Document · PDF

Vraag 4

Gemeenteraad 3 juni 2025, gemeente 's-HertogenboschBij agendapunt: Voorjaarsnota12.336 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

2 alinea's met “presentatie”: 647 654

MARIËNWATER HERBESTEMMINGSCAN

INTRODUCTIE

INHOUD

introductie

BOUW- EN CULTUURHISTORIE WAARDEN

kwaliteiten van het erfgoed monumentale waarden stedenbouwkundige analyse ruimtelĳke en (bouw)technische verkenning

passend naar de toekomst waarden en kansen denklĳnen transformatie - inspiratie en verbeelding

HERBESTEMMEN

kansen en risico’s

MARKTVERKENNING EN FINANCIELE HAALBAARHEID

h-scan | pagina 2

PROGRAMMATISCHE EN RUIMTELIJKE MOGELIJKHEDEN

bĳlage 1 colofon

h-scan | pagina 3

terugkoppeling H-Team gemeente ‘s-Hertogenbosch

INTRODUCTIE

INHOUD Opdrachtgever De opdrachtgever van dit onderzoek en eigenaar van terrein en gebouwen is VOF Land van Coudewater, een samenwerking tussen van Wanrooĳ bouw en ontwikkeling en BPD bouwfonds gebiedsontwikkeling. De opdrachtgever oriënteert zich op de toekomstige mogelĳkheden tot herbestemming en transformatie van het gebouw Marienwater. De opdrachtgever vraagt hen te ondersteunen in deze oriëntatiefase met als doel richtinggevende uitspraken te verwerven tbv het opstellen van een vervolgaanpak. Voor de vraag aan opdrachtnemer is met name de rol en de betekenis van de cultuurhistorische waarden relevant en de wĳze waarop deze kunnen worden geborgd in de aanpak voor een succesvolle transformatie- of herbestemmingstrategie. Opdachtnemer De opdrachtnemer voor dit herbestemmingsonderzoek is Tarra Architectuur en Stedenbouw uit ‘sHertogenbosch. Het cultuur-historisch onderzoek is in onderaanneming en supervisie van Tarra door DOOK verricht. De ervaring uit eerdere projecten, waarbĳ beide partĳen betrokken waren, vormt de basis voor deze opdracht. Tarra levert de expertise op het gebied van ontwerp, architectuur en stedenbouw. Dook erfgoedwerk verricht onderzoek op bouw- en cultuurhistorisch terrein en levert een eigen rapportage. Buro Wiegel is verantwoordelĳk voor de kostencalculatie van de diverse denklĳnen.

De eindrapportage geeft een integrale vertaling op het onderzoek van drie expertises. Object Marienwater is gebouwd in de 17e eeuw. Het gebouw is geregistreerd als rĳksmonument met complexnummer 32717. Het huidige adres is Berlicumsweg 8G, Rosmalen (Noord- Brabant).

Bronnen Naast de bronnen die genoemd zĳn in het cultuurhistorisch onderzoek (document DOOK zie bĳlage) is, voor het begrip van het beleid in de provincie Brabant, ook gebruik gemaakt van het beleidskader ‘De (verbeeldings)kracht van erfgoed’. Werkwĳze Om te komen tot het integrale eindresultaat van de transformatie mogelĳkheden is een driestappenplan toegepast. In de eerste fase zĳn op basis van het cultuurhistorisch onderzoek, de stedenbouwkundige verkenning en een ruimtelĳk onderzoek de waarden van het complex geanalyseerd. In de tweede stap zĳn een drietal denklĳnen ontwikkeld om zicht te krĳgen op de herontwikkelingsmogelĳkheden voor Kloosterkapel Emma. Deze denklĳnen verkennen een realistische doorkĳk naar een bĳ de gebouwen en omgeving passend potentieel. Tegelĳkertĳd spelen deze denklĳnen een rol als ‘stresstest’ of verkenning van het draagvermogen voor de waarden van het complex. Het integraal afwegen van de verschillende denklĳnen, in afstemming met de opdrachtgever en met input van het Herbestemmingsteam ‘s-Hertogenbosch, heeft een basis voor verdere doorwerking. Leeswĳzer Het beoogde resultaat van dit onderzoek is het inzichtelĳk maken van het transformatiepotentieel van het monument. Als basisinformatie voor het transformatieonderzoek zĳn het cultuurhistorisch onderzoek en het beleidskader van de gemeente ’sHertogenbosch gebruikt.

