20220511 Verslag Verkenners Bredenoord-Sneller

Den Haag, 11 mei 2022

Aan de leden van de gemeenteraad,

U heeft ons op 14 april 2022 opdracht gegeven voor de verkenning van een gedragen meerderheidscoalitie. Met dit verslag leggen wij graag verantwoording af over de uitvoering van dit verzoek en de andere onderdelen van onze verkenningsopdracht. Wij constateren dat er in algemene zin een grote mate van bereidheid is om (bestuurs)verantwoordelijkheid te dragen, dat er een grote mate van overeenstemming bestaat over de opgaven voor Den Haag en dat er bij voorbaat geen inhoudelijke blokkades zijn opgeworpen. Desalniettemin moeten we helaas ook constateren dat het op dit moment, bijna 2 maanden na de verkiezingen, bij partijen nog altijd ontbreekt aan de politieke wil om de keuzes te maken die nodig zijn om daadwerkelijk te gaan onderhandelen over de vorming van een meerderheidscoalitie. In het licht van de grote en urgente uitdagingen waar de mooie stad Den Haag en haar inwoners voor staan, vinden wij dit een teleurstellende conclusie. We beseffen terdege dat de politieke situatie ingewikkeld is: de afgelopen raadsperiode was bestuurlijk tumultueus en heeft een wissel getrokken op de onderlinge verhoudingen. Bovendien wijst de verkiezingsuitslag niet richting één 'logische’ en stabiele meerderheidscoalitie. In het vervolg van dit verslag nemen we u mee in de afgelopen verkenning.

Ook staan we stil bij de inhoud en de overeenkomsten als het gaat om de grote uitdagingen in en voor de stad. Tot slot delen we ook enkele observaties en beschouwingen met u over de politiek-bestuurlijke cultuur en de onderlinge verhoudingen, zoals wij die hebben opgetekend tijdens onze verkenning. Een nadere uiteenzetting van onze opdracht en de werkwijze is opgenomen in bijlage 1. Meerdere varianten verkend Na de conclusie van onze voorgangers dat er geen meerderheidscoalitie mogelijk is waar Hart voor Den Haag onderdeel van zou uitmaken, bleek er in theorie een groot aantal varianten te zijn dat kon leiden tot een coalitie van meer dan 22 zetels in de gemeenteraad. Wij hebben na het aanvaarden van onze opdracht (zie bijlage) in de gespreksronden systematisch geïnventariseerd welke varianten afvallen. Deze trechtering heeft plaatsgevonden ofwel op inhoud, ofwel op het ontbreken van politieke wil van één of meerdere partijen die onderdeel uitmaakt van een dergelijke variant. Daarbij hebben wij gebruik gemaakt van het voorwerk van onze voorgangers, maar vooral door de voorkeuren en randvoorwaarden die tijdens de verdiepende gesprekken met partijen naar voren werden gebracht te benutten.

Op basis hiervan zijn met name acht meerderheidsvarianten nader uitgediept: • één zeven partijen variant; • één zes partijen variant; • vier vijf partijen varianten; • twee vier partijen varianten. Hierbij is steeds gezocht naar de achtergronden voor aarzelingen bij bepaalde partijen richting anderen. Dat hebben we onder meer gedaan via clustergesprekken waarin we een dialoog tussen partijen organiseerden om te pogen die aarzelingen weg te nemen. In de gespreksverslagen die met 1

dit verslag openbaar gemaakt worden, zijn de respectievelijke standpunten en argumenten van partijen terug te vinden. Als verkenners hebben wij in de afgelopen weken een hobbelig pad moeten bewandelen. Dat pad voerde ons langs vele mogelijke coalities en vele wensen en eisen die daaraan gesteld werden. Als verkenners hadden -en hebben- we daarbij zoveel ruimte om tot een verkenning en eventueel voorstel te komen als partijen in gezamenlijkheid bereid zijn om te geven. Die ruimte is - tot op het moment van schrijven - blijkbaar onvoldoende om, zoals verzocht in het besluit van uw raad een haalbaar en door de betrokken partijen gedragen voorstel aan u te presenteren. Alle mogelijke coalities stuitten vroeg of laat in het verkenningsproces op een blokkade van één of meerdere mogelijke deelnemers om met de beoogde partners in die meerderheidsvariant de volgende fase van de formatie aan te vangen. Dat is ook het geval bij de ultieme poging die enkele partijen in de afgelopen week nog hebben ondernomen om een coalitie te vormen. Op zondag 1 mei kregen wij het verzoek van D66, VVD en GL nog geen definitieve conclusies te trekken en ons eindverslag nog niet aan de gemeenteraad te sturen.

