20220630-RIS310966 Gewijzigd initiatiefvoorstel Weer fossiele reclame uit de openbare ruimte

Weer

uit de e t m i u r openbare GEWIJZIGD INITIATIEFVOORSTEL Robert Barker Partij voor de Dieren Den Haag

RIS310966 22 juni 2022

I N L E I D I N G Fossiele reclame heeft als doel dat consumenten en bedrijven fossiele brandstof en de fossiele industrie normaal blijven vinden en dat ze (meer) producten blijven afnemen die gebaseerd zijn op fossiele brandstoffen (kolen, olie, gas). Deze fossiele brandstoffen zijn grote veroorzakers van klimaatverandering en luchtvervuiling. Aangezien Den Haag een klimaatneutrale stad wil zijn met schone gezonde lucht en grote duurzaamheidsambities heeft, is het niet passend dat in

het straatbeeld fossiele producten en diensten aangeprezen worden die dit doel ondermijnen. Dit voorstel beoogt uitingen van fossiele reclame uit het Haagse straatbeeld te weren met als uiteindelijk doel dat inwoners en bezoekers van Den Haag minder fossiele producten afnemen en beseffen dat de fossiele industrie nog steeds een grote rol speelt in het verergeren van klimaatverandering.

I N H O U D S O P G A V E Inleiding2 Aanleiding3 Juridische context 3 Probleemstelling6 Aanpak7 Financiën9

Planning en communicatie 9 Raadsbesluit10 Colofon11 Bronnen11 Bijlagen12

2

A A N L E I D I N G Den Haag wil in 2030 een klimaatneutrale gemeente zijn. De gemeenteraad heeft in december 2019 de klimaatcrisis uitgeroepen1. Een van de grootste veroorzakers van klimaatverandering is de fossiele industrie. Het gebruiken en verbranden van fossiele brandstoffen als kolen, olie en gas zorgt voor veel uitstoot van CO2. Daarnaast

zorgen deze brandstoffen voor gezondheidsschade en schade aan het milieu. Den Haag kan dit soort uitstoot voorkomen door fossiele reclames die immers als uiteindelijk doel hebben meer fossiele producten te doen afnemen, te weren uit het straatbeeld.

J U R I D I S C H E C O N T E X T Middels de motie ‘Fossielvrije bushokjes’ heeft de gemeenteraad van Den Haag het college verzocht om de Metropoolregio Rotterdam Den Haag (MRDH) op te roepen om fossiele reclame niet meer toe te staan in haar nieuwe contract voor de reclame in bus- en tramhokjes2. In de afdoening van de motie werd gesteld dat de MRDH hier momenteel geen gehoor aan geeft, met het argument dat zij zich baseren op vigerend reclamebeleid van de gemeente Den Haag. Het college stelt dat een aanvullende verordening in het reclamebeleid, met steun van een meerderheid van de raad, in een nieuw kader voor het gemeentelijke Reclamebeleid Buitenruimte verwerkt kan worden, dat volgens planning volgend jaar wordt herzien. De initiatiefnemer wil - gezien de urgentie van de klimaatcrisis en gezien het feit dat er meerjarige contracten afgesloten worden - de geplande herziening van het gemeentelijke Reclamebeleid Buitenruimte niet afwachten. De initiatiefnemer ziet mogelijkheden om in onze gemeente uitingen van fossiele reclame te weren. Het gaat hier specifiek om buitenreclame. De APV definieert handelsreclame in de openbare ruimte als volgt: “iedere openbare aanprijzing van goederen of diensten, waarmee kennelijk beoogd wordt een commercieel belang te dienen”3. Het begrip reclame is echter breder.

Het gaat daarbij niet alleen om het aanprijzen van goederen of diensten, maar ook om merkreclame, aankondigingen of het aanprijzen van een bepaald thema.

3

Daarom wordt niet het begrip handelsreclame in dit voorstel gehanteerd, maar het bredere begrip reclame. In andere gemeenten, bijvoorbeeld in de Utrechtse reclameverordening4, wordt ook het bredere begrip van reclame gehanteerd.

opgesteld wordt. Het gaat hier om langlopende contracten met exploitanten over reclame in haltevoorzieningen bij het openbaar vervoer, vrijstaande reclamevitrines en billboards. Deze bevoegdheid ligt bij het college.

