Brief van Stichting Spinoza Den Haag inzake visieplan Spinozakwartier en Makerskwartier

Spinozakwartier en Makerskwartier Aanwinst voor cultuurhistorische binnenstad Den Haag De aantrekkingskracht van de cultuurhistorische binnenstad reikt verder dan het Binnenhof, Museumkwartier, Hofkwartier, Zeeheldenkwartier en het Vredespaleis. Met de ontsluiting van het Spinozakwartier en het Makerskwartier/Boekhorststraat vergroot Den Haag het cultuurtoeristische aanbod en een hoger sociaaleconomisch rendement. Een gezonde balans tussen wonen, werken en recreëren is daarbij van even groot belang.

Spinozakwartier Cultuurhistorisch sfeergebied met zeven Kwartier Partners ◌ Stichting Spinoza Den Haag ◌ Domus Spinozana Foundation ◌ Stichting Buitenmuseum ◌ Stichting Het Heilige Geesthofje ◌ Stichting StadsOase Spinozahof ◌ Stichting De Ooievaart ◌ Wijkorganisatie Het Oude Centrum ≈ Steun: Hassan el Houari, stadsdeeldirecteur Centrum

Makerskwartier Designdistrict met ateliers en ambachtelijke winkels - vormgeving - kunst - kleding

Spinoza Route Vanaf Centraal Station - Rijnstraat - Turfmarkt - Spui - Bierkade naar Spinozakwartier Pagina: 2-3 Spinoza - Icoon van Den Haag, internationale Stad van Vrede en Recht | Spinozakwartier 4-8 - Rijksmonumenten 9 - Groen sfeergebied 10-11 - Levendige grachten 12 - Groene hoge haag: entree huidige Doubletstraat uit het zicht 13 - Open route nieuwe Doubletstraat: van Paviljoensgracht naar Boekhorststraat 14 - Philips Doubleth: eerherstel 14 | Makerskwartier 15 Spinoza Route 15 Spinozajaar 2027 16 Film ‘Spinoza - een Vrije Denker’ (2008) 17 Schilderij ‘Gezicht op ’s Gravenhage vanuit het zuidoosten’ (1650-1651) Den Haag, 7 juni 2024 ………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

Stichting Spinoza Den Haag www.spinozadenhaag.nl | hanneke.besseling@spinozadenhaag.nl | M 06-51709443 Stichting Buitenmuseum www.buitenmuseum.info/nl | canalhouses@fundatievoorhoeve.com | M 06-20418873

1

boek NED/FR/ENG | auteur: prof. dr. Wiep van Bunge uitgave: gemeente Den Haag, 2008 | heruitgave/update: 2026

Aan de Paviljoensgracht leidde Spinoza zeven jaar een sober bestaan met denken, schrijven, corresponderen en lenzenslijpen. Hier voltooide hij zijn levenswerk Ethica, schreef hij zijn Politiek Traktaat en overleed hij op zijn zolderkamer. Spinoza was van Sefardisch-Joodse afkomst. Hij had nooit kunnen vermoeden dat tegenover zijn woonhuis een standbeeld van hem zou staan, dat zijn woonhuis in de 21ste eeuw dienst zou doen als cultuurcentrum en dat zijn woonbuurt vanaf 2021 de naam Spinozakwartier zou dragen. Zijn monument naast de Nieuwe Kerk wordt alle dagen bezocht door bezoekers uit binnen- en buitenland. 2

Den Haag heeft een icoon van wereldformaat in huis. Hier woonde, werkte en stierf Benedictus de Spinoza (1632-1677), Nederlands belangrijkste filosoof aller tijden. Zijn pleidooi voor een democratische samenleving is inspirerend voor bezoekers uit binnen- en buitenland, maar ook voor de Hagenaars zelf, want zijn ideeën over vrede, vrijheid, recht, ethiek en tolerantie sluiten naadloos aan bij de identiteit van hun eigen woon- en werkstad. Meer kennis en besef van Spinoza’s gedachtegoed bevordert ook burgerschapsvorming en een veilige stadsbeleving.

Als actief symbool voegt Spinoza betekenis en zichtbaarheid toe aan het DNA van Den Haag, internationale Stad van Recht en Vrede. In samenspraak met de gemeente Den Haag werkt de Stichting Spinoza Den Haag aan het Spinoza Iconiseringsplan, gebaseerd op de unaniem aangenomen motie ‘Geef Spinoza een prominente plek in Haags beleid’ d.d. 6 februari 2020.