Om een beeld te schetsen van het object is de geschiedenis op hoofdpunten in het rapport opgenomen. Daarnaast is een bouw- en cultuurhistorische waardestelling van het monument op basis van het cultuurhistorische onderzoek opgesteld.

h-scan | pagina 5

De uitkomsten van de deelonderzoeken zĳn vervolgens gebruikt om de essentiële waarden en kansen van het monument inzichtelĳk te maken. Zoals bĳ ‘werkwĳze’ vermeld zĳn drie denklĳnen ontwikkeld om het draagvermogen van Marienwater en de waarden die daarin verscholen liggen aan een ‘stresstest’ te onderwerpen. Alle denklĳnen grĳpen terug op het versterken of herstellen van 1 of meerdere van deze essentiële waarden. Per denklĳn zĳn de ingrepen inzichtelĳk gemaakt op het niveau van de volgende lĳnen: (1) wat is er nodig om het casco te herstellen, (2) welke ingrepen zĳn nodig gerelateerd aan de oplossingsrichting op het niveau van het casco en (3) welk inbouwpakket voegen we te gericht op het programma en de funcie. Daarnaast geeft elke denklĳn in een doorkĳk naar de daarbĳ behorende programmatische kansen. De toetsing zal door de brede kĳk verschillende uitkomsten en gegevens genereren. De aanpak en de denklĳnen zĳn integraal met het H-team van gemeente ‘s-Hertogenbosch besproken. Pagina 56 geeft een overzicht van de reacties en aanbevelingen vanuit de verschillende disciplines De denklĳnen zĳn geen (herbestemmings) plannen maar koersbepalingen. Er kunnen geen rechten aan ontleend worden voor een vervolgopgave.

KWALITEITEN VAN HET ERFGOED | MONUMENTALE WAARDEN

HISTORISCHE ONTWIKKELINGEN

HISTORISCHE ONTWIKKELINGEN historische ontwikkeling coudewater De naam Caldewater en Coudewater worden voor het eerst in 1439 en 1456 vermeld in de archievenvan het Groot ziekengasthuis1. De naam verwĳst naar het verschĳnseldat het gebied in de winter vaak drassig was. Waarschĳnlĳk overstroomdehet land regelmatig door de hoge waterstand in het winterseizoen. Het is ook mogelĳk dat de naam is afgeleid van de Duitse 'Kouwi', dat veld of akker betekent. De naam Koudewater zou dan veldwater kunnenbetekenen dat via de Wetering naar de Aa stroomde.2 klooster coudewater Het klooster Coudewater werd in 1434 gesticht door de rĳke weduwe Milla van Campen uit Kampen. Aanvankelĳk wilde deze dame in de stad Kampen een Birgittĳns convent oprichten. Door een kerkelĳke machtsstrĳd in het bisdom Utrecht, waaronder Kampen viel, werd zĳ daartoe niet in de gelegenheid gesteld. Na een jarenlange strĳd vertrokze naar 's-Hertogenbosch. In de directe omgeving van de stad kocht, of kreeg zĳ van Peter de Gorter het landgoed 'Koudewater' en stichttehier het klooster dat binnen tien jaar zou uitgroeien tot de dubbelabdĳ genaamd Maria ad Aquas Frigidas3, wat Maria van de Koude Wateren betekent. Al snel kreeg het convent de naam Mariënwater. Aan de keuze voor de locatie is een legende verbonden, waarin de landeigenaar Peter de Gorter in zĳn bĳenkasten een klooster van bĳenwas zou hebben gevonden.