De gemeente stelt zelf de regels op waar reclame-uitingen in de openbare ruimte aan moeten voldoen. Het wijzigen van de APV is een raadsbevoegdheid. Deze bevoegdheid van de gemeente strekt zich op basis van de Gemeentewet in elk geval uit tot de bescherming van de gezondheid van personen (Eiffel-onderzoek, zie bijlage). Met het weren van fossiele reclame wordt dit belang gediend, namelijk minder fossiele uitstoot zorgt voor een schonere lucht en beperkt de gevolgen van klimaatverandering.

Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens ziet toe op de vrijheid van meningsuiting, waar reclame onder valt. Het Hof is van mening dat de vrijheid van meningsuiting, waaronder dus ook reclame, beperkt kan worden als daarmee een groter doel van algemeen belang wordt gediend. Doelen zijn onder meer veiligheid en gezondheid. Fossiele reclame heeft als doel consumenten en bedrijven te verleiden tot het kopen van producten op fossiele brandstoffen en dat draagt bij aan klimaatverandering. En klimaatverandering heeft een negatieve impact op de volksgezondheid, zo betoogt onder meer het RIVM5. Recent stelden meer dan 200 vooraanstaande medische tijdschriften eveneens dat klimaatverandering leidt tot onder meer sterfte door hitte,

Naast haar publiekrechtelijke instrumentarium heeft de gemeente directe invloed op de contracten met reclame-exploitanten, middels het programma van eisen dat voor de aanbesteding

“

De wereld heeft het boek dichtgeslagen wat tabak betreft. Nu moet zij hetzelfde doen voor het ‘nieuwe tabak’ - de giftige lucht die miljarden mensen elke dag inademen. Niemand, rijk of arm, kan ontsnappen aan luchtverontreiniging. Het is een stille noodsituatie voor de volksgezondheid. Tedros Adhanom Ghebreyesus11 Directeur-Generaal van de WHO

4

huidkanker, tropische infecties en allergieën6. Door fossiele reclame uit de openbare ruimte te weren, beschermen we de volksgezondheid. Het beperken van fossiele reclame is niet voor niets door de IPCC in 2021 aangewezen als voorbeeld van een effectieve beleidsmaatregel7. Den Haag wil een stad zijn waarin leefbaarheid en rechtvaardigheid vooropstaan. Den Haag investeert daarom in schone lucht, onder andere door de Aanpak schoon vervoer8 en door het aangaan en ondertekenen van het Schone Lucht Akkoord9. Het weren van fossiele reclame uit het straatbeeld past dan ook in de Haagse ambitie voor een schone en gezonde stad en sluit eveneens aan bij het voorzorgsprincipe dat stelt dat de overheid maatregelen kan nemen

om inwoners te beschermen tegen ernstige of onomkeerbare schade aan de samenleving of het milieu. Voor dit initiatiefvoorstel is inspiratie geput uit een voorstel over dit onderwerp dat in oktober 2021 in door de Partij voor de Dieren fractie in de Utrechtse gemeenteraad is ingediend10. Het voorstel uit Utrecht is mede gebaseerd op extern juridisch advies van Eiffel over het weren van fossiele reclame uit de openbare ruimte in Utrecht. Het advies van Eiffel is eveneens toegevoegd aan dit voorstel als bijlage. Daarnaast is ook gebruikgemaakt van het juridisch advies van Van der Vijver over potentiële schadeclaims; deze is tevens te vinden in de bijlage.