Stichting Spinoza Den Haag In samenwerking met sociaal-culturele instellingen organiseert de Stichting tal van activiteiten om Spinoza’s levensfilosofie inzichtelijk en toepasbaar te maken voor een zo breed en divers mogelijk publiek. Het verbinden van Spinoza aan Den Haag wordt ook verankerd met naamgeving aan openbare objecten, locaties of organisaties. Op deze wijze krijgt de naam Spinoza een rol in het dagelijkse leven van bewoners en tijdens het verblijf van stadsbezoekers. Reeds bekend: Spinozakwartier, Spinozabrug en de Spinoza Foyer in Cultuurcentrum Amare. Domus Spinozana Foundation De Domus Spinozana Foundation is eigenaar van het Spinozahuis (Domus Spinozana) en stelt zich tot doel om het pand een publieke bestemming te geven. Het was Spinoza die met zijn ideeën een fundament heeft gelegd voor een betere wereld met meer verbinding en begrip voor elkaar. Zijn levensfilosofie is dan ook actueler dan ooit in onze complexe tijd van hier en nu. Met onderwijs worden ook jongeren erbij betrokken. Omdat Spinoza in de Canon van Nederland is opgenomen, sluiten de onderwerpen aan op het curriculum van de scholen. Spinozahuis - Domus Spinozana Het Spinozahuis wordt de komende jaren omgebouwd tot een internationaal Spinoza Cultuuren Ontmoetingscentrum. In een museale setting is zijn woon- en werkkamer te bezichtigen en in de Spinoza Salon is plaats voor debat en reflectie.

Het wordt een Spinoza Centrum waar bezoekers, leerlingen, studenten, wetenschappers en publieksgroepen worden ontvangen voor o.a. tentoonstellingen, lezingen, cursussen, schoolexcursies en internationale projecten.

3

Cultuurhistorisch sfeergebied met zes toeristische Rijksmonumenten Het Spinozakwartier bevindt zich langs de historische grachtensingel aan de Bierkade, Dunne Bierkade en Zuidwal – gelegen tussen het Spui en de Boekhorststraat. Op de Paviljoensgracht bevinden zich drie Rijksmonumenten Heilige Geesthofje (1616) Dit oudste hofje van Den Haag is voortgekomen uit een liefdadigheidstraditie in de middeleeuwen. De Hofjestuin met de oudste Nederlandse perenboom, wordt elk jaar druk bezocht tijdens de Open Monumentendag. Spinozahuis (1646) Het pand is van internationale betekenis. De belangrijkste bewoner is de wereldwijd invloedrijke filosoof Benedictus de Spinoza. Hier woonde, werkte en stierf hij op zijn zolderkamer, schreef hij zijn Politiek Traktaat en voltooide de Ethica, zijn levenswerk dat nog altijd bestudeerd en besproken wordt. Jan van Goyen, vermaard landschapsschilder en tevens projectontwikkelaar, liet het pand bouwen. Spinoza standbeeld (1880) Het bronzen beeld werd vervaardigd door de Franse beeldhouwer Frédéric Hexamer. In diverse Europese steden werden steuncomités opgericht om fondsen te werven. Ook het Koninklijk Huis betaalde eraan mee. In de pers werd Spinoza vergeleken met iconen als Erasmus, Willem van Oranje, Michiel de Ruyter en Rembrandt van Rijn: ‘zij allen hebben op hun gebied een klein land groot gemaakt’.

Op de Dunne Bierkade exploiteert de Fundatie Voorhoeve drie Rijksmonumenten Buitenmuseum: Jan van Goyenhuis Waar het panorama ‘Gezicht op Den Haag vanuit het zuidoosten’ door Jan van Goyen werd geschilderd en nu een pronkstuk is van het Haags Historisch Museum. De wereldberoemde Jan Steen, schoonzoon van Jan van Goyen, heeft er ook zijn atelier gehad. Paulus Potterhuis Het huis van waaruit Paulus Potter het weiland aan de overkant heeft vereeuwigd op zijn schilderij ‘De Stier’, nu een van de topstukken van het Mauritshuis. Van Balkeneynde Huis Claes Dircx van Balckeneynde was de bouwer van vele Haagse paleizen, onder meer van: Paleis Noordeinde (1640), Huis ten Bosch (vanaf 1646) samen met architect Pieter Post, het Catshuis (1652) en de St. Sebastiaandoelen (1636), nu Haags Historisch Museum.

