20210714-RIS308995 Voorstel van het college inzake Vangnetaanvraag 2020

Datum

Registratienummer

8 juni 2021

SZW/10113125 RIS308995

Voorstel van het college inzake Vangnetaanvraag 2020 Inleiding Evenals voorgaande jaren (2015, 2016, 2017, 2018 en 2019) is het college voornemens om een vangnetuitkering BUIG over 2020 aan te vragen, echter het verschil met voorgaande jaren is dat in 2020 gezien de hoogte van het tekort het Haagse bijstandstekort door het Rijk gezien wordt als eigen risico voor de gemeente, waardoor deze vangnetaanvraag door het Rijk zal worden afgewezen. Het college meent toch in het licht van de juridische procedures tegen het Rijk inzake de bijstandsbudgetten dat het van belang is om over het jaar 2020 een vangnetaanvraag te doen. Dit zal verder worden toegelicht. Om een vangnetaanvraag in te kunnen dienen moet een gemeente aan een aantal (procedurele) voorwaarden voldoen. De raad is hierover in april 2020 geïnformeerd in het raadsvoorstel inzake de maatregelen ten behoeve van de Vangnetaanvraag BUIG 2019 (RIS 305125). Hieronder wordt achtereenvolgens ingegaan op de inzet van het college in de juridische procedure tegen het Rijk inzake onze bijstandstekorten, de analyse en de oorzaken van het bijstandstekort, de genomen maatregelen en de effecten om het bijstandstekort te reduceren. De genomen maatregelen worden beknopt weergegeven, omdat de raad separaat op de verschillende onderdelen en met de jaarrekening 2020 (RIS 308436) uitvoerig wordt geïnformeerd.

Met deze inhoud voldoet dit raadsvoorstel inzake de Vangnetaanvraag 2020 aan de voorwaarden om daadwerkelijk een vangnetaanvraag te kunnen doen. Inzet van het college Het college is van mening dat de financiering van de bijstand door het Rijk kostendekkend moet zijn in ieder geval met betrekking tot de onvermijdbare kosten die samenhangen met de uitvoering van deze taak. Deze opvatting wordt ook in de uitspraak van de Centrale Raad van Beroep (CRvB) over onze zaak van 1 juli 2019 onderschreven. Op grond van deze uitspraak van de CRvB heeft de staatssecretaris het verdeelbesluit 2015 voor herzien. Met het herziene besluit van de staatssecretaris over 2015 van 11 december 2019, om de gemeente Den Haag geen extra middelen toe te kennen, heeft de staatssecretaris naar onze mening geen gevolg gegeven aan de uitspraak van de CRvB. Wij zijn door de opstelling van de staatssecretaris genoodzaakt om beroep in te stellen bij de CRvB. De zitting van de beroepszaak vond plaats op 18 mei 2021. Het is onbekend wanneer de CRvB uitspraak zal doen. Dat ook de CRvB het herziene besluit van de staatssecretaris geen passende reactie vindt, blijkt ook uit een brief van de CRvB van 17 februari 2021, waarin de staatssecretaris gevraagd wordt of deze bereid is mee te werken aan een schikking over de jaren 2015 tot en met 2018.

Mogelijk zal daarom een schikking een onderdeel van de uitspraak kunnen zijn.