5

P R O B L E E M S T E L L I N G

Fossiele reclame verleidt tot fossiele aankopen en draagt bij aan meer CO2-uitstoot en luchtvervuiling en veroorzaakt daarmee gezondheidsschade Fossiele reclame heeft als doel dat consumenten meer producten afnemen die gebaseerd zijn op fossiele brandstoffen (kolen, olie, gas). Fossiele producten zoals voertuigen op verbrandingsmotoren en grijze energie veroorzaken uitstoot van stoffen als CO2 en fijnstof. Dit heeft een directe en negatieve invloed op klimaatverandering en luchtkwaliteit, en daarmee op de gezondheid van inwoners en bezoekers van Den Haag. De raad is bevoegd om besluiten te nemen die het belang van de gemeente (waaronder volksgezondheid) en de huishouding van de gemeente betreffen.

Fossiele reclame staat haaks op Global Goals en gemeentelijke beleidsambities Wereldwijd zijn de fossiele brandstoffen een van de grootste veroorzakers van klimaatverandering. Het weren van fossiele reclame en daarmee het beperken van CO2-uitstoot en het voorkómen van klimaatverandering sluit goed aan op de SDG’s, ook wel Global Goals genoemd, en in het bijzonder aan doelstelling 13 ‘Klimaatactie’. Als je bedenkt dat de productie van fossiele brandstoffen ook gepaard gaat met een negatieve impact op werkomstandigheden, natuur, (leef)milieu en mensenrechten wereldwijd, worden ook andere Global Goals geraakt. Door reclame-uitingen van de fossiele industrie te weren, draagt Den Haag ook bij aan de eigen klimaatdoelstellingen. Dit is in lijn met de Haagse ambitie om in 2030 klimaatneutraal te zijn. De Haagse gemeenteraad heeft vastgesteld dat Europese, nationale en lokale overheden

alles moeten doen wat in hun macht ligt om de opwarming van de aarde te beperken tot 1,5 °C. Deze committering is ook door de Nederlandse overheid bevestigd met het ondertekenen van het klimaatakkoord van Parijs. Het weren van fossiele reclame sluit ook aan bij gemeentelijke beleidsdocumenten zoals de Aanpak schoon vervoer en het Schone Lucht Akkoord. Deze documenten beogen om de lucht in Den Haag te verschonen, door vervuilende vervoersmiddelen te weren en schoon vervoer te bevorderen, met als doel de volksgezondheid te verbeteren.

Fossiele reclame is misleidend en haalt de urgentie uit de energietransitie Fossiele reclame wekt ten onrechte de indruk dat de energietransitie bij de fossiele industrie in goede handen is. Immers, met hun reclames benadrukken ze hun groene inspanningen, die in werkelijkheid slechts een fractie van hun veelal vervuilende activiteiten vertegenwoordigen. Met deze reclames normaliseert de fossiele industrie hun eigen sector en hun zeer schadelijke producten. Door deze advertenties wordt de urgentie in de samenleving tot vergroenen en verduurzamen weggenomen, terwijl dat juist zeer dringend nodig is. Groene reclames van vervuilende bedrijven worden vaak ingezet om de lobby te ondersteunen. Omdat in Den Haag het landelijke politieke centrum zit, zijn er in onze stad rond belangrijke politieke beslismomenten veel misleidende lobby-advertenties te zien. Den Haag heeft daardoor een extra verantwoordelijkheid om deze reclame te weren. De groene investeringen van de fossiele industrie bedroegen in 2019 slechts 2% van het totaal. Nog steeds zoekt de fossiele industrie naar nieuwe olie- en gasvelden.

6

A A N P A K Beoogd effect Dit voorstel beoogt uitingen van fossiele reclame in het Haagse straatbeeld te weren met als doel dat inwoners en bezoekers van Den Haag hierdoor ook minder fossiele producten afnemen en beseffen dat de fossiele industrie nog steeds een grote rol speelt in het verergeren van klimaatverandering. Zo wordt een bijdrage geleverd aan het voorkomen van klimaatverandering en aan het beschermen van de gezondheid.