4

(3) Spinozahuis (Domus Spinozana)

(2) Heilige Geesthofje Erfgoed, horeca, groen en grachten in het Spinozakwartier (1) Stille Veerkade 32, Spinoza’s eerste woonhuis (1669) (2) Heilige Geesthofje (1616), Paviljoensgracht 125 (3) Spinozahuis/Domus Spinozana (1646), Paviljoensgracht 72 • Spinoza’s woon-, werk- en sterfhuis (1670-1677) • Gebouwd door schilder/projectontwikkelaar Jan van Goyen ◀ (4) Spinoza standbeeld (1880), Paviljoensgracht (5) Ethica restaurant, Dunne Bierkade (6) Spinozapoort, Dunne Bierkade (7) Spinozahof, duurzame tuin - Spinozastraat/Repelaerstraat (8) De Ooievaart, opstapplaats vaartochten - Bierkade 18b (9) St. Rafaël schip, startplaats kanovaren - Groenewegje 144 ▼ (10) Buitenmuseum, Dunne Bierkade: • Jan van Goyen woonde en werkte decennia lang op nr. 16, waar tijdelijk ook zijn schoonzoon Jan Steen heeft gewerkt; • Paulus Potter woonde en werkte tijdelijk op nr. 17; • Stadsbouwmeester Claes Dircx van Balckeneynde woonde op nr. 18, wiens dochter trouwde met Paulus Potter.

Van Balckeneynde Huis - nr.18 5

Paulus Potterhuis - nr.17

Jan van Goyenhuis - nr.16

Heilige Geesthofje Het Heilige Geesthofje is gevestigd pal naast de Doubletstraat en schuin tegenover het Spinozahuis. Dit is het oudste hofje van Den Haag en nog altijd een van de mooiste van ons land. Het werd in 1616 gesticht door de Heilige Geestmeesters van de Grote Kerk. De Heilige Geestmeesters waren in die tijd verbonden aan de armentafel, die voor steun aan de armen zorgde. Er werden 37 huisjes in carré gebouwd op een stuk weiland aan wat toen de ’s Heerenweg heette, een onverharde landweg met een sloot erlangs, die later de Paviljoensgracht zou worden. Regentenkamer In 1647 werd het poortgebouw gebouwd, met bovenin de monumentale Regentenkamer. Hier kwamen de regenten bijeen om te vergaderen over noodzakelijk onderhoud en om te beslissen hoeveel turf en brood de bewoners bij de eerstvolgende uitdeling zouden krijgen. Opmerkelijk was, dat zowel mannen als vrouwen de huisjes mochten bewonen, iets wat in latere tijden veranderde. Juttepeer Vanuit zijn zolderkamer van Paviljoensgracht 72 keek Benedictus de Spinoza uit op het Heilige Geesthofje. Naar verluidt heeft hij weleens in de gemeenschappelijke binnentuin gewandeld en de schaduw opgezocht van de ‘Juttepeer’. Als oudste perenboom van Nederland (1647), staat hij er nog steeds. En de oude dame geeft nog altijd peren.

Waardevol erfgoed Het Heilige Geesthofje kent een rijke geschiedenis van opeenvolgende generaties die het monument en de tuin als waardevol erfgoed koesteren en in stand houden.

6

Buitenmuseum Het Buitenmuseum aan de Dunne Bierkade omvat drie 17de eeuwse panden naast elkaar: het huis van landschapsschilder Jan van Goyen, het huis van meesterschilder Paulus Potter en ernaast het Van Balckeneynde Huis dat vernoemd is naar de stadstimmerman en bouwer van diverse Haagse stadspaleizen. Dit grachtenpand met de blauwe salon herbergt de bijzondere boekencollectie en het archief van Uitgeverij J.N. Voorhoeve. Hier kunnen bezoekers ervaren hoe succesvolle Haagse schilders woonden: - Paulus Potter had er zijn productiefste periode en maakte er zijn bekende schilderij ‘De Stier’ dat nu in het Mauritshuis hangt. Een hoogwaardige kopie is in zijn woonhuis te zien. - Jan van Goyen schilderde er het doek ‘Gezicht op ’s Gravenhage vanuit het Zuid Oosten’, waarvan het origineel in het Haags Historisch Museum hangt. Een kopie is in een van de stijlkamers te bezichtigen. Aan de tuinkant bevindt zich een ingericht schildersatelier. Het Buitenmuseum geeft toegang tot een stelsel van drie in elkaar overlopende stijltuinen, met een doorgang naar de Spinozatuin. In de loop naar de poortdeur van de Domus Spinozana ziet men het schilderachtige châlet waar in de 18de eeuw het Haagse porselein werd beschilderd. De bezoeker beleeft hier de culturele geschiedenis van het Oude Centrum. Er worden diverse activiteiten georganiseerd, zoals concerten, lezingen en workshops.