Gemeente Den Haag

Spui 70 Den Haag

Postbus 12600 2500 DJ Den Haag

T 14070 www.denhaag.nl

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

SZW/10113125

Het college is altijd al bereid geweest om tot een schikking te komen maar is daarbij van mening dat een schikking voldoende tegemoet moet komen aan de onevenredige benadeling van onze gemeente, die door het verdeelmodel is ontstaan. Zoals bekend (RIS 305125) betekent deze situatie dat wij tegen ieder vangnet- en verdeelbesluit bezwaar aantekenen of beroep bij de rechtbank instellen als het bezwaar ongegrond verklaard wordt. Wij wachten op een definitieve uitspraak van de CRvB over onze beroepszaak, waarna een verdere inzet bepaald kan worden. Afhankelijk van deze uitspraak kan deze verdere inzet variëren van een gezamenlijke oplossing met het Rijk tot een verder gebruik van mogelijke rechtsmiddelen. Wij zullen het nieuwe kabinet benaderen met de vraag of wij gezamenlijk tot een oplossing kunnen komen in deze langslepende kwestie. In samenwerking met andere gemeenten en de VNG is onze gemeente ook betrokken bij de bredere discussie over de het macrobudget, de bijstandsfinanciering en het verdeelmodel. Het doel van deze discussie is input te geven aan het nieuwe kabinet en te komen tot een adequate kostendekkende bijstandsfinanciering.

Het gaat hierbij onder meer om de fluctuaties in de gemeentelijke bijstandsbudgetten te verminderen, het eigen risico voor de gemeente te verlagen en dat beleidsmaatregelen van het Rijk transparant en realistisch doorgerekend worden op de financiële druk bij gemeenten. Alleen door een vangnetaanvraag in te dienen kunnen wij bezwaar maken en gebruik maken van onze rechtsmiddelen. Het advies van onze advocaten is om deze aanvraag ook daarom te doen ook al is de hoogte van ons tekort lager dan 7,5% van het definitief toegekend budget over 2020. Om in aanmerking te kunnen komen voor een vangnetuitkering over 2020 moet het tekort hoger zijn dan 7,5%, waarbij een tekort tussen 7,5% en 12,5% voor 50% in aanmerking te komt voor een vangnetuitkering. Op basis van het juridisch advies is het college toch voornemens om een vangnetuitkering aan te vragen, omdat wij vinden dat wij vanaf 2015 onnodig en onevenredig benadeeld worden door de financieringssytematiek van het Rijk. De aanvraag moet verder wel aan de procedurele voorwaarden voldoen. De vangnetaanvraag BUIG 2020 en daarmee ook dit raadsvoorstel moeten in dit perspectief gezien worden. Als de vangnetaanvraag wordt afgewezen kunnen we op advies van onze advocaten weer gebruik maken van de rechtsmiddelen die daarvoor openstaan en bezwaar en beroep instellen.

Analyse en oorzaken van het tekort De achterliggende oorzaken van het tekort, zoals ook in het raadsvoorstel inzake de maatregelen ten behoeve van de Vangnetaanvraag BUIG 2019 van 21 april 2020 (Ris305125) zijn beschreven, zijn niet gewijzigd: de systematiek en de uitkomsten van het verdeelmodel doen geen recht aan de situatie van onze gemeente en onze arbeidsmarkt. Het college is dan ook van mening dat de financiering van het Rijk gebaseerd moet zijn op de onvermijdbare kosten van de bijstandsverstrekking en dat een gemeente geen “pech” mag ondervinden door een kansenmodel. Ultimo 2019 waren er in de gemeente Den Haag 23.093 huishoudens met een bijstandsuitkering, terwijl het verdeelmodel een voorspeld aantal gaf van 21.641 huishoudens. Dit verschil van 1.452 huishoudens leidt ook tot een lagere rijksbijdrage dan een rijksbijdrage gebaseerd op het werkelijk aantal huishoudens met een bijstandsuitkering. 2020 was een bijzonder jaar. Na een aantal jaren, waarin het bijstandsvolume daalde, werd deze daling een halt toegeroepen door de coronacrisis en het bijstandsvolume nam weer toe. De toename van de bijstand heeft ook geleid tot een verhoging van het definitieve macrobudget door het Rijk.