Definitie van fossiele reclame De Alliantie Amsterdamse Reclame Fossielvrij heeft namens 51 organisaties een advies opgesteld voor het Amsterdamse college van B&W over hoe om te gaan met het weren van fossiele reclame12. Deze alliantie stelde de volgende definitie van fossiele reclame op:

Product Fossiele brandstof • •

Fossiele brandstof voor vervoer (bijvoorbeeld benzine, diesel, gas) Fossiel opgewekte elektriciteit en warmte

Dienst Vliegen & zeevaart •

•

Alle vlieg- en bootreizen op fossiele brandstof, ongeacht de afzender van de advertentie (kan Djoser, Corendon, TUI, SunWeb zijn, maar ook Albert Heijn of Kruidvat of een ambassade) Pakketreizen naar bestemmingen buiten Europa waar de vliegreis of bootreis niet bij inbegrepen is

Dienst Auto’s •

Nieuwe vervoermiddelen en lease-vervoermiddelen met een fossiele verbrandingsmotor en hybride auto’s (zoals de SUV, benzineauto)

Issue- and image-advertenties voor de volgende sectoren • •

Bedrijven in de olie- en gaswinning Luchtvaartbedrijven en luchthavens

Fossiele reclame laat zich hiermee beschrijven als reclame door bedrijven uit de kolensector,

de olie- en gassector en de luchtvaartsector met de producten en diensten fossiele brandstoffen, vliegvakanties/vliegtickets, grijze stroom- en gascontracten, cruisereizen en auto’s met een fossiele of hybride brandstofmotor. Onder deze definitie vallen issue- en image-advertising en sponsoring van bedrijven uit genoemde sectoren. Initiatiefnemer stelt voor deze definitie toe te voegen aan de APV, en verzoekt het college deze definitie op te nemen in het Reclamebeleid Buitenruimte.

Andere gemeentes en landelijk beleid Er is nog geen inhoudelijk landelijk kader om fossiele reclame te verbieden. Het burgerinitiatief Verbied Fossiele Reclame beoogt het onderwerp op de agenda van de Tweede Kamer te krijgen13. Ook is er een Europees burgerinitiatief voor een EU-breed verbod op fossiele reclame14. Het Rijk heeft wel al tabaksreclames verboden en beperkende regels opgesteld voor het aanprijzen van alcohol, beide vanwege de negatieve impact van dat soort producten op de volksgezondheid en de maatschappelijke kosten die eraan verbonden zijn. Fossiele reclame is hiermee vergelijkbaar, want zorgt voor schade aan gezondheid, klimaat en natuur, en daarmee aan de gehele samenleving. Zolang een landelijk kader ontbreekt, is een lokaal verbod noodzakelijk om die negatieve impact te voorkomen. De gemeente Amsterdam onderzoekt op verzoek van de raad een verbod op fossiele reclame15 en als eerste stap heeft het GVB een convenant afgesloten op basis waarvan er geen fossiele reclame meer wordt getoond in de metrostations16. Ook in gemeentes als Enschede17, Leiden18 en Haarlem19 wil de meerderheid van de gemeenteraad af van fossiele reclame.

Impact op bedrijven Bedrijven mogen binnen bepaalde grenzen bepalen waar ze reclame voor maken en consumenten maken natuurlijk hun eigen keuzes. Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens ziet toe op de vrijheid van meningsuiting waar

7

“

Een groot aantal bedrijven heeft met gerichte lobby en twijfelzaaiende mediastrategieën geprobeerd het tegengaan van klimaatverandering te laten ontsporen. [...] Bedrijfsreclame en merkstrategieën worden mogelijk ook toegepast om de verantwoordelijkheid van bedrijven af te schuiven op individuen, of zodat bedrijven het onderwerp klimaat kunnen inzetten voor hun eigen branding.