Coudewater was het eerste dubbelconvent van Birgittĳnen en Birgittinessen in het bisdom Luik. De kapel was voor zowel de zustersals de paters bestemd. In 1566 werd het klooster tĳdens de beeldenstorm geplunderd. Na de inneming van 's-Hertogenbosch in 1629 en de daarop volgende Vrede van Munster in 1648 werden ook de buiten de stad gelegen kloosters onteigend en de paters gedwongen het klooster te verlaten. Zĳ vestigen zich in Hoboken in België. De zustersmochten voorlopig blĳven, maar mochten geen nieuwe leden meer aannemen. Het was de bedoeling dat de kloosterorde zo zou uitsterven. In 1713 werden de gebouwen en het land door de Staten van Holland verkocht. buitenplaats In eerste instantie werd het klooster gekocht door Herman Cremers die het onmiddellĳk weer aan de zusters verhuurde. Vanwege de slechte economische omstandigheden moestenze later dat jaar toch vertrekken. Na wat omzwervingen vestigden de overgebleven nonnen zich in Uden. Tien jaar later overlĳdt Herman en wordt het landgoed verkocht aan Johan Gansneb, de rentmeestervan de geestelĳke goederen in 's-Hertogenbosch. In 1724 liet hĳ de meestegebouwen afbreken, zodat alleen het voormalige vrouwenklooster overeind bleef. Daarna kende het landgoed een reeksverschillende eigenaren. De laatste particuliere eigenaar was jonkheer Blocq van Scheltinga.

Hĳ verkochtCoudewater in 1870 aan 'de Maatschappĳ tot Verpleging van Zwakzinnigen op het land'.

afbeelding van het hoofdgebouw voor de aanpassingen in 1870

psychiatrische inrichting De psychiatrische inrichting Coudewater is voorgekomen uit Reinier van Arkel in 's-Hertogenbosch, de oudste psychiatrische instelling in Nederland. De instelling werd in 1442 opgericht. In de tweede helft van de 19de eeuw nam het aantal patiënten explosief toe (van 183 in 1850 tot 616 in 1870) en had het instituut in de binnenstad van 's-Hertogenbosch onvoldoende ruimteom de grote hoeveelheid patiënten op een goede manier op te kunnen vangen. Daarnaast werd, voor de rust van de patiënten, aan verpleging buiten de stad de voorkeur gegeven. Na jarenlang wikken en wegen van de Provinciale Staten, besluiten twee artsen van Reinier van Arkel (E. van den Bogaert en L. Pompe)om zelf het initiatief te nemen. Ze richten eerst 'de Maatschappĳ tot Verpleging van Krankzinnigen op het land' op, daarna kopen ze het landgoed Coudewater. Zo werd Coudewater, dat in eerste instantie was bedoeld als buitengesticht van Reinier van Arkel, een volkomen zelfstandige inrichting en tevens het eerste Nederlandse plattelandsgesticht. Het plan zou opgezet worden volgens het paviljoensysteem en het was de bedoeling dat er 350 patiënten zouden kunnen verblĳven. De eerstejaren van Coudewater stonden in het teken van intensief bouwen. Toen het landgoed werd betrokken, was er naast het hoofdgebouw nog een koestal, een remise, een paardestal en een boerderĳ met groentekassen.

De beide vleugels van het hoofdgebouw hadden aanvankelĳk geen verdieping, deze zĳn er voor de in gebruikneming op aangebracht. Ondanks de oorspronkelĳke plannen om de patiënten in paviljoens onder te brengen, werden vanwege de enorme toestroom van patiënten, de gebouwen opgezet volgens het traditionele bloksysteem. Het centrale punt was het oude landhuis dat als hoofdgebouw fungeerde. Daarin waren het bestuuren de administratie gevestigd, alsmede de observatieafdeling en ziekenzalen voor mannen en vrouwen. Direct achter het hoofdgebouw kwam een klein complex met daarin de keuken, de kapel en twee zĳvleugels voor het klooster. De verblĳfsruimten en werkplaatsen stonden in twee halve cirkels hier omheen. Binnen de gebouwen onstonden zo twee omsloten binnenterreinen voor respectievelĳk de mannelĳke patiënten aan de linker zĳde, en de vrouwelĳke patiënten aan de rechter zĳde. Zĳ waren strikt van elkaar gescheiden. De scheiding bestond uit het middencomplex, met aan de achterzĳde een muurdie doorliep tot aan de paviljoens. TussenMariënwater en de kapel was er een afscheiding in de vorm van beplanting. Deze muur zette zich zelfs binnen in de kapel voort als een houten wand, behalve in het priesterkoor waar het altaar stond.4 De inrichting was nagenoeg zelfvoorzienend. Er werden groenten en fruit geteeld, er was vee, een bakkerĳ, wasserĳ en een technische dienst.

