N.6 HvDH motie bijlage

1. Aanleiding

De Leyweg vormt het hart van Morgenstond, een naoorlogse wijk die in de geest van hoop, vooruitgang en optimisme werd gebouwd. In de jaren vijftig verrezen hier wijken als Morgenstond, Bouwlust en Vrederust, ontworpen in de geest van stedenbouwkundige Wouter Dudok. Zijn kernwaarden – licht, lucht, ruimte en zorg – stonden symbool voor een stad die geloofde in beter: elke Hagenaar moest uitzicht hebben op groen, bomen en water. Die wederopbouwgeest was voelbaar op de Leyweg. Het was de plek van saamhorigheid, vooruitgang en trots. Wie de Leyweg van vroeger kent, herinnert zich EuroCinema – het culturele hart van Zuidwest. Op 25 september 1963 werd de bioscoop feestelijk geopend door koningin Juliana en prins Bernhard, met de première van Lawrence of Arabia. Duizenden bewoners stroomden toe; de sfeer was verwachtingsvol en vol geloof in de toekomst. Voor velen was EuroCinema hun eerste film, hun eerste date, hun eerste droom. Vandaag de dag zien we een andere Leyweg. Leegstand, verwaarlozing en onveiligheid hebben het kloppend hart van Zuidwest stilgelegd. Maar juist nu ligt er een kans om dat gevoel van hoop en verbondenheid terug te brengen – met dezelfde geest waarmee deze wijk ooit is opgebouwd. In haar plannen spreekt het college de ambitie uit om met de Leyweg en de bredere gebiedsontwikkeling Morgenstond aan de slag te gaan.

Daarbij wordt de komst van een cultuurhuis nadrukkelijk genoemd. Hart voor Den Haag wil deze kans grijpen om van verval naar vitaliteit te gaan. Wij stellen voor het nieuwe cultuurhuis te vernoemen naar Eddy Christiani – symbool van Haagse muziekgeschiedenis, optimisme en levenslust – en daarnaast het winkelcentrum te transformeren tot de Haagse Designer Outlet, een regionale trekpleister naar het voorbeeld van Roermond. Daarmee kijken we verder dan de winkelpassage zelf. Alleen een gebiedsontwikkeling van ten minste één vierkante kilometer kan Zuidwest het stedelijke hart geven dat het verdient.

2. Eddy Christiani als inspiratie Eddy Christiani (1918–2016) was een geboren Hagenaar en één van de meest invloedrijke artiesten van de twintigste eeuw. Hij stond symbool voor een generatie die geloofde in muziek, optimisme en veerkracht. Met tijdloze klassiekers als Spring maar achterop, Ouwe Taaie en Kleine Greetje uit de Polder veroverde hij niet alleen Nederland, maar ook het buitenland. Hij was de eerste Nederlandse artiest die in de Amerikaanse hitlijsten terechtkwam, trad op in heel Europa en werd internationaal erkend als muzikale vernieuwer. Christiani’s muziek ademde dezelfde geest als waarmee Morgenstond ooit gebouwd werd: hoop, levenslust en Haagse vrolijkheid. Hij belichaamt de zonnige wederopbouwgeest die Den Haag na de oorlog groot maakte – de overtuiging dat cultuur en optimisme samen vooruitgang brengen. Het Eddy Christiani Cultuurhuis wordt daarom dé culturele motor van Morgenstond: een plek waar muziek, kunst, ontmoeting en lokale trots samenkomen. Een podium voor jong talent en gevestigde namen, waar bewoners en bezoekers elkaar ontmoeten, en waar cultuur niet alleen te zien, maar ook te voelen is. Het Cultuurhuis moet meer zijn dan een gebouw – het wordt een Haags symbool van verbinding, een centrum waar de geest van Eddy Christiani opnieuw tot leven komt: vrolijk, internationaal en onlosmakelijk Den Haag.