reclame ook toe wordt gerekend. Reclame kan beperkt worden als een groter doel zoals de gezondheid in het geding komt. Klimaatverandering, alsook uitstoot middels fossiele brandstoffen, hebben een negatieve invloed op de gezondheid van inwoners. Omdat reclame maken cruciaal is voor de meeste commerciële bedrijven, kan het weren van fossiele reclame voor bedrijven in deze sectoren bovendien een extra impuls geven om sneller naar een groen en niet-vervuilend business model over te stappen. Hierbij kan opgemerkt worden dat er in dit initiatiefvoorstel sprake is van gedeeltelijke beperking van reclamemogelijkheden voor bedrijven. Dit initiatiefvoorstel heeft niet tot doel fossiele reclame geheel te verbieden, enkel te weren uit de buitenruimte. Dit voorstel heeft geen betrekking op fossiele reclame die bijvoorbeeld via print, radio, tv of digitaal in Den Haag verspreid wordt. Ook voorziet de voorgestelde wijziging van de APV in een clausule waardoor bedrijfsnamen, logo’s en reclames aan of in de directe nabijheid van winkelpanden bijvoorbeeld nog steeds mogelijk zijn. De bedrijfsvoering van fossiele bedrijven wordt dus maar beperkt begrensd. Tegelijkertijd wordt wel de groeiende groep inwoners erkend die zich zorgen maken

IPCC Sixth Assessment Report20

over klimaatverandering en aanstoot nemen aan fossiele reclame in het straatbeeld.

Omgang met bestaande contracten De gemeente (soms via de MRDH) heeft met verschillende partijen overeenkomsten gesloten over het exploiteren van reclamedragers. Het gaat dan om reclames in haltevoorzieningen bij het openbaar vervoer, vrijstaande reclamevitrines en billboards. Uit juridisch onderzoek van advocaat Van der Vijver (als bijlage toegevoegd) blijkt dat er geen grond is te vermoeden dat aanpassing van de APV leidt tot het betalen van schadeclaims. De gemeenteraad is namelijk publiekrechtelijk bevoegd tot het wijzigen van de APV op het gebied van buitenreclame. Een verbodsbepaling voor bepaalde reclame-uitingen heeft effect omdat de exploitanten van buitenreclame in de gemeente zich dienen te houden aan de toepasselijke regelgeving, waaronder een – aangepaste – APV. Daarnaast bevatten de overeenkomsten tussen de gemeente en de exploitanten geen bepalingen die een garantie zouden kunnen inhouden dat de APV niet op dit gebied aangepast zou kunnen worden (los van de vraag of dat juridisch mogelijk zou zijn). Ook bij een wijziging van de APV kan de gemeente dus onverminderd aan haar contract blijven voldoen. Daarbij is het maar de vraag of een exploitant überhaupt schade lijdt.

8

F I N A N C I Ë N Het weren van fossiele reclame uit de openbare ruimte hoeft niet voor inkomstenderving te zorgen bij de gemeente en bij exploitanten, aangezien deze vorm van reclame wordt vervangen door andere reclame-uitingen. Hiermee hoeft het initiatiefvoorstel geen financiële consequenties te hebben. Het zou echter wel kunnen zijn dat exploitanten bepleiten dat ze minder afdracht willen betalen. Echter, eerst dient overtuigend aangetoond te worden dat er sprake is van ingrijpend gewijzigde financiële of commerciële voorwaarden naar aanleiding van gewijzigde regelgeving. Dit is niet vanzelfsprekend, omdat er een zeer ruim scala aan mogelijke (niet-fossiele) adverteerders overblijft. Daarnaast is onderdeel van een redelijk ondernemersrisico dat regels kunnen fluctueren. Wisselende wet- of regelgeving leidt niet auto-

matisch en direct tot de noodzaak van aanpassing van lopende contracten. Toen op 1 oktober 2021 de Wet Kansspelen op Afstand online gokken legaliseerde had dit positieve effecten voor het aantal toegestane afnemers van reclameruimte. Het is niet zo dat overeenkomsten die al gesloten waren voordat bekend was dat deze wet zou ingaan, toen zijn opengebroken om een hogere afdracht af te dwingen. Mocht een aanpassing van het contract wenselijk zijn, dan kan bovendien een mogelijke aanpassing zien op een kleine afdrachtverlaging of op aanpassing van de voorwaarden, zoals een (korte) verlenging van de concessietermijn of een (geringe) uitbreiding van het aantal advertentie plaatsen. Wij zien echter op dit moment geen reden om uit te gaan van negatieve financiële consequenties. Gegeven dat het voorstel op 1 januari ingaat kan voor die tijd met aanbieders het gesprek zijn aangegaan.