Nadat wij eerder hadden geconstateerd dat uit de gesprekken tot dan toe geen groen licht voor een meerderheidscoalitie was gebleken, wilden zij samen een ultieme poging doen om te komen tot een coalitie. Wij hebben dit verzoek ingewilligd en waarderen het dat de grootste fracties die in deze fase van de verkenning nog in beeld waren voor een meerderheidscoalitie, ook de daarbij behorende verantwoordelijkheid voelden om toch een pad naar een gedragen en solide coalitie uit te stippelen. Op dinsdag 10 mei hebben wij een gesprek gevoerd met de drie partijen waarin ons verteld is dat ook deze ultieme poging niet tot succes heeft geleid. Daarmee zijn wij wat ons betreft aan het einde gekomen van onze opdracht en kunnen wij niet anders dan concluderen dat het niet is gelukt om de bestaande blokkades in afdoende mate weg te nemen. Hiervoor is blijkbaar nog meer tijd of een extra tussenstap nodig, waarin werken aan onderling vertrouwen een belangrijk element zal zijn. Gedeeld beeld van de grote uitdagingen in en voor de stad We willen beginnen met de stad. Alle partijen, zo leerden de partijprogramma’s, de gespreksverslagen uit de vorige verkenningsronde en de gesprekken die we voerden, willen werken aan een beter leven voor alle mensen in Den Haag. De betrokkenheid van alle partijen bij de stad is onmiskenbaar groot.

Als het gaat om de prioritaire uitdagingen, opgaven en kansen voor de stad voor de komende periode dan bestaat er bij de partijen een grote mate van overeenstemming, al zijn er verschillen in tempo, omvang en uitwerking. Op basis van de gesprekken komen wij tot de volgende acht grote uitdagingen/opgaven: •

Lage opkomst: een taak voor de gehele raad Er is een conclusie te trekken dat er een mogelijke correlatie is tussen de ontstane kloof tussen burger en overheid, wellicht gevoed door landelijke ontwikkelingen, en de lage opkomst. Ook het uitvergroten van (relatieve) politieke verschillen, zowel lokaal als landelijk, zou daarbij volgens partijen een rol kunnen spelen (en dit heeft ook effect op de moeizame verhoudingen tijdens de verkenning). Het is een breed gedeeld gevoel dat er de komende jaren geïnvesteerd moet worden in de relatie burger-lokaal bestuur. In betere zichtbaarheid van raad en stadsbestuur in de wijken en buurten, in participatie en het proactief ophalen van ideeën en wensen van burgers, in het leveren van maatwerk en zichtbare, nabije en probleemoplossende dienstverlening. Het aangekondigde onderzoek naar de oorzaken van de lage opkomst juichen

2

wij toe en wij hopen dat de resultaten spoedig beschikbaar zullen zijn, zodat deze voortvarend ter hand kunnen worden genomen. •

Leefbare, schone en veilige wijken en buurten Er is grote eensgezindheid over het belang van leefbare, schone en veilige buurten en wijken, met name daar waar dat het meest nodig is. Verschillen zitten in de wijze waarop ambities uitgevoerd moeten worden, de intensiteit, focus en omvang van deze (extra) ambities. Tegelijkertijd zien we veel eensgezindheid over de wens om burgers meer en directer invloed te geven, zeker als het gaat om hun eigen wijk of straat.

•

Energierekening verlagen, duurzaamheid verhogen Er is een noodzaak om zo spoedig mogelijk energiebesparingsmaatregelen te faciliteren die snel leiden tot lagere energielasten en het tegengaan van energiearmoede. Het gaat daarbij om zowel het stimuleren van kleine energiebesparende maatregelen als om het structureel verduurzamen van woningen (huur en koop).