Er kwamen werkplaatsen voor de patiënten: een kleermakerĳ, schoenmakerĳ, mattenmakerĳ, timmerwinkel voor de mannelĳke patiënten. Een wasserĳ, een naaikamer en een strĳkkamer voor de vrouwelĳke patiënten. Voor de watervoorziening werd op het terrein van de mannenafdeling een

bron geslagen. Achter op het terrein werd een gasfabriek gebouwd, zodat men zelf in de verlichting kon voorzien. De verwarming vond plaats door middel van kolenkachels. Pasna 1880 werden er de eerstelossepaviljoens gebouwd. De belangrĳkste gebouwen op het terrein waren op de Berlicumseweg georiënteerd. Voor het hoofdgebouw was een parkachtig landschap in Engelse landschapsstĳl gecreëerd. Hier stonden de belangrĳkste villa's: de huizen van de directeuren en de paviljoens eerste klasse voor zowel de mannen als de vrouwen. Uiteraard van elkaar gescheiden en aan de juiste zĳde van de scheidslĳn. Ook rond de villa's waren siertuinen met vĳvers aangelegd. De gedachte achter een landschapstuinwas dat de aanblik hiervan aanleiding moest geven tot meditatie, melancholie en overpeinzing. Het moestde patiënten tot rustbrengen. Veranderingen in de heersende opvattingen ten aanzien van de behandeling van patiënten zorgden voor verbouw, sloop en nieuwbouw. Vooral in het interieur van de oude gebouwen werden veel wĳzigingen doorgevoerd. De opzet van het terrein, dat in de beginperiode een duidelĳke structuurhad, werd losgelaten. De latere, meestal utilitaire gebouwen, richten zich meer op de Peter de Gorterstraat. De nieuwe paviljoens werden in een halve cirkel aan de achterzĳde rondom het bestaande complex gebouwd.

In 1918 werd het terrein aanzienlĳk uitgebreid door de aankoop van het landgoed Zandbergen. Dit bosterrein was bestemd voor recreatie. Tot 1919 bleef het terrein opgedeeld in een vrouwen-en een mannenzĳde. Vanwege een conflict met het bestuur besloten de paters in datzelfde jaar te vertrekken en werd de leiding gedwongen de mannelĳke patiënten elders onder te brengen. Het duurt nog tot 1931 voor dat alle mannelĳke patiënten herplaatst konden worden. Vanaf die periode was de inrichting alleen voor vrouwen bedoeld. Door het vertrek van de laatste mannelĳke patiënten in 1931, werd van de gelegenheid gebruik gemaakt om de panden op het terrein te verbouwen. Naast het hoofdgebouw werden ook veel paviljoens in deze periode verbouwd, vooral die aan de linkerzĳde van de as, waar voorheen de mannelĳke patiënten waren ondergebracht. Omdat er een groot tekort aan vrouwelĳke religieuze verpleegsterswas, werden ook lekenzustersop het terrein opgeleid. De al eerder bĳ Reinier van Arkel betrokken Zustersvan Barmhartigheid werden voor de verpleging ingezet. Om de zustersonderdak te kunnen bieden en om het aantrekkelĳk te maken om op Coudewater te werken, werd besloten een nieuw klooster te bouwen. Het gebouw kreeg in de basis de opzet van een traditioneel klooster met kapel, een kloostergang en een binnentuin. De lekenzusterswerden in het gebouw De Beek ondergebracht.