P L A N N I N G

E N

C O M M U N I C A T I E Als de voorgestelde wijziging van de Algemene Plaatselijke Verordening gemeente Den Haag wordt vastgesteld dan dienen exploitanten hieraan te voldoen. De gemeente zal waar toepasselijk contact op moeten nemen met exploitanten van buitenreclame om hen te wijzen op de wijzigingen in de APV en in het gemeentelijk reclamebeleid. Het komt ook voor dat HTM is aangewezen als Service manager, en in die rol verantwoordelijk is voor de communicatie met de concessiehouder aangaande het handhaven van de APV. Het college draagt zorg dat de wijzigingen ook bij HTM goed bekend zijn. Eventueel zoekt de gemeente-

lijke organisatie actief contact met de bedrijven die het meest adverteren met fossiele reclame in onze buitenruimte om ze tijdig te wijzen op het weren ervan. Het college dringt er bij het Rijk op aan te komen tot een landelijk verbod op fossiele reclame en sponsoring. Het Rijk verbiedt behalve fossiele reclame in de buitenruimte ook expliciet fossiele reclame in/op (sociale) media. Tot slot wordt gevraagd uiterlijk in het vierde kwartaal van 2022 te rapporteren over deze in gang gezette acties. Dan kan ook worden ingegaan op beter uitgewerkte (financiële) gevolgen.

9

R A A D S B E S L U I T De gemeenteraad van de gemeente Den Haag, in vergadering bijeen d.d. 30 juni 2022, gezien het voorstel van Robert Barker, Partij voor de Dieren.

Besluit: I.

Fossiele reclame in de openbare ruimte van Den Haag te verbieden door: a.

In de Algemene plaatselijke verordening onder artikel 1:1 het volgende lid toe te voegen: Fossiele reclame: reclame door of voor bedrijven in de kolensector, de olie- en gassector en de luchtvaartsector en reclame over de producten en diensten fossiele brandstoffen, vliegvakanties, vliegtickets, grijze stroomcontracten, gascontracten, cruisereizen of auto’s met een fossiele of hybride brandstofmotor.

b.

In de Algemene plaatselijke verordening onder artikel 2:97 Handelsreclame een zevende lid toe te voegen: Fossiele reclame, die zichtbaar is vanaf een voor het publiek toegankelijke plaats, is verboden, tenzij het gaat om: a. bedrijfsnamen, bedrijfslogo’s en reclames aan of in de directe nabijheid van het pand waar de activiteiten plaatsvinden waar de reclame betrekking op heeft; b. wegwijzers op bedrijventerreinen.

c.

In de Algemene plaatselijke verordening onder de eerste leden van artikel 6:1 en 6:1a (strafbepaling en boetebepaling bestuurlijke boete) aan de opsomming artikel 2:97, lid 5 toe te voegen.

II.

Deze verordening in werking te laten treden op 1 januari 2023.

III.

Het college opdracht te geven het huidige door hem vastgestelde beleid overeenkomstig dit voorstel aan te passen.

IV.

Het college opdracht te geven de exploitanten van reclamedragers in Den Haag te wijzen op de wijziging in de APV en het gemeentelijk reclamebeleid, teneinde fossiele reclames in onder ander haltevoorzieningen bij het openbaar vervoer, vrijstaande reclamevitrines en billboards te weren. Zo hebben de exploitanten een half jaar om zich op aanpassing van de regelgeving voor te bereiden.

V.

Bij het Rijk erop aan te dringen om te komen tot een landelijk verbod op fossiele reclames en sponsoring. Het landelijke verbod geldt niet alleen in de buitenruimte, maar ook in de (social) media.

VI.

Het college te verzoeken om in het vierde kwartaal van 2022 de voortgang van de genoemde acties aan de raad mee te delen alsook eventuele andere in te schatten (financiële) gevolgen.