Voor cultuurbezoekers van het Spinozakwartier en het Oude Centrum zijn wandel-, fiets- en vaartochten ontwikkeld met (audio)tours vol informatie en verhalen over het cultuurhistorische verleden van Den Haag. In het Buitenmuseum wordt een ruimte ontwikkeld waarin wisselende tentoonstellingen zijn te bezoeken. Van Gogh Den Haag Een bestaand plan van de Stichting Buitenmuseum is de realisatie van een ‘Van Gogh Den Haag’ Cultuurcentrum op de Dunne Bierkade. Het was aan deze gracht waar zijn kunstzinnige basis is gevormd. Vincent van Gogh wordt beschouwd als de grootste Nederlandse kunstschilder van de 19e eeuw. Ruim zes jaar woonde hij in Den Haag, langer dan waar ook in zijn volwassen leven. Toen Van Gogh zestien jaar was stuurden zijn ouders hem vanuit Zundert naar Den Haag om als bediende te werken op de Plaats, bij de internationale kunsthandel Goupil & Cie van zijn oom.

In Den Haag schilderde hij zijn eerste stadsgezichten, maar legde ook het harde leven van de gewone burgermensen vast. Hij ontwikkelde zich snel en liet zich daarbij graag adviseren door Haagse schilders als Jacob Maris, Johannes Bosboom en zijn neef Anton Mauve. Aan het eind van zijn leven greep hij weer terug op zijn Haagse periode, met deels dezelfde onderwerpen maar nu in fellere kleuren.

7

sfeerimpressie twee van de drie stijltuinen van het Buitenmuseum april, 2023

8

Groen sfeergebied: stijltuinen - hofjestuin - Spinozatuin - Spinozahof Om de leefbaarheid en de aantrekkelijkheid van de wijk te versterken, is het van belang dat het autoverkeer wordt ontmoedigd en dat ook de parkeerproblemen worden opgelost. Meer auto’s in leegstaande garages, minder auto’s op de weg, meer groen op straat en aan de gevels verhogen de woon- en verblijfsbeleving en verminderen de zomerhitte en gezondheidsproblemen. Vergroening in de buitenruimte is een welkome aanvulling op de historische binnentuinen. Achter de drie grachtenpanden van het Buitenmuseum spreidt de natuur zich uit over de aaneengeschakelde stijltuinen waarvan het ontwerp en de beplanting geïnspireerd zijn op de Oud Hollandse tuintraditie. Binnen aanzienlijke tijd is ook de Spinozatuin te bezichtigen, met daarin de tot nu toe verborgen gebleven Spinoza buste (1931) van beeldhouwer Alfred Heinrich Hüttenbach. Boven de poortdeur zijn drie woorden uit Spinoza’s levenswerk Ethica te lezen: ‘Plantarum virentium amoenitate’ (door de lieflijkheid van groenende planten). Aan de overkant op de Paviljoensgracht omarmen de huisjes van het Heilige Geesthofje de verstilde binnentuin met centraal de Juttepeer, de oudste perenboom (1647) van Nederland.