Na de Tweede Wereldoorlog werd het leven van de patiënten verlicht door verbeterdemedicatie. In de jaren '60 en '70 eisten patiënten en personeelsleden meer inspraak in de behandeling, het beleid, wonen en dagbesteding. De gebouwen werden opnieuw aangepast aan de vernieuwde opvattingen over behandeling en huisvesting. Ook kwamen er gebouwen met nieuwe

circa 1872 ets van Coudewater H.Bogaerts h-scan | pagina 6

h-scan | pagina 7

voorzieningen zoals een winkel, een bankfiliaal en een ontspanningscentrum. Met de bouw van een nieuw klinisch centrum in 1969-1971 werden alle klinische diensten en de administratie in één gebouw ondergebracht. Zo’n twintig jaar later fuseerde Coudewater met andere instanties en ging verder als Stichting Geestelĳke Gezondheidszorg (GGZ) Oost Brabant. Door reorganisaties en een teruglopend aantal patiënten werd in 2019 besloten het complex te verkopen.

de psychiatrie en haar gebouwen De negentiende eeuw is de eeuw van de grote hervormingen in de psychiatrie, toentertĳd krankzinnigenzorg genoemd. Tot ver in de voorafgaande eeuw was er nauwelĳks aandacht voor een therapeutische behandeling van de patiënten. Onder invloed van het gedachtengoed van de verlichting kwam daar langzamerhand verandering in. Door de vernieuwers werd een meer menslievendebehandeling gepropageerd, waarbĳ de patiënt zĳn zelfcontrole terug moest krĳgen. Het was belangrĳk dat de patiënten uit hun omgeving werden gehaald en in een gesticht werden geplaatst. Deze gestichten zouden idealiter niet in de stad moeten liggen maar op het platteland. De natuur werd geacht heilzaam te zĳn. Onder invloed van de nieuwe buitenlandse inzichten en de slechte situatie in de stedelĳke gast- en dolhuizen werd in Nederland in 1841 de Krankzinnigenwet aangenomen. Overbevolking van de gestichten vormde in 1884 aanleiding tot de tweede Krankzinnigenwet. Door een verbeterd opnamebeleid probeerde men het probleem van de overbevolking te verminderen. Desondankssteeg het aantal patiëntenin de periode 1880-1914 explosief. Nieuwe stichtingen waren vooral het werk van lagere overheden en op kerkelĳke grondslag functionerende politieke organisaties.

Dertien van de negentien nieuwe ziekenhuizen uit de periode 1880-1914 werden gebouwd volgens het paviljoenstelsel.Een complex bestond uit losse gebouwen in landelĳke of bosrĳke terreinen. Vanaf 1916 werden open afdelingen aan de gestichten toegevoegd, waar geneeslĳke krankzinnigen vrĳwillig werden opgenomen. Vanaf dat momentwerd de term ‘psychiatrische inrichting’ een gebruikelĳke term. De woonsituatie in de instellingen werd op de eerste plaats bepaald door de aangebrachte scheiding van de verschillende categorieën patiënten: een strikte scheiding der seksen, een indeling in rustige, (half) onrustige en ‘razende’ patiënten. Daarnaast was er een klassenonderscheid, een strikte scheiding van drie, tot zelfs vĳf verschillende klassen.