•

Mobiliteit en bereikbaarheid Partijen vinden elkaar in de conclusie dat er een grote opgave ligt om Den Haag (stad, buurt en straat) leefbaar, verkeersveilig en bereikbaar te houden. En dat het vanuit ruimtelijk oogpunt en vanuit verkeersveiligheids-, milieu- en klimaatoogpunt noodzakelijk is om het Haagse mobiliteitssysteem door te ontwikkelen en toekomstbestendig te maken, ook tegen de achtergrond van de groei van de stad. Over de maatvoering en volgorde van de inzet van beleidsinstrumenten, bestaat nog geen overeenstemming.

•

Bestaanszekerheid en kansengelijkheid Het werken aan bestaanszekerheid, het vergroten van kansengelijkheid en het verbeteren van de gezondheid van Hagenaars zijn opgaven die partijen heel belangrijk vinden. Partijen zijn zich bewust van de grote uitdagingen in het sociaal domein om te komen tot oplossingen, zeker in een sterk gesegregeerde stad als Den Haag. Het vereist een langjarige en niet vrijblijvende samenwerking van de overheid en alle betrokken (maatschappelijke) partners.

•

Betaalbaar wonen Den Haag heeft een grote bouwopgave. In het belang van de Haagse woningzoekende moet de gemeente op de kortst mogelijk termijn veel betaalbare woningen realiseren en plannen ontwikkelen voor de middellange en langere termijn. Voor enkele gebieden is de planontwikkeling in volle gang. Versterken van het middensegment (koop en huur, kwalitatief en kwantitatief) is een zeer belangrijk, politiek breed gedragen, ambitie. De omvang van het segment sociale woningbouw is onderwerp van een politieke discussie. Over de wijze waarop de bewoners betrokken moeten worden bij planvorming is een eenduidig beeld: dat moet tijdiger, transparanter en meer gericht op samenspraak met de stad in plaats van inspraak op vergevorderde plannen. Dat bij het voldoen aan de woningbouwopgave oog moet zijn voor het behoud (of de creatie) van voldoende groen en voorzieningen wordt ook breed gedeeld.

•

Samen met de stad Alle partijen willen werken aan een betrouwbare overheid. Ook geven partijen aan de behoefte te hebben om de politiek-bestuurlijke taken meer en meer zichtbaar ten dienste te laten zijn van

3

de stad. Meer zoeken naar gezamenlijkheid in de oplossingen ten behoeve van de stad, in plaats van het verstevigen van onderlinge politieke verschillen. Initiatieven als de Wijkagenda's en de Raad in de Stad zijn mooie eerste stappen in de verbetering van de relatie van de inwoners en hun stadsbestuur. Een nieuwe raad biedt, zeker nu corona voorbij is en er meer tijd is voor fysieke ontmoetingen, ook in de stad, een ideale kans om dit punt op de agenda te houden dit verder handen en voeten te geven. Partijen geven aan dat daadwerkelijke en slagvaardige participatie van burgers bij het maken van plannen de verhoudingen ten goede zal komen. •

Gezonde gemeentelijke financiën De begroting van de gemeente Den Haag staat, zeker op langere termijn, onder druk. Alle partijen delen het doel van een structureel sluitende meerjarenbegroting en zijn zich ervan bewust dat heldere (beleids)keuzes noodzakelijk zijn om dit te bereiken, keuzes over de omvang van de gemeentelijke ontvangsten en uitgaven en over de financiering van nieuwe plannen. Het onlangs uitgebrachte rapport Overzicht van opties die de gemeentefinanciën verbeteren1 kan bij de formatiebesprekingen handvatten bieden.