In samenhang met het Cultuurhuis kan ook een compact zalencentrum worden gerealiseerd – een multifunctionele plek voor buurtbijeenkomsten, concerten, congressen, bruiloften en feesten. Zo ontstaat één cultureel cluster waar de multiculturele Haagse samenleving samenkomt, waar verbinding en viering hand in hand gaan, en waar cultuur, economie en ontmoeting elkaar versterken.

3. Haagse Designer Outlet – economische motor Winkelcentrum Leyweg was ooit het bruisende hart van Escamp, maar verloor zijn aantrekkingskracht. Verpaupering en een te eenzijdig en verouderd aanbod vragen om vernieuwing. De Haagse Designer Outlet wordt een regionale trekpleister met internationale en nationale merkwinkels, sterke horeca, aantrekkelijke pleinen en hoogwaardige openbare ruimte. Samen met een volwaardige Pathé-bioscoop als avond- en weekendmagneet ontstaat een stedelijk centrum dat de bezoekersstromen terugbrengt naar Zuidwest. Die bioscoop is méér dan een commerciële trekker: zij is de moderne opvolger van het legendarische EuroCinema. Een plek waar Zuidwest opnieuw kan lachen, dromen en samenkomen – waar gezinnen, jongeren en ouderen elkaar ontmoeten. Zo wordt de Leyweg opnieuw wat zij ooit was: een hart dat klopt, een plek van ontspanning, beleving en trots. De revitalisatie moet verder gaan dan retail alleen. Een multiculturele Bazaar en Foodhall vormt het kloppend hart van de nieuwe wijk-economie. In steden als Rotterdam en Amsterdam bewezen zulke concepten hun waarde: de Markthal en de Fenix Food Factory in Rotterdam en de Foodhallen Oud-West in Amsterdam laten zien hoe eten, ambacht en cultuur elkaar versterken.

Een Haagse variant aan de Leyweg biedt ondernemers met verschillende achtergronden de kans zich te presenteren – met wereldkeukens, lokale producten en ambachtelijke marktkramen. Zo ontstaat een plek waar de Haagse diversiteit letterlijk te proeven is en waar bewoners trots hun cultuur kunnen delen. De Bazaar en Foodhall zorgen bovendien voor werkgelegenheid, ondernemerschap en toeristische aantrekkingskracht. De Leyweg wordt zo het podium van de multiculturele kracht van Zuidwest – levendig, kleurrijk en vol ontmoeting. Met hoogwaardige bestrating, meer groen, sfeerverlichting, extra schoonmaak en handhaving kan de Leyweg opnieuw een economische hotspot worden – niet alleen voor bewoners, maar voor de hele stad en regio. Een Haags lichtplan met warme LED-verlichting, seizoenssfeer en boomverlichting zorgt voor uitstraling en veiligheid. De Leyweg moet ’s avonds letterlijk weer gaan schitteren. Bereikbaarheid is cruciaal. De Leyweg moet aantrekkelijk en goed bereikbaar blijven voor bezoekers uit de hele regio – met de fiets, het OV én de auto. Daarom moet de fietsverbinding Melis Stokelaan – Hengelolaan worden vernieuwd met veilige, brede fietspaden, en moeten ook voldoende parkeervoorzieningen behouden blijven voor bezoekers van buiten de wijk. De Leyweg ontwikkelen als stadscentrum betekent een einde aan het beeld van de Leyweg als dood winkelcentrum.

Door zuinig om te gaan met bestaande bebouwing en openbare ruimte ontstaat ruimte voor wonen boven winkels, studentenhuisvesting, ateliers, galeries en het Cultuurhuis met zalencentrum – functies die bijdragen aan levendigheid, creativiteit en toekomst. Dat is geen gentrificatie, maar een herleving van Haagse energie en saamhorigheid.