Misschien heeft Spinoza er weleens gewandeld en de schaduw opgezocht van de Juttepeer… De groenste ontmoetingsplaats is de StadsOase Spinozahof die elke zaterdag voor iedereen toegankelijk is. Direct voorbij de Spinozabrug is deze duurzame stadstuin zichtbaar langs de Spinozastraat. Het is een vorm van stadslandbouw waar buurtbewoners met ruim twintig verschillende nationaliteiten samenkomen voor workshops en duurzame groenprojecten. foto 1: Spinoza buste in de achtertuin van het Spinozahuis, op 17 mei 1931 door de Duitse spinozist Carl Gebhardt overgedragen aan de voormalige Stichting Domus Spinozana. foto 2: Perenboom ‘Juttepeer’ centraal in de binnentuin van het Heilige Geesthofje, de oudste perenboom (1647) van Nederland. foto 3: De StadsOase Spinozahof vindt men voorbij de Spinozabrug, waar een multiculturele gemeenschap zorgdraagt voor inclusie en een groenere woonwijk. In de Orangerie worden kookworkshops, taallessen, tentoonstellingen en meetings georganiseerd. Buurtvrienden van de Spinozahof tuinieren en klussen op de zaterdagochtenden, waarna om 13:00 uur wordt geluncht met ingrediënten uit ‘eigen’ zaai- en pluktuin.

9

Grachtenwijk: historische singel met terrassen, rondvaarten en waterrecreatie De Haagse grachtengordel is een stelsel van waterwegen dat rond het begin van de 17 de eeuw op bevel van stadhouder Prins Maurits werd aangelegd. Omdat Den Haag geen stadsrechten had, mocht er geen bier gebrouwen worden. Het uit Delft aangevoerde bier werd naar de Bierkade gevaren en mocht alleen op die plek gelost worden. De horecaondernemers aan de Bierkade en Dunne Bierkade beseffen de cultuurhistorische waarde van hun locatie. Na aanpassingen vanuit de gemeente kunnen zij de toenemende stroom bezoekers uit binnen- en buitenland gastvrij ontvangen aan groene, autoluwe kades. Een van hun seizoenactiviteiten is de bekende Jazz in de Gracht. Vernieuwend bij deze internationaal georiënteerde keukens is het restaurant Ethica, vernoemd naar Spinoza’s levenswerk. De eigenaren Robin en Joske en medewerkers werken uitsluitend met eerlijke streekproducten, grotendeels uit eigen moestuin. Bij De Ooievaart op Bierkade nr. 18b kunnen bezoekers opstappen om de stadswijken van het Zand en het Veen vanaf het water te bekijken. Er is ook ruime keuze uit thematochten, zoals literaire en filosofische vaarroutes. Al varend in open boten maakt men kennis met schrijvers en denkers die langs grachten hebben gewoond of erover hebben geschreven.

Liefhebbers van de natuur kunnen een filosofische vaartocht als ook een trekschuitenroute reserveren. Een overdekte salonboot vaart onder meer naar de Binkhorst en naar Voorburg, waar Spinoza zeven jaar woonde en werkte voordat hij naar Den Haag verhuisde. Voor sportieve waterbeleving kan men terecht aan het Groenewegje bij het historische schip St. Rafaël. Daar kan men kano’s en supboards huren en op cursus gaan om te peddelen door het historisch stadscentrum met vele bruggen en bezienswaardigheden.

De Spinozabrug verbindt de Spinozastraat (links) met de Paviljoensgracht (rechts)

10

11

Groene hoge haag - entree Doubletstraat uit het zicht Een structureel probleem blijft de prostitutiestraat met vandalisme, drugs- en mensenhandel, gesitueerd pal naast het Heilige Geesthofje en recht tegenover het Spinozahuis. Voor de bewoners en de winkeliers in het Oude Centrum leidt de opeenstapeling van problemen tot sociaal-maatschappelijke verloedering. Gezinnen met jonge kinderen willen hier niet wonen. In schril contrast hiermee groeit de iconische status van het Spinozahuis en de toename van (inter-)nationale studenten, wetenschappers, cultuurtoeristen en filosofieliefhebbers die er de bibliotheek bezoeken. Het is de Vredesstad onwaardig om hen bij de voordeur te laten mengen met het bezoekerspubliek van de beruchtste prostitutiestaat van Den Haag.