Enkele observaties en overwegingen In de gespreksrondes in de afgelopen weken werden door partijen een aantal observaties en overwegingen met ons gedeeld die ons hielpen de voorkeuren en blokkades van partijen beter te begrijpen. Invulling stabiliteit college: omvang aantal coalitiepartijen Na de eerste informatieronde was een meerderheidscoalitie met minimaal vier partijen noodzakelijk. Voor andere varianten zijn, vijf, zes of zelfs zeven partijen nodig om te komen tot een meerderheid. De meeste partijen geven aan dat hoe meer partijen noodzakelijk zijn, hoe groter het risico op instabiliteit binnen of door een van de fracties. Een ander element in de discussie is het beperken van het aantal deelnemende partijen tot het aantal dat noodzakelijk is voor een meerderheid. Het vergroten van een coalitie met één of meerdere partijen, zonder dat daarvoor een getalsmatige noodzaak is, wordt door diverse partijen gezien als vergroting van het risico op instabiliteit omdat het gevoel van eigenaarschap en saamhorigheid/cohesie binnen een coalitie afneemt als een of meer partijen ‘met de oppositie kunnen meestemmen’ zonder dat dit gevolgen heeft voor het wel of niet halen van een voorstel. Het risico voor de saamhorigheid wordt naar hun mening verergerd als sommige coalitiepartners wél en andere partijen niet in die (getalsmatige) positie verkeren.

Daar wordt overigens tegenover gesteld dat instabiliteit in een coalitie niet alleen afhangt van het aantal deelnemers aan de coalitie, maar vooral ook van de wijze waarop wordt samengewerkt, zowel binnen het college als binnen de raad. Het gaat ook over aspecten als werken vanuit het gezamenlijke verhaal, goede onderlinge relaties, een mentaliteit van elkaar iets gunnen en een werkwijze van elkaar niet verrassen.

1

RIS31106; ter afdoening van een motie is op technische wijze een overzicht gemaakt met mogelijke maatregelen (opties) die de gemeentelijke financiën te verbeteren, zonder daarbij een oordeel over de wenselijkheid daarvan uit te spreken. Bij het tot stand komen van het rapport is de gehele begroting, zowel de baten als de lasten, integraal onder de loep genomen. Dit heeft geleid tot een overzicht van mogelijke opties die binnen het tijdsbestek van een bestuursperiode technisch haalbaar zijn. 4

Naar ons oordeel moet het punt van stabiliteit door het aantal coalitiepartijen dan ook vanuit twee redeneerlijnen benaderd worden, leidend tot een evenwicht tussen gemeenschappelijkheid en eigenheid. Dat houdt in: eigenaarschap voor het gemeenschappelijke coalitieprofiel en voldoende eigenheid voor het eigen (politieke) profiel, waarbij het functioneren van de onderlinge werkwijze essentieel is. Invulling stabiliteit college: omvang van het aantal raadszetels van de coalitiepartijen Tijdens de gesprekken bleken er twee – tegengestelde – redeneerlijnen te zijn ter ondervanging van het gevaar van instabiliteit: • Voor een enkele partij kan stabiliteit het beste bereikt worden door een coalitie waaraan geen partijen deelnemen die getalsmatig niet nodig zijn voor het bereiken van een meerderheid in de raad. Om twee redenen: met minder partijen beperk je het aantal prioriteiten en beperk je het risico op een eigen koers omdat dit getalsmatig kan, zoals hierboven beschreven. • Andere partijen daarentegen stellen zich op het standpunt dat juist een krappe meerderheid van 23 zetels kwetsbaar is, al was het maar omdat zo'n krappe meerderheid in aanleg al instabiel is.

Er doet zich dan immers al een potentieel probleem voor bij afwezigheid van één raadslid in verband met ziekte of indien een raadslid zich van de stemming dient te onthouden in verband met een aangelegenheid die hem rechtstreeks persoonlijk aangaat of waarbij hij als vertegenwoordiger is betrokken. Dit laatste is zeker niet denkbeeldig en vanwege de toenemende aandacht voor integriteit zal dit eerder vaker dan minder vaak voorkomen is de verwachting, en moet hier ook ruimte voor zijn. De nieuwe coalitie heeft als belangrijke opdracht om te investeren in een gezamenlijk verhaal, in gezamenlijke waarden en in het veilig met elkaar discussie voeren zodat er vanuit de basis van vertrouwen gewerkt wordt. Hoewel elke coalitie er naar ons oordeel goed aan doet te streven naar bredere steun voor zijn voorstellen dan alleen van de coalitie, heeft een coalitie die slechts kan stoelen op de kleinst mogelijke meerderheid (23 zetels) het risico dat raadsvoorstellen waar alle coalitiestemmen voor nodig zijn het gevaar hebben toch te stranden. Bruggen slaan De grote verschillen in Den Haag, de lage opkomst en de grote opgaven waar de stad voor staat: het vraagt om bruggen slaan en over partijpolitieke schaduwen heenstappen. Het voorstel voor een nieuwe coalitie is daarbij een eerste stap.