Outletcentrum Roermond

4. De les van Zaandam – water brengt leven

Zaandam laat zien wat mogelijk is als lef en visie samenkomen. Waar de binnenstad begin deze eeuw leegliep, koos men niet voor oplapwerk, maar voor een radicale ingreep: het terugbrengen van het water in het hart van de stad. Grachten, bruggen en kades brachten letterlijk nieuw leven. Waar water terugkeerde, bloeiden handel, horeca en gemeenschapsgevoel weer op. Dat kan ook in Morgenstond. Water als verbindend element – bijvoorbeeld in de vorm van een gracht, fontein of waterplein – kan de verblijfskwaliteit vergroten, het klimaat verbeteren en de identiteit versterken. De buitenruimte moet, net als in Zaandam, gekrimpt en verlevendigd worden: geen wijds, leeg plein, maar een gezellige, menselijke schaal met terrassen, bomen en water. Maak pleintjes met horeca, breng goede ondernemers naar de straat en zorg dat de bovenwoningen bewoond zijn zodat er ogen op straat zijn – overdag én ’s avonds. Zo wordt de Leyweg een levendige stadsstraat in plaats van een stenige winkelpassage: een plek waar mensen willen verblijven, niet slechts snel passeren. Daarnaast moet de revitalisatie van de Leyweg worden gezien als onderdeel van een groter groenstedelijk netwerk. De verbinding tussen het Zuiderpark en de Leyweg biedt een gouden kans: vanuit een prachtig, ontspannen stadspark rechtstreeks het levendige winkelcentrum in.

Park en winkelgebied versterken elkaar – ontspanning en activiteit, rust en reuring, natuur en stad.

2 Zaandam

5. Historisch engagement & doorpakken

Hart voor Den Haag heeft zich al jaren sterk gemaakt voor de Leyweg. Van het Leywegfonds tot plannen voor bazaar, horeca en evenementen – en onder wethouder Richard de Mos kwamen festivals als Parkpop Next Door en het Escampfestival (terug) naar de Leyweg. Deze initiatieven bewezen dat cultuur en handel samen de sleutel vormen voor heropleving. Nú is het moment om dat te bestendigen: niet met losse projecten, maar met een visie die de wijk blijvend doet opleven – met de menselijke maat van Dudok en de durf van de wederopbouwers.

6. Kritische beschouwing van de scope De ambities van het college met Morgenstond zijn (nog te) beperkt. De ruimtelijke visie is te veel op het bouwen van duizenden woningen gebaseerd. Alle goede bedoelingen ten spijt is er meer oog voor steen dan voor de mens. Eerst bouwen, dan voorzieningen – terwijl iedereen het andersom wil. De geest van Wouter Dudok leert ons juist dat leefbaarheid, licht, lucht en ruimte de basis zijn voor een sterke wijk. Die menselijke maat ontbreekt in de huidige visie, en daarmee ook het vertrouwen van bewoners in de koers van dit stadsbestuur. Zoals raadslid Constant Martini al eerder in zijn bijdrage “Highway to Hell” (2023) voorspelde, is de gekozen vorm van participatie teleurstellend. Hart voor Den Haag stelt daarom voor om bewoners niet alleen te raadplegen, maar actief te betrekken bij het kiezen van het winnende ontwerp voor de nieuwe Leyweg. Zo wordt het plan niet van bovenaf opgelegd, maar écht gedragen door de wijk. En laten we eerlijk zijn: het volk heeft vaak een betere smaak dan kunstzinnige types met een moeilijke bril. De huidige scope van het college komt feitelijk neer op: “laten we het winkelcentrum opknappen.” Dat is de benadering van de afgelopen vijftig jaar geweest – met lapmiddelen, renovaties en minimale ingrepen. Die aanpak heeft de Leyweg niet hersteld, maar juist uitgehold.

