woningvoorraad, biedt enorme kansen om een grote verduurzamingsslag te maken in Zuidwest. Energie Den Haag zet betekenisvolle en concrete stappen naar het doel van een klimaatneutrale stad in 2030. Hiermee sluit de gemeente aan op de besluiten van de rijksoverheid die op energieterrein zijn genomen. Dit betekent onder andere dat elk nieuw gebouw klimaatneutraal en dus zonder aardgas wordt opgeleverd.

Bij grootschalige renovaties is aardgasvrij het uitgangspunt.

Daarnaast is de ambitie om in de periode 2018-2022 25.000 tot 30.000 bestaande woningen van duurzame energie te voorzien of ze hierop voor te bereiden, zodat ze klaar zijn om aangesloten te worden op schone energie. Per wijk worden wijkenergieplannen opgesteld. In deze plannen zal worden beschreven welke toekomstige energievoorziening in de wijk beschikbaar is en hoe de overstap wordt gemaakt. Verder is de ambitie dat ieder geschikt dak in Den Haag zonnepanelen, zonneboilers heeft, groen is of anders wit. Als uitgangspunt geldt dat de vernieuwing zich ten doel stelt volledig gasloos te zijn. Daarnaast geldt voor nieuwbouw dat deze in haar eigen warmtevraag moet voldoen, bijvoorbeeld middels WKO’s. De huidige en aankomende eisen aan woningisolatie zijn dermate dat warmte een beperkte vraag zal zijn en de nadruk zal/kan komen te liggen op een koelingsvraag. Er wordt rekening gehouden met cascaderingsvoordelen in het ontwerp voor de buurten. Er zijn twee grote uitdagingen: 1. De meeste woningen worden verwarmd met een

2.

individuele gasketel en moeten dus worden omgebouwd naar een collectieve verwarming met ringleiding, afleverset en elektrisch koken. Dit kan gecombineerd worden met een renovatie, maar is niet noodzakelijk. De capaciteit in het bestaande net is beperkt. Er kan daarom maar een klein deel van de woningen aangesloten worden. Er zal dus nagedacht moeten worden over een tijdelijke warmtevoorziening totdat warmte uit de Leiding door het Midden beschikbaar is.

Concreet: Voorraad die gehandhaafd blijft verbeteren naar minimaal EPA-label A (no regret). Gebruik warmtenet is een kans. Nieuwe voorraad is klimaatneutraal en klimaat adaptief! Gezien de hoge dichtheid is het niet waarschijnlijk dat binnen de plangebieden afdoende elektriciteit kan worden opgewekt met behulp van PV-cellen om in het eigen gebruik te voorzien. Om de op te wekken capaciteit zoveel mogelijk te maximaliseren

AMBITIEDOCUMENT BOUWLUST-VREDENRUST - NOVEMBER 2019

79

zullen de dakvlakken van de appartementenblokken voornamelijk gevuld moeten worden met zonnecellen. De Energietransitie creëert ook banen. Voor elke fossiele baan die er verdwijnt (Nederlandse Vereniging voor Duurzame Energie) komen er zeven klimaatbanen voor terug. De vraag naar arbeiders om de energietransitie uit te voeren zal alleen maar toenemen. Er zal meer technisch personeel met ‘green skills’ bij moeten komen. Grondstoffen Den Haag wil inzetten op hergebruik dat lokaal het meest kansrijk is en de meeste impact heeft. Met dat doel voor ogen zal Den Haag zich concentreren op zes sporen: gebruiksgoederen delen en hergebruiken, hergebruik uit huishoudelijk afval, hergebruik uit de bouw, plastic terugdringen, voedselverspilling tegengaan, ondernemers ondersteunen in grondstoffenmanagement. De gemeente stelt eisen aan circulair gebruik van materialen en grondstoffen bij al haar opdrachten in zowel de bouw en sloop van gebouwen als de grond-, weg- en waterwerkzaamheden in de buitenruimte. Daarnaast zal de gemeente bij gebiedsontwikkeling en gronduitgifte het circulair gebruik van materialen en grondstoffen stimuleren middels gunningscriteria in ontwikkelcompetities. Grote winst is te behalen met slimme, modulaire ontwerpoplossingen in bouwprojecten. Klimaatadaptatie Opvang van regenwater middels (nieuwe / verbeterde) grotere waterstructuren.