KWALITEITEN VAN HET ERFGOED | MONUMENTALE WAARDEN

COUDEWATER

ONTWIKKELING GEBIED COUDEWATER

h-scan | pagina 8

1872, al na twee jaar is een groot deel bebouwd

1926 ,utilitaire gebouwen en personeelsverblĳvenlangs de Gorterstraat

1970, bouw kliniek, keukengebouw,theater,uitbreiding paviljoens

1883, uitbreidingenaan het NO paviljoen, boerderĳ, kleinepaviljoens

1956, nieuw klooster,uitbreiding paviljoens, meerutilitaire gebouwen

1979, afbraak van de oude gebouwen

h-scan | pagina 9

1811-1832, het hoofdgebouw nog in gebruik als landhuis

1872, uitbreiding en verhoging van de zĳvleugels van het hoofdgebouw

KWALITEITEN VAN HET ERFGOED | MONUMENTALE WAARDEN

ONTWIKKELINGEN GEBOUW

EXTERIEUR

1878, vroege plattegrond uit een verslag over krankzinnigengestichten

situatie begane grond voor 1930

aanpassingen rond 1930 waaronder nieuwe trappen

huidige voorgevel

1994, er komen steeds meer kantoorfuncties in het hoofdgebouw

het hoofdgebouw voor 1870

h-scan | pagina 10

bouwsporen in de voorgevel van de zĳvleugel

h-scan | pagina 11

KWALITEITEN VAN HET ERFGOED | MONUMENTALE WAARDEN

INTERIEUR

FASERING

oudste bouwfasen

1870-1900

h-scan | pagina 12

XIV A

1930

1515

1942

16de - 17de eeuw

ca 1956

1865-1872

ca 1966

1880-1910

1994-2009

na 2009

h-scan | pagina 13

KWALITEITEN VAN HET ERFGOED | MONUMENTALE WAARDEN

BOVENSCHRIFT

FASERING

TITEL

h-scan | pagina 14

h-scan | pagina 15

zolder

Dak hoofdgebouw

kelder

Kelder bevindt zich onder het middelste bouwdeel

XIV A

1930

1515

1942

16de - 17de eeuw

ca 1956

1865-1872

ca 1966

1880-1910

1994-2009

na 2009

KWALITEITEN VAN HET ERFGOED | MONUMENTALE WAARDEN

WAARDERING

hoge monumentwaarden

plafondafwerking

hoge monumentwaarden

plafondafwerking

positieve monumentwaarden

vloerafwerking

positieve monumentwaarden

vloerafwerking

indifferente monumentwaarden

wandafwerking

indifferente monumentwaarden

wandafwerking

onbekende waarde

balklaag of kapconstructie

interieurelement

onbekende waarde

interieurelement

h-scan | pagina 16

h-scan | pagina 17

KWALITEITEN VAN HET ERFGOED | MONUMENTALE WAARDEN

WAARDERING interne waardering met plattegronden uitleg Op basis van het hiervoor beschreven bouwhistorische onderzoek zĳn in deze waardering de monumentale waarden van het object vastgesteld. Als uitgangspunt voor de waardering is de nieuwe uitvoeringsrichtlĳn uit 2024 van de ERM aangehouden. In deze richtlĳnen bestaat de waardering uit twee onderdelen, de contextuele en de intrinsieke waardestelling. De contextuele waarden omschrĳven de positie van het gebouwde object ten opzichte van de ruimere cultuurhistorischecontext. De intrinsieke waarden geeft de betekenis van de verschillende onderdelen in relatie tot het object zelf. Vaak is er al een beknopte contextuele waardestelling opgesteld als onderdeel van de registeromschrĳving of redengevende omschrĳving. Omdat de bestaande beschrĳving algemeen en beknopt is wordt de contextuelewaarding hier verder aangevuld. Hieronder wordt aangegeven hoe de waarden gelezen en gehanteerd dienen te worden. In de intrinsieke waardestelling wordt het relatieve belang van onderdelen en aspecten van een bouwwerk bepaald. De onderdelen krĳgen een hoge, positieve of indifferente monumentwaarde. De waarden worden vastgesteld binnen de context van het object van onderzoek. De intrinsieke waardering heeft zowel betrekking op het exterieur als het interieur van het bouwwerk.

Deze intrinsieke waardering wordt door middel van waarderingsplattegronden verduidelĳkt. Een hoge monumentale waarde is van cruciaal belang voor de structuur en/of de betekenis van het object. Behoud van deze onderdelen is het uitgangspunt bĳ de planvorming. Aanpassingen zĳn denkbaar wanneer de monumentale waarde hiermee wordt versterkt. Elementen met een positieve monumentale waarde zĳn van belang voor de structuur en/of de betekenis van het object. Bĳ planvorming dient er naar gestreeft te worden deze onderdelen zoveel mogelĳk te behouden. De indifferente gewaardeerde onderdelen hebben relatief weinig belang voor de structuur en/of betekenis van het object. Bĳ planvorming heeft het de voorkeur eventuele wĳzigingen juist hier door te voeren.