Morgenstond, mét de Leyweg, moet weer een rijzende MORGENSTER worden – hét hart voor de hele stadsregio Zuidwest. Het vergt het elan van de Haagse stedenbouwende wethouders uit de jaren ’80. Toen de binnenstad werd aangepakt met Kern Gezond, de tramtunnel en het plan Krier, die de maat vormden voor de toekomst waarin we nu leven. Daarbij kunnen we leren van internationale voorbeelden. Zoals Parijs met het Centre Pompidou een achtergebleven stadswijk weer allure en betekenis gaf, moeten wij dat met een groter plan voor Morgenstond ook met de Leyweg doen. We kunnen inspiratie halen uit projecten als het Centre Pompidou en het Institut du Monde Arabe, waar cultuur en architectuur elkaar versterken. In Den Haag hebben we zelf kunstenaars van wereldniveau – zoals Auke de Vries, de Haagse beeldhouwer die nationaal en internationaal bekendstaat om zijn monumentale kunstwerken in de openbare ruimte. Zijn werk, te zien bij het Ministerie van Financiën en langs de Spuizijde, verbindt kunst en stedelijke omgeving en symboliseert precies de visuele kracht die de Leyweg ook verdient.

Een grootstedelijk cultuur- en evenementencluster, waarin ook Haagse kunstenaars als De Vries een rol krijgen, kan de Leyweg maken tot het Covent Garden of Popcentrum van Zuidwest. In dit cluster past het Eddy Christiani Cultuurhuis met zalencentrum als ankerpunt voor cultuur, muziek, ontmoeting en viering – een plek die de hele regio kan trekken en die bijdraagt aan werkgelegenheid, verbinding en trots. Voormalig wethouder Richard de Mos probeerde al het Nederlands Popmuseum RockArt naar de Leyweg te halen. Dat idee verdient nieuw leven. Het RockArtmuseum – nu in Hoek van Holland – bewaart het muzikale erfgoed van Golden Earring, Shocking Blue, Q65, Earth & Fire, Anouk en The Motions: allemaal Hagenaren. Den Haag is dé popstad van Nederland en hoort dit erfgoed in eigen stad te huisvesten. Een hernieuwd onderzoek en nieuwe gesprekken met het Popmuseum zijn daarom essentieel. Een samenwerking tussen het toekomstige Eddy Christiani Cultuurhuis en RockArt zou de Leyweg nationaal op de kaart zetten als bakermat van de Nederlandse popgeschiedenis. Daarnaast verdient het initiatief “I Den Haag” van Hart voor Den Haag structurele verankering in dit plan. Waar het hart van de stad klopt, hoort ook het merk van de stad zichtbaar te zijn.

Door dit merk visueel te verankeren – via kunstobjecten, verlichting, gevelteksten en evenementen – krijgt Zuidwest letterlijk de uitstraling van een stad die zichzelf weer liefheeft. Om dit alles waar te maken, is een nieuw elan nodig. Daarom stelt Hart voor Den Haag voor dat het college een aparte projectgroep installeert met bekende ontwerpers en stedenbouwers die een ontwerpprijsvraag uitschrijven om Den Haag Zuidwest een kloppend hart te bezorgen – met stedelijke functies op het gebied van cultuur, stedenbouw, economie, toerisme, infrastructuur en landschapskunde. Want: Morgenstond heeft goud in de mond.

7. Kernvisie: elf pijlers

1. Eddy Christiani Cultuurhuis (met compact zalencentrum) – cultureel hart en podium voor muziek, kunst, ontmoeting en lokale trots. 2. Haagse Designer Outlet + Pathé-bioscoop – economische motor en publiekstrekker. 3. Water & klimaatbeleving – vergroening, waterpartijen, fonteinen en klimaatadaptieve inrichting. 4. Multiculturele wijkeconomie en Foodhall – een moderne bazaar waar Haagse diversiteit letterlijk te proeven is. 5. Placemaking & beleving – kunst in de openbare ruimte, straatmuziek, markten en evenementen. 6. Leefbaarheid & toegankelijkheid – programma Schoon/ Heel/ Veilig als basis. 7. Grootstedelijke cultuur en evenementen – schaal, ambitie en identiteit. 8. Gebiedsaanpak van minimaal één km² – herontwikkeling van het hele omliggende stedelijke gebied. 9. Mobiliteit & bereikbaarheid – fietsverbinding Melis Stokelaan – Hengelolaan, OV NEXT/metro-optie, goede parkeervoorzieningen. 10. Licht, sfeer en uitstraling – Haags lichtplan met warme LED, boomlampjes en seizoenssfeer. 11. Verbinding met het Zuiderpark – natuur en stad hand in hand.