In onze visie, gebaseerd op een lange reeks gesprekken, moet er stevig geïnvesteerd worden in de relationele verhoudingen, de samenwerking en de onderlinge verhoudingen binnen het gehele bestuur van deze stad: binnen het college, tussen de coalitiefracties, tussen college- en raadsleden, maar zeker ook tussen raadsleden van oppositie- en coalitiefracties. Een van onze gesprekspartners sprak in dit verband treffend van ‘achterstallig onderhoud'. Een nieuwe raadsperiode is een uitgelezen kans om te bouwen aan betere verhoudingen, uitmondend in meer gedeelde waarden, en wederzijds begrip. Dat kregen wij ook helder terug uit de gevoerde gesprekken. Wij beschouwen dat als een gewichtige inspanningsverplichting richting elkaar en richting de stad en haar inwoners. Er moet gewerkt worden aan vertrouwen. Zonder vertrouwen kan er geen gezamenlijke verantwoordelijkheid genomen worden.

Tot slot Aan het begin van dit verslag zijn we al ingegaan op de inhoudelijke uitdagingen en opgaven waar de stad naar de mening van de meeste partijen in uw raad voor staat. Deze onderwerpen zullen zeker een rol gaan spelen bij de verdere formatiebesprekingen. Wij geven u in overweging dergelijke 5

hoofdthema's terug te laten komen in een raadsagenda waarvan de voortgang periodiek onderwerp wordt van gesprekken in de raad, tussen raad en college en tussen stadsbestuur en stad. Overwogen zou ook kunnen worden, in het verlengde van een coalitieakkoord, met partners die medeverantwoordelijkheid gaan dragen voor de uitvoering van de plannen uitvoeringsakkoorden te sluiten. Wij wensen de stad toe dat partijen spoedig de politieke wil en het onderlinge vertrouwen zullen (her)vinden om zich over hun blokkades heen te zetten, zodat de daadwerkelijke onderhandelingen voor de vorming van een meerderheidscoalitie kunnen aanvangen. De opgaven voor Den Haag zijn groot en de stad mag van haar bestuurders verwachten dat zij hun verantwoordelijkheid nemen voor de aanpak hiervan. Sterker nog: de inwoners van Den Haag hebben daar recht op. Ten slotte willen wij al onze gesprekspartners voor de openhartige en constructieve gesprekken en sluiten ons graag aan bij de felicitaties voor onze opvolger(s) met de ondersteuning die voor hen klaarstaat: die is fantastisch. Hiermee beschouwen wij de motie ‘Opdracht verkenner(s) van D66’ (RIS31208) als afgedaan.

Met vriendelijke groet,

Annelien Bredenoord

Joost Sneller

6

Bijlage 1: opdracht en werkwijze Op 14, 15 en 16 maart 2022 zijn de gemeenteraadsverkiezingen gehouden. Na een periode van informele gespreksrondes werden twee informateurs benoemd. Zij rapporteerden bijna vier weken later aan de gemeenteraad. In de raadvergadering van 14 april 2022 is, mede op basis van een brief van D66 aan de fractievoorzitters, gesproken over het initiatief van D66 om met een brede opdracht het initiatief in de formatie op zich te nemen. Ook heeft de fractievoorzitter van D66 onze rol bekend gemaakt. Wij hebben deze eervolle opdracht aanvaard, in het besef dat het een lastige opdracht is, zowel qua inhoud als qua voorgeschiedenis. Onze brede opdracht is vervat in een motie die met brede steun is aangenomen.2 In de motie is de volgende opdracht opgenomen: •

De door D66 aan te stellen verkenner(s) de volgende opdracht meekrijgen: Verken alle mogelijkheden om tot een gedragen meerderheidscoalitie te komen bespreek daartoe met alle partijen vertegenwoordigd in de Haagse Gemeenteraad de volgende vraagstukken: − −