contextuele waardering historische waarden Mariënwater kent een lange en gevarieerde geschiedenis. Het begon als dubbelklooster, werd vervolgens onderdeel van een landgoed, diende als hoofdgebouw van een psychiatrische inrichting en functioneert tegenwoordig als kantoorgebouw. Als klooster was het bĳzonder vanwege de aanwezigheid van zowel mannelĳke als vrouwelĳke kloosterlingen, een zeldzaamheid onder religieuze gemeenschappen. Bĳ de Birgittĳnen en Birgittinessen werden dubbelkloosters nog tot de 16de eeuw gesticht. De laatste dubbelkloosters werden rond 1800 opgeheven.

Als psychiatrische inrichting speelde Coudewater een baanbrekende rol. Het was de eersteinstelling in Nederland die buiten de stad werd gevestigd, een innovatieve stap in de ontwikkeling van de gezondheidszorg. Bovendien fungeerde de psychiatrische instelling als belangrĳke werkgever in de regio, met zowel directe als indirecte economische impact. Mariënwater was het eerste, oudste en tevens het belangrĳkste gebouw van de instelling. ruimtelĳke waarden Het hoofdgebouw vormt het historische hart van het complex en is een essentieel onderdeel van het terrein. Het heeft ruimtelĳke waarden in relatie met de omliggende gebouwen, het groen en de landschappelĳke inrichting. Het object heeft belang voor het aanzien van het dorp en de streek. Het hoofdgebouw speelt een belangrĳke rol in de stedenbouwkundige en landschappelĳke inrichting van Coudewater. Het was immers het eerste gebouw op het terrein waar het latere landgoed en de psychiatrische in richting ontstonden. Op het terrein van de psychiatrische inrichting ontstond een scheiding tussen de meer representatieve gebouwen die dichtbĳ de Berlicumseweg lagen en de functionele gebouwen bĳ de Peter de Gorterweg. Ondanks dat de situatie rondom het hoofdgebouw in de loop der jaren ingrĳpend is veranderd, is de stedenbouwkundige en landschappelĳke situatie nog goed afleesbaar en vormt ze een belangrĳke monumentale waarde.

Vergelĳking van de ingekleurde plattegrond op pagina waardering 8 met de hedendaagse situatie laat zien dat er nog elementen zoals vĳvers en paden bewaard zĳn gebleven. Archeologisch onderzoek van het terrein rond het hoofdgebouw heeft duidelĳk gemaakt dat er nog resten van de middeleeuwse én latere structuren onder het maaiveld bewaard zĳn gebleven. Het klooster terrein is daarom ook van grote archeologische waarde.

bewaard gebleven. Voorbeelden daarvan zĳn de kap boven het middendeel van het gebouw en het metselwerk in de kelder. In de muren van het pand zĳn ook nog sporen van oudere bouwfasen bewaard gebleven. Die zĳn bĳvoorbeeld zichtbaar bĳ de kaarsnissen op de begane grond. Behalve de oudst bewaarde delen zĳ ook de constructies en methode uit de latere bouwfasen van belang. Voorbeelden daarvan zĳn de kappen op de beide zĳvleugels, de afwerking van de voorgevel met pleisterwerk en raamomlĳstingen. Ook functionele elementen zoals de roeden in de 19de eeuwse vensters zĳn bouwhistorisch belangrĳk. In het interieur zĳn bouwmaterialen zoals tegels te vinden die kenmerkend zĳn voor de bouwfase uit het tweede kwart van de 20ste eeuw. waarden vanuit de gebruikshistorie De belangrĳkste herinneringswaarden van Mariënwater liggen in de langdurige functies die het gebouw en het terrein hebben gekenmerkt. De functie als psychiatrische inrichting, die gedurende 150 jaar een belangrĳke rol speelde, behoort tot de belangrĳkste herinneringswaarden. Daarnaast is de herinnering aan het dubbelklooster van groot belang. Dit klooster, dat bĳna 300 jaar op deze locatie bestond, benadrukt de unieke geschiedenis van Coudewater als plek waar zowel mannelĳke als vrouwelĳke kloosterlingen samenleefden.