(1) Sociaaleconomische spin-off | tijdelijke hoge haag op Paviljoensgracht Behalve de toenemende stroom prostitutieklanten verschijnen er ook steeds meer verkeersen handhavingsborden. Daarom neemt - totdat de raamprostitutie verdwijnt - de noodzaak toe om de entree van de Doubletstraat uit het zicht te laten verdwijnen. Een optie is het realiseren van een buffer: een tijdelijke groene hoge haag in het midden van de Paviljoensgracht, te plaatsen op de zichtlijn van de voordeur van het Spinozahuis en de in- en uitgang van de Doubletstraat. Zo’n hoge haag en de vergroening van autoluwe kades en straten vormen een gezonde aanzet tot revitalisering van de woon-, werk- en verblijfsbeleving. Bewoners, winkeliers, culturele instellingen, kunstenaarscollectieven, horecaexploitanten en erfgoedhoeders zullen weer perspectief zien in nieuw te nemen initiatieven. Visionaire ondernemers en creatieve makers zullen zich aangetrokken voelen om te investeren in panden die de herwonnen identiteit van deze historische wijk weerspiegelen. Opwaardering en borging van dit wetenswaardige erfgoedgebied bieden een hoger sociaal en economisch rendement dan de huidige inkomstenstroom uit de levendige raamprostitutie.

12

(2) Sociaaleconomische spin-off | open route van Paviljoensgracht naar Boekhorststraat Op Doubletstraat 79 wordt in het achterdeel van het karakteristieke Pakhuis (1905) prostitutie bedreven. Na verdwijning van de prostitutie wordt de herinrichting van de Doubletstraat echt interessant als de muur bij de Rietveltstraat en Doubletstraat verdwijnt (muur links). Met deze doorsteek ontstaat een aantrekkelijke wandelroute tussen de Paviljoensgracht en de Boekhorststraat en herleeft het Pakhuis als baken binnen het ambachtelijke Makerskwartier. De voordeur bevindt zich op Looijerstraat 70. Mogelijk heeft Stadsherstel interesse om ook dit verpauperde monument aan te kopen, te restaureren en het een buurteigen bestemming te geven.

13

Philips Doubleth Philips Doubleth was een 17de eeuwse edelman uit een Haagse regentenfamilie. Hij was getrouwd met Susanna Huygens, dochter van diplomaat en dichter Constantijn Huygens en zus van wetenschapper Christiaan Huygens. Doubleth kocht enige grondpercelen aan de Herenweg, de latere Paviljoensgracht. Zijn landhuis op de hoek bij de Zuidwal stond bekend als het Paviljoen. Dit verklaart de naamgeving Paviljoensgracht. Tegenwoordig verwijst de naam Doublet naar de meest beruchte prostitutiestraat van Den Haag. Als de prostitutie hier is verdwenen, volgt rehabilitatie voor de cultuurhistorische stadswijk in het algemeen en voor de naam Doubleth in het bijzonder.

Makerskwartier - uniek Haags designdistrict Stadsherstel Den Haag bezit diverse panden in de historische Boekhorststraat, met name aan de kant van de Zuidwal. Dit gedeelte kreeg in 2016 de naam Makerskwartier. Het is een atelier- en winkelgebied van makers in design, kunst en kleding. Alle producten worden ter plekke gemaakt of bewerkt. Met de inzet van hun ambitie en vakmanschap versterken zij het cultuurhistorische karakter van Den Haag. Deze pioniers verdienen meer steun en aandacht van de gemeente. Het 17de eeuwse pand op de hoek Boekhorststraat/Prinsegracht is eveneens eigendom van Stadsherstel. Sinds 2024 geeft het hier gevestigde Café Brasserie Nationaal een boost aan de Boekhorststraat. Stichting Stadsherstel heeft ook op de Paviljoensgracht meerdere panden in portefeuille. In 2022 restaureerde zij het 17de eeuwse ‘Water en Vuur Huisje’ dat zich tegenover het Spinozahuis bevindt. Het besef groeit dat deze Haagse grachtenbuurt - van Bierkade tot Zuidwal - alles in zich heeft om een van de meest inspirerende sfeergebieden van Den Haag te worden. Het Spinozakwartier en het Makerskwartier zijn langs de singel aan elkaar verbonden. Maar sociaaleconomisch is het sterker om de verbinding te laten lopen via de Doubletstraat.