8. Concrete acties & financiering • • •

Benoem het cultuurhuis tot Eddy Christiani Cultuurhuis (met compact zalencentrum); Ontwikkel het winkelcentrum tot Haagse Designer Outlet met Pathé-bioscoop; Onderzoek waterbeleving en multiculturele Bazaar + Foodhall;

•

⁠Onderzoek OV-opties inclusief metro naar Zuidwest;

•

⁠Realiseer de fietsverbinding Melis Stokelaan – Hengelolaan met vernieuwde bestrating;

•

⁠Start placemaking-pilot 2026–2027 met kunst, horeca en evenementen;

• • • •

⁠Voer programma Schoon/ Heel/Veilig in als basis; Start ontwerpprijsvraag voor een stedelijk cultuur- en evenementencluster; Onderzoek de komst van het Popmuseum RockArt als onderdeel van de culturele as; Neem minstens één km² omgeving mee in de herontwikkeling;

• •

⁠Betrek bewoners actief bij het kiezen van het uiteindelijke ontwerp; Verbind de ontwikkeling van de Leyweg aan de opwaardering van het Zuiderpark;

• •

⁠Versterk basisveiligheid met boa’s, cameratoezicht en extra schoonmaak; Ontwikkel bovenverdiepingen tot studentenwoningen, ateliers en galeries.

Financiering De vernieuwing van de Leyweg vraagt om samenwerking op alle niveaus. Niet alleen de gemeente Den Haag, maar ook de Provincie Zuid-Holland, de MRDH én het Rijk via het Nationaal Programma Zuidwest moeten bijdragen aan deze grootschalige vernieuwing.

9. Onderzoek, ontwerp en integrale beoordeling Leywegplan De raad van Den Haag, gehoord de beraadslaging,

•⁠ ⁠constaterende dat de Leyweg en omgeving kampen met leegstand, verloedering, een gebrek aan samenhang en een gemiste stedelijke uitstraling; •⁠ ⁠overwegende dat het initiatief van Hart voor Den Haag met o.a. het Eddy Christiani Cultuurhuis, de Haagse Designer Outlet, het Popmuseum RockArt, de multiculturele Bazaar en Foodhall, de waterbeleving, het licht- en belevingsplan “I visie vormt op de wederopstanding van de Leyweg;

Den Haag” een integrale

•⁠ ⁠van mening dat deze visie aansluit bij het Nationaal Programma Zuidwest en bijdraagt aan cultuur, economie, leefbaarheid en trots in Den Haag Zuidwest;

Verzoekt het college: • • • •

Om de afzonderlijke onderdelen van dit plan te onderzoeken op haalbaarheid, draagvlak, financiële dekking en ruimtelijke inpassing; Om, in het verlengde van de motie Morgenstond heeft goud in de mond, een projectgroep van ontwerpers en stedenbouwers te installeren Om hierover vóór volgende voortgangsrapportage Zuidwest aan de raad voor te leggen met een oordeel per onderdeel; En de raad hierover te informeren, zodat bij de voortgangsrapportage Zuidwest per voorstel een politiek besluit kan worden genomen.

En gaat over tot de orde van de dag,

De Mos

10.

Beschouwing en slotgedachte

De wederopstanding van de Leyweg is meer dan een ruimtelijk project – het is een investering in hoop, trots en gemeenschapszin. De wijk Morgenstond werd ooit gebouwd op de waarden van licht, lucht en ruimte. Nu is het moment om die waarden te herontdekken en te vertalen naar de 21ste eeuw: duurzaam, multicultureel en inclusief. De Leyweg kan weer een plek worden waar cultuur en handel hand in hand gaan, waar bewoners zich veilig voelen, waar jongeren kansen zien en waar bezoekers met trots zeggen: “Hier klopt het hart van Zuidwest.”