2/7

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

SZW/10113125

In oktober 2019 werd het voorlopige macrobudget nog vastgesteld op € 6.147,4 miljoen; eind september 2020 werd het definitieve budget, na verschillende correcties, voor 2020 vastgesteld op € 6.375,0 miljoen. Voor de gemeente Den Haag betekende dit dat het definitieve buigbudget uitkwam op € 366,6 miljoen. In de jaarrekening 2020 wordt de toelichting gegeven op de baten en de lasten van de bijstandsverlening. Ontwikkelingen arbeidsmarkt Op basis van de voorlopige gegevens schat het CBS in dat de Nederlandse economie in 2020 met 3,8% is gekrompen ten opzichte van 20191. De werkloosheid is ten opzichte van 2019 met 4,25% gestegen. De structuur van de arbeidsmarkt is niet wezenlijk gewijzigd ten opzichte van het vorige raadsvoorstel inzake de maatregelen ten behoeve van de Vangnetaanvraag Buig 2019 (Ris 305125). Den Haag kent een grote vraag naar hoger opgeleid personeel, o.a. door de aanwezigheid van het openbaar bestuur, specialistische zakelijke dienstverlening en internationale organisaties. Hierdoor kent de arbeidsmarktregio een hoge inkomende pendelstroom van werknemers van buiten de regio. Daarbij groeit de beroepsbevolking sterker dan de werkgelegenheid. Door de lage scholingsgraad in combinatie met gebrek aan werkervaring, beperkt sociaal netwerk en andere factoren hebben bijstandsgerechtigden een slechte arbeidsmarktpositie.

Werkgevers geven bij vacaturevervulling veelal de voorkeur aan mensen met recente werkervaring en schoolverlaters. Het CPB had voorafgaand aan de coronacrisis al voorspeld dat vanaf 2020 rekening gehouden moest worden met een verminderde groei of zelfs krimp van de economie. De coronacrisis wijzigde situatie op de arbeidsmarkt abrupt en de werkloosheid steeg. De stijging van de werkloosheid door de coronacrisis wordt nog getemperd door de steunmaatregelen van het Rijk, zoals de NOW- en de Tozoregeling. Ontwikkelingen bijstand Het Buigbudget bestaat uit verschillende soorten uitkeringen: de bijstand levensonderhoud, krediethypotheken, IOAW, IOAZ en de BBZ. De bijstand levensonderhoud beslaat ongeveer 95% van het totaal aantal uitkeringen. De Tozo-ondersteuning valt buiten het Buigbudget en wordt separaat gefinancierd door het Rijk. In de periode vanaf 2017 tot en met februari 2020 daalde het aantal uitkeringen in Den Haag van 26.466 naar 23.955 uitkeringen. Vanaf maart tot augustus 2020 steeg het aantal uitkeringen naar 24.931 uitkeringen om in de maanden daarna weer te dalen. Ultimo 2020 werden er 24.751 uitkeringen verstrekt; een stijging van 2,5% over het gehele jaar. Bij de G4 bedroeg de gemiddelde stijging over 2020 4,8%.

Door de coronacrisis is met name het aandeel jongeren in de bijstand toegenomen; jongeren zijn vaker afhankelijk van de flexibele arbeidsmarkt2: Leeftijdsopbouw bijstand Ultimo 2019 Ultimo 2020 Percentuele stijging Jonger dan 27 jaar 1.708 1.874 9,7% 27 tot 50 jaar 11.538 11.747 1,8% 50 jaar tot AOW 10.873 11.130 2,4% Totaal bijstand 24.119 24.751 2,6%