14

SPINOZA ROUTE Centraal Station - Rijnstraat - Turfmarkt - Spui > Spinozakwartier: Bierkade - Dunne Bierkade De aantrekkingskracht van de cultuurhistorische binnenstad reikt verder dan het Binnenhof, Museumkwartier, Hofkwartier, Zeeheldenkwartier en het Vredespaleis. Met de ontsluiting van het Spinozakwartier en het Makerskwartier vergroot de stad haar cultuurtoeristische aanbod en een hoger sociaaleconomisch rendement. Een gezonde balans tussen wonen, werken en recreëren is daarbij van even groot belang. Om Hagenaars en stadsbezoekers naar deze twee historische sfeergebieden te leiden, kan de Spinoza Route aan het huidige stelsel van looplijnen worden toegevoegd. Het beoogde plan De Haagse Lanen op het Spui vormt een groene verbinding met het Spinozakwartier. ANWB Bewegwijzering De bewegwijzering zou kunnen starten op de Rijnstraat bij het Centraal Station. Via de Turfmarkt loopt de route naar het Spui: met Amare en de Spinoza Foyer, de Nieuwe Kerk met het Spinoza Monument en de Centrale Bibliotheek met de Spinoza Boekencollectie. Vanaf 2025 is de Campus Universiteit ook op het Spui gevestigd. • Op het Spui vervolgt de Spinoza Route langs het Theater- en Filmhuis, richting Bierkade en Dunne Bierkade. Aan deze historische grachten wacht voor menigeen de ontdekking van een uniek Haags sfeergebied met gastvrije cultuur-, natuur-, horeca- en erfgoedpartners.

• Op het Spuiplein bij Amare staat reeds een zwarte ANWB-verwijspaal.

SPINOZAJAAR 2027 Spinoza is Nederlands belangrijkste filosoof aller tijden en behoort tot de meest relevante vrijdenkers ter wereld. Den Haag is dan ook trots op haar vermaarde stadgenoot en herdenkt in 2027 zijn 350ste sterfjaar op grootse wijze. Een jaar lang worden Spinoza’s verlichte ideeën verwerkt in een activiteitenprogramma voor jong en oud, voor Hagenaars en Hagenezen, voor bezoekers uit binnen- en buitenland. Over de volle breedte zal de stad haar licht laten schijnen op de historische en actuele waarde van de filosoof Benedictus de Spinoza - icoon van Den Haag, internationale Stad van Vrede en Recht. • Project in samenwerking met The Hague Marketing en Citybranding Den Haag.

15

documentaire NED/ENG filmproducent wereldpremière beschermheer

Spinoza - Een vrije Denker Robin Lutz (Den Haag, 1950) Pathé Binnenhof, 16 september 2015 burgemeester Jozias van Aartsen

portret Spinoza (ca. 1800)

maker onbekend collectie: Haags Historisch Museum in bruikleen: Joods Historisch Museum, Amsterdam titel: Gezicht op ‘s Gravenhage vanuit het zuidoosten schilder: Jan van Goyen collectie: Haags Historisch Museum

stadsgezicht (ca. 1650)

16

Schilderij ‘Gezicht op ’s Gravenhage vanuit het zuidoosten’, 460x174 cm, 1650-1651 Collectie: Haags Historisch Museum | Kopie schilderij: Buitenmuseum, Jan van Goyenhuis Op dit stadspanorama van bijna 5 meter breed vormt Den Haag het stralende middelpunt. De 17de eeuwse stad is te herkennen aan de toren van de Sint Jacobskerk. Ook de contouren van monumenten als de Gevangenpoort en het Binnenhof zijn op dit schilderij goed zichtbaar. Jan van Goyen geeft hier een herkenbare voorstelling van Den Haag rond 1650, maar heeft nodige aanpassingen gedaan om de stad goed in beeld te krijgen. Zo laat hij de Trekvliet, verbonden met de Bierkade, Dunne Bierkade en Paviljoensgracht, afbuigen - terwijl deze in werkelijkheid in een rechte lijn richting de stad stroomt. Ook zijn gebouwen zichtbaar die tegenwoordig niet waar te nemen zijn. Het Oude Hof aan het Noordeinde, nu het werkpaleis van de koning, is een kwartslag gedraaid zodat de barokke voorgevel beter te bewonderen is. In 1650 kreeg Van Goyen het verzoek van het stadsbestuur om op groot formaat een gezicht op Den Haag te maken. Opvallend is de ooievaar die rechts van de vaart op het land staat, het dier dat sinds tijden het wapen van Den Haag siert. Waarom wilden de bestuurders een groot stadspanorama? Citymarketing 17de eeuw: zo’n profilering in olieverf paste bij hun zelfbewustzijn en bij de trots die zij koesterden voor Den Haag.

Hoewel Den Haag officieel geen stad was, had het nu plots de allure van een hofstad gekregen. https://www.haagshistorischmuseum.nl/nl/over-het-museum/collectie/topstukken/jan-van-goyen

17