Aldus vastgesteld in de openbare raadsvergadering van ... De griffier,

De voorzitter,

10

C O L O F O N Partij voor de Dieren Den Haag

Foto’s

Spui 70 2511 BT Den Haag

Cover: Colin Lloyd, Unsplash P. 2: Markus Spiske, Unsplash P. 3: Reclame Fossielvrij P. 4: Jacek Dylag, Unsplash P. 5: The Hague & Partners P. 6: gosiak1980, Pixabay P. 8: Mario Caruso, Unsplash

Tel. nr. | 070 353 3714 E-mail | pvdd@denhaag.nl Website | denhaag.partijvoordedieren.nl Robert Barker | Tekst Jan Willem van den Bos | Tekst George Ongkiehong | Tekst Pieter Groenewege | Vormgeving

Met speciale dank aan Femke Sleegers van Reclame Fossielvrij.

B R O N N E N 1 Barker, R. (2019). Motie Klimaatcrisis (RIS304259). Opgehaald van https://denhaag.raadsinformatie.nl/ 2 Barker, R. (2021). Motie Fossielvrije bushokjes (RIS310272). Opgehaald van https://denhaag. raadsinformatie.nl/ 3 Gemeente Den Haag. (2021). Algemene plaatselijke verordening voor de gemeente Den Haag. Opgehaald van https://lokaleregelgeving.overheid.nl/ 4 Gemeente Utrecht. (2017). Reclameverordening gemeente Utrecht 2017. Opgehaald van https:// lokaleregelgeving.overheid.nl/ 5

RIVM. (2022). Klimaat en gezondheid. Opgehaald van https://www.rivm.nl/

6 The Guardian. (2021). More than 200 health journals call for urgent action on climate crisis. Opgehaald van https://www.theguardian.com/ 7

IPCC. (2021). IPCC Sixth Assessment Report. Opgehaald van https://www.ipcc.ch/

8 Gemeente Den Haag. (2019). Aanpak schoon vervoer (RIS303606). Opgehaald van https:// denhaag.raadsinformatie.nl/ 9 Rijksoverheid. (2020). Deelnemers Schone Lucht Akkoord. Opgehaald van https://www. schoneluchtakkoord.nl/ 10 Partij voor de Dieren Utrecht. (2021). Initi­a­tief­voorstel Weer fossiele reclame uit de openbare ruimte. Opgehaald van https://utrechtgemeente.partijvoordedieren.nl/ 11 Carrington, D.; Taylor, M. (2018). Air pollution is the ‘new tobacco’, warns WHO head. Opgehaald van https://www.theguardian.com/

11

12 Alliantie Amsterdamse Reclame Fossielvrij. (2020). Amsterdamse Reclame Fossielvrij. Opgehaald van https://verbiedfossielereclame.nl/ 13 Reclame Fossielvrij. (s.d.). Over Reclame Fossielvrij. Opgehaald van https://verbiedfossielereclame.nl/ 14 Europese Unie. (2021). Verbod op reclame en sponsoring voor fossiele brandstoffen. Opgehaald van https://europa.eu/ 15 Bakker, N.T.; Groen, R.J. & Kiliç, A. (2020). Motie Amsterdam vrij van fossiele reclame. Opgehaald van https://amsterdam.raadsinformatie.nl/ 16 Fonk. (2021). Convenant Fossielvrije reclame met Gemeente Amsterdam. Opgehaald van https://fonkmagazine.nl/ 17 Wessels, R. (2021). Motie Fossielvrije reclame. Opgehaald van https://enschede.bestuurlijkeinformatie.nl/ 18 Raat, L; Van Peijpe, W.; Van Halm, T. & Jitan, A. (2021). Motie Fossielvrije reclame. Opgehaald van https://leiden.parlaeus.nl/ 19 GroenLinks Haarlem. (2021). Motie Verleid niet tot verergeren klimaatcrisis. Opgehaald van https://gemeentebestuur.haarlem.nl/ 20

IPCC. (2022). Sixth Assessment Report (p. 835). Opgehaald van https://www.ipcc.ch/

B I J L A G E N Eiffel. (2021). Het weren van fossiele reclame uit de openbare ruimte in Utrecht. Van der Vijver, T. (2022). Juridische analyse civielrechtelijke aspecten initiatiefvoorstel verbod fossiele reclame.

12