• • •

Wilt u toetreden tot een meerderheidscoalitie en zo ja, met welke partijen? Wat zijn de grootste uitdagingen waar Den Haag voor komt te staan? Te denken valt aan de klimaatcrisis, wooncrisis, groei van de stad, kansenongelijkheid en de gevolgen van de coronacrisis. − Welke acties, in grote lijnen, moeten in de komende periode en op langere termijn worden genomen om deze uitdagingen het hoofd te bieden? Hoe moeten we de gemeente financieel gezond maken en houden, en tegelijkertijd de door u genoemde uitdagingen aanpakken? − Hoe zouden college, gemeenteraad en de stad moeten samenwerken? − Hoe ziet uw partij de huidige staat van vertrouwen van inwoners in de gemeente en hoe kunnen college en raad aan dit vertrouwen werken? Het voorwerk van de informateurs Gert-Jan Oplaat en Geerten Boogaard waardevolle informatie bevat dat het verloop van de formatie kan bevorderen; De inbreng van de niet-onderhandelende partijen, hun kiezers en andere bewoners een plaats krijgt in het formatieproces; De verkenner(s) hiervan verslag uitbrengen aan de raad middels een rapport.

Meteen na het raadsdebat zijn we gestart met onze opdracht, gebruik makend van de gespreksverslagen uit de eerste informatieronde. Binnen korte tijd zijn wij met alle partijen3 in gesprek gegaan. In die gesprekken is verdieping aangebracht op de inhoud (vraagstukken en opgaven in de stad), op mogelijke coalitiedeelname en, niet in de laatste plaats, de noodzaak van gedeelde waarden van het stadsbestuur. 2

RIS312083

3

We hebben met alle partijen gesprekken gevoerd met uitzondering van Hart voor Den Haag. Ondanks diverse verzoeken van ons heeft Hart voor Den Haag het standpunt ingenomen eerst de beantwoording van een aantal schriftelijke vragen aan college te willen afwachten. Op basis van die beantwoording was de partij bereid het gesprek aan te gaan. Wij als verkenners hebben geen bemoeienis met - of een verantwoordelijkheid voor- de beantwoording van deze vragen. Ook heeft Hart voor Den Haag geen gebruik gemaakt van ons aanbod om desgewenst schriftelijk hun inbreng aan ons toe te komen. 7

Mede omdat de verkenningsopdracht gedeeltelijk tijdens het april-meireces heeft plaatsgevonden en niet iedereen fysiek aanwezig kon zijn hebben we dat soms kunnen ondervangen door gesprekken via videoconferentie te voeren. Na deze eerste ronde gesprekken kon het aantal mogelijke coalitievarianten fors worden teruggebracht. Via tweede gesprekken werd een aantal varianten nader verkend. In deze gesprekken werden dilemma's en mogelijke blokkades voorgelegd en besproken. Vervolgens werd besloten nader in te zoomen op deze enkele varianten. Dat is gebeurd in bijeenkomsten waarvoor meerdere partijen werden uitgenodigd. In deze clustergesprekken werd gezamenlijk bekeken of en zo ja onder welke voorwaarden deze coalitievarianten aan de orde waren. Van alle gesprekken, de eerste op 15 april 2022, de laatste op 10 mei 2022 zijn (door deelnemers goedgekeurde) gespreksverslagen gemaakt die wij met dit verkenningsverslag openbaar maken. In bijlage 2 is een overzicht opgenomen van de data van de gevoerde gesprekken.

8

Bijlage 2 Overzicht gevoerde verkenningsgesprekken Onderstaand wordt inzicht gegeven in alle gesprekken die de verkenners hebben gevoerd met de diverse partijen c.q. combinaties van partijen vanaf het moment van de start van de verkenningsopdracht.

Vrijdag 15 april 2022

D66 GL

Dinsdag 19 april 20224

FvD SP PVV HSP VVD PvdA CDA DENK CU/SGP PvdD D66 GL

Woensdag 20 april 2022

VVD

Donderdag 21 april 2022

CDA VVD en GL

Maandag 25 april 2022

GL en CDA

Donderdag 28 april 2022

PvdA

Vrijdag 29 april 2022

D66, VVD, GL, PvdA, CDA DENK PvdD D66, GL, PvdD, PvdA, CDA, Denk

Dinsdag 10 mei 2022

D66, VVD, GL

4

Ook vond op 19 april 2022 een kennismakingsgesprek plaats tussen de verkenners en de burgemeester. 9