1

CBS, 16 maart 2021

2

Bron: Socrates

3/7

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

SZW/10113125

Een ander effect van de Coronacrisis is dat de verblijfsduur wijzigde; het aantal mensen met een korte verblijfsduur in de bijstand nam toe3: Verblijfsduur bijstand Ultimo 2019 Ultimo 2020 Percentuele stijging 0 – 3 maanden uitkeringsduur 1.449 1.595 10,1% 3 – 18 maanden uitkeringsduur 3.431 4.097 19,4% 18 maanden of meer uitkeringsduur 19.239 19.059 -/- 0,9% Totaal bijstand 24.119 24.751 2,6% In het voorjaar van 2020 waren de verwachtingen door de Coronacrisis zeer somber en werd er rekening gehouden dat de bijstand met 15% kon toenemen4. Niet alleen zou de instroom sterk toenemen, maar ook werd rekening gehouden met een sterke daling van de uitstroom. Uiteindelijk lag de instroom ruim 800 hoger dan in 2019 en de uitstroom was ruim 800 lager. Maatregelen Het jaar 2020 was door de coronacrisis bijzonder. De coronamaatregelen hadden grote invloed op de normale werkzaamheden. Door de lockdown konden trainingen en trajecten slechts beperkt doorgang vinden, het aantal bijstandsaanvragen steeg en face-to-face gesprekken ook in het kader van handhaving konden slechts beperkt plaatsvinden. Daarbovenop moest veel capaciteit (menskracht en middelen) worden ingezet om de bijna 34.000 Tozo-aanvragen af te kunnen handelen. De normale maatregelen om het bijstandsvolume te beperken kwamen onder druk te staan. Ondanks deze omstandigheden zijn er goede resultaten behaald.

Den Haag werkt Op 1 januari 2020 is het Gemeentelijk Werkbedrijf in haar nieuwe vorm van start gegaan, onder de naam ‘Den Haag Werkt’ (RIS 299800, RIS 302416 en RIS 304096). De dienstverlening aan werkzoekenden om hen te plaatsen en te begeleiden op een arbeidsplaats en aan werkgevers is hierdoor gebundeld. De opgave van Den Haag is om jaarlijks 3.100 mensen vanuit de bijstand uit te laten stromen naar school of werk. Van deze 3.100 wordt door het Werkoffensief + 500 jaarlijks 500 aan uitstroom gerealiseerd. Het Werkoffensief +500 is een 4 jaar durende intensivering en extra maatregel om 2.000 mensen extra uit de bijstand te begeleiden. Voor deze intensivering heeft het college in het coalitieakkoord € 18 mln. beschikbaar gesteld. In 2020 is de ambitie om 3.100 mensen uit de bijstand te laten uitstromen naar werk of school niet gerealiseerd. Gezien de bijzondere omstandigheden door de coronacrisis zijn er goede resultaten behaald5: 2.684 personen zijn uitgestroomd naar school of werk; 364mensen met een arbeidsbeperking zijn aan een baan geholpen, van wie 102 in het kader van de STiP-regeling; 285 mensen werkten eind 2020 met een beschut dienstverband bij de gemeente Den Haag.

150 STiP-medewerkers die zijn doorbemiddeld naar een reguliere baan; 618 werkontwikkeltrajecten zijn in 2020 van start gegaan; 911 werkfittrajecten zijn van gestart gegaan in 2020 voor mensen die nog niet toe waren aan een werkontwikkelingstraject

3

Bron: Socrates

4

De basis voor de 15% stijging was het derde scenario van het CPB over de mogelijke effecten van de coronacrisis.

5

In de jaarrekening 2020 (Ris 308436) worden de resultaten uitvoerig toegelicht.

4/7

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

SZW/10113125

Arbeidsbeperkten Den Haag en de regio Haaglanden behoren tot de koplopers als het gaat om de realisatie van de banenafspraak voor mensen met een arbeidsbeperking. In 2020 werd € 13,5 miljoen aan loonkostensubsidies verstrekt. Loonkostensubsidies zijn technisch een onderdeel van het Buigbudget. De ambitie om veel mensen met een arbeidsbeperking te plaatsen heeft daarom een keerzijde en draagt bij aan het Haagse tekort op de bijstand. Pas vanaf 2022 zal het Rijk de budgetten van loonkostensubsidies verdelen op basis van realisaties. Jongerenaanpak Jongeren zijn zwaar getroffen door de coronacrisis. De SPA-dienstverlening (Servicepunten Arbeid) is tijdens deze periode dan ook zoveel mogelijk digitaal en telefonisch doorgegaan. Tot half oktober is één vestiging fysiek opengebleven. De fysieke dienstverlening buiten de vestigingen, zoals deurbezoeken is ook doorgegaan met inachtneming van de Coronamaatregelen. Hierdoor konden jongeren nog wel ondersteund en begeleid worden, maar was vooral het plaatsen op een baan lastiger. Binnen het corona-herstelplan is de impulsaanpak jongeren een belangrijke pijler. Doel van deze aanpak is het vergroten van stageplekken en werkmogelijkheden voor jongeren.

Maar als onderdeel hiervan worden jongeren, die door deze crisis in de problemen komen, vroeg in beeld gebracht en in samenwerking met verschillende onderwijsorganisaties moet voortijdige schooluitval voorkomen worden. Hierover is de raad geïnformeerd (RIS 306581). Doelgroep participatie In 2020 is een start gemaakt met de vernieuwde dienstverlening voor de participatiegroep, welke in 2021 verder geïmplementeerd wordt (RIS 307152). Het gaat erom dat burgers mee kunnen doen in de samenleving en dat hen door een geïntegreerde dienstverlening perspectief wordt geboden. Naleving en Handhaving Maatregelen op het gebied van naleving en handhaving dragen ook bij aan het terugdringen van het bijstandstekort. Doelstelling van naleving en handhaving is dat de uitkering bij de mensen terecht komt die het nodig hebben. Het college heeft vanaf januari 2019 stappen gezet om met een intensiveringslag de naleving en handhaving verder te versterken en te verbeteren (RIS 307014). Deze intensiveringsslag heeft een looptijd van 2019 tot 2022 en omvat de doelen en maatregelen in onderstaande overzicht:

1. 2. 3. 4.

5

Extra maatregel Inzet op preventie Verder verbeteren van de dienstverlening Effectievere inzet van informatie-gestuurd handhaven Versterken van de samenwerking binnen de handhavingsketen en bij grensoverschrijdend onderzoek Aangaan van nieuwe uitdagingen en bepleiten van verbetering van landelijke regelgeving.

Doel Verder voorkomen van onrechtmatigheid Optimale dienstverlening Helpen risico op fraude eerder te herkennen Efficiënt en effectief handhaven

In de pas blijven met nieuwe ontwikkelingen in de samenleving en verbetering uitvoerbaarheid van regelgeving.

5/7

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

SZW/10113125

Ondanks de coronacrisis zijn er gerichte acties ingezet om de preventieve benadering van handhaving te versterken. Bijstandsgerechtigden worden op verschillende momenten en verschillende plekken geïnformeerd over de inlichtingenplicht en welke voorwaarden behoren bij het verkrijgen en behouden van een uitkering. Er zijn nieuwe interventies toegevoegd, zoals onder ander de verzuimaanpak en inzet van handhavers in het Werkoffensief +500. Het inlichtingen- en voorlichtingsmateriaal is vernieuwd met behulp van gedragswetenschappelijke inzichten. Medewerkers zijn getraind op handhavingstaken en aan de poort en op andere plekken in de organisatie zijn handhavers aanwezig die medewerkers ondersteunen om fraude signalen te ontdekken en fraude aan te pakken. Handhaving heeft in 2020 geleid tot de volgende resultaten6: Soort resultaat Verlaagde uitkeringen door maatregelen wegens het niet voldoen aan de arbeidsverplichtingen Beëindigde uitkeringen wegens onvoldoende medewerking of inlichtingen Beëindigde of verlaagde uitkeringen als resultaat van onderzoek naar het schenden van de inlichtingenverplichting

Aantal 739 622 285

Externe maatregelen In een vangnetaanvraag wordt ook gevraagd naar zogenoemde “externe” maatregelen. Het gaat hierbij om onder andere onderzoeken naar bijvoorbeeld de mogelijkheden van en ontwikkelingen op de arbeidsmarkt, input en consultatie van derden over de Haagse aanpak, samenwerking met organisaties en andere gemeenten. Deze externe maatregelen zijn niet gewijzigd ten opzichte van de vangnetaanvraag van 2019. De externe maatregelen zijn: samenwerking in het Regionaal Projectenbureau regio Haaglanden; gesprekken en samenwerking met werkgevers en maatschappelijke partners om mensen daadwerkelijk te kunnen begeleiden en plaatsen op een arbeidsplaats samenwerking met verschillende onderwijsinstellingen, zoals ROC-Mondriaan en de Pro/VSO-scholen; om de resultaten van de bijstandsaanpak te kunnen vergelijken werkt onze gemeente mee aan de benchmark van Divosa. We kunnen zo onze resultaten vergelijken met andere gemeenten in Nederland en de G4; met de G4 vindt op verschillende ambtelijke niveaus (directies, beleid- en uitvoering) overleg plaats om ervaringen en kennis te delen; zo hebben de G4-directies een aparte bijeenkomst belegd om met elkaar de aanpakken in de verschillende steden te bespreken; op het terrein van handhaving bestaat ook een netwerk van kennisdeling, waarin onze gemeenteactief aan deelneemt.

Er bestaan verschillende platforms zoals het Regionaal Platform Fraudebestrijding, commissie Handhaving van Divosa en het Kenniscentrum Handhaving en Naleving van de VNG. Door actieve deelname aan deze netwerken is het eenvoudiger om kennis uit te wisselen en op de hoogte te blijven van nieuwe technieken en methoden voor handhaving. Tot slot In het raadsvoorstel “maatregelen ten behoeve van de Vangnetaanvraag BUIG 2019” (RIS305125) hebben wij de raad op de hoogte gesteld van onze ambities dat wij geen beroep meer hoeven te doen op een vangnetuitkering en dat wij een adequate kostendekkende financiering van het Rijk voor de bijstand moeten ontvangen. Helaas zijn wij hierover nog steeds in een juridische procedure met het Rijk verwikkeld, waardoor dit raadsvoorstel ten behoeve van een vangnetaanvraag 2020 gewenst is.

6

Bronnen: Socrates en Cognos

6/7

Gemeente Den Haag Ons kenmerk

SZW/10113125

Mede in het licht van onze beroepszaak bij de CRvB maar ook met het oog op een nieuw kabinet houden wij vast aan deze ambities. Gezien het vorenstaande stelt het college de raad voor het volgende besluit te nemen: De raad van de gemeente Den Haag, Gezien het voorstel van het college van 8 juni 2021, en overwegende dat: -

-

-

-

in artikel 15, zesde lid van de Regeling Participatiewet, IOAW en IOAZ, is geregeld dat het college bij een verzoek tot vangnetuitkering aan de minister SZW informatie verstrekt over genomen maatregelen om te komen tot een (verdere) reductie van het tekort op de gebundelde uitkering; er voldoende informatie beschikbaar is dat het tekort op het bijstandsbudget voornamelijk wordt veroorzaakt door factoren, die niet of nauwelijks door de gemeente beïnvloed kunnen worden; vanwege de extra druk op de gemeentelijke middelen maatregelen tot vermindering van het bijstandstekort noodzakelijk zijn en dat het nemen van deze maatregelen ook een voorwaarde is om in aanmerking te komen voor de vangnetuitkering 2020; bij een afwijzing van de vangnetaanvraag of vangnetuitkering door de minister SZW het college gebruik kan maken van de juridische rechtsmiddelen om het besluit van de minister aan te vechten;

Besluit: I.

II.

III.

in te stemmen met de analyse van het college over de oorzaken van het tekort waaruit blijkt dat het tekort op de bijstand voornamelijk wordt veroorzaakt door factoren, die niet of nauwelijks door de gemeente beïnvloed kunnen worden; in te stemmen met het gevoerde beleid en dat het college de raad voldoende inzicht heeft gegeven over de maatregelen, die een bijdrage leveren aan de vermindering van het bijstandstekort; in te stemmen met de analyse van het college, het gevoerde beleid en de maatregelen, die opgenomen worden in de vangnetaanvraag 2020.

Aldus besloten in de openbare raadsvergadering van 14 juli 2021. De griffier,

De voorzitter,

7/7