Zelfs tĳdens de periode als psychiatrische inrichting bleef de kloosterlĳke invloed voelbaar, doordat zustersen broeders hier werkten en woonden. Beide functies zĳn niet alleen bepalend geweest voor de identiteit van het terrein, maar ook voor de geschiedenis van de directe omgeving. De herinnering aan deze functies vormt een essentieel onderdeel van het culturele erfgoed en de historischegelaagdheid van Coudewater.

intrinsieke waardering Architectonische waarden Het gebouw heeft architectuurhistorische waarde als voorbeeld van een ouder bouwwerk dat door de eeuwen heen werd aan gepast, met name in de 19de eeuw. Het interieur bevat nog laat-middeleeuwse elementen zoals de kap, samengestelde balklagen en bĳzondere kelders. De kap is in hoge mate gaaf en zeldzaam, ook de kelders met de kruisribgewelven hebben een hoge zeldzaamheidswaarde. Bovendien hebben deze onderdelen waarde vanwege de hoge ouderdom. De gevels werden in de 19de eeuw aangepast aan de heersende mode van die tĳd. Kort na de bouw zĳn de vensters van de zĳvleugels voorzien van zinken roeden die dienden om te voorkomen dat patiënten naar buiten klommen, een detail dat kenmerkend is voor de functie van het gebouw in die periode. De gevels en vensters zĳn sinds de aanpassingen in de late 19de eeuw nagenoeg overanderd gebleven. Het hoofdgebouw is een belangrĳk historisch en beeldbepalend element in zĳn omgeving. bouwhistorische waarden Het hoofdgebouw heeft bouwhistorische waarde vanwege de historische gelaagdheid en de afleesbaarheid van de verschillende bouwfasen. Er zĳn bouwhistorisch belangrĳke elementen

bouwmassa • Het middelste bouwdeel van de huidige bouwmassa dateert uit het begin van de 16de eeuw. De beide zĳvleugels stammen deels uit de 17de eeuw, maar werden grotendeels vernieuwd in 1870. Het hoofdbouw heeft een rechthoekig grondplan en bestaat uit twee bouwlagen met zadeldaken. Tegen de achtergevel bevinden zich enkele eenlaagse aanbouwen uit de late 19de eeuw. Omdat de bouwmassa sinds 1870 nauwelĳks is veranderd, heeft deze een hoge mate van authenticiteit en daarmee een hoge cultuurhistorische waarde. gevels • De gevels van het hoofdgebouw zĳn vormgegeven in neoclassicistische bouwstĳl. Rond 1865-1870 werden de oudere gevels naar deze stĳl aangepast. Ook de laat 19de eeuwse aanbouwen tegen de achtergevel zĳn in dezelfde bouwstĳl vormgegeven. Grote delen van de gevels bevatten ouder metselwerk uit de periode toen het gebouw als klooster in gebruik was. De gevels hebben een hoge cultuurhistorischewaarde als toonbeeld van een oudere kern met gevels vormgegeven in de late 19de eeuw. De gevels hebben bovendien waarde vanwege de ouderdom van het achterliggende metselwerk.

h-scan | pagina 18

• De oostgevel van de westelĳke achteraanbouw is in 1968 gebouwd, toen de dakoverstek, die als veranda diende, werd dichtgezet. De vensters en deuren in deze gevel zĳn afwĳkend van de bestaande vensters en deuren. Bovendien is de gevel geplaatst in de karakteristieke overstek die bĳ de ziekenkamers van de achteraanbouw hoorde. Vanwege de beperkte ouderdom, afwĳkende vormgeving en locatie heeft de gevel slechts een positieve intrinsieke waarde. • De tuinkamer tegen de achtergevel van de vrouwenvleugel werd in 1930 gebouwd. Recent zĳn de oorspronkelĳke ramen vervangen door nieuwe exemplaren met dikke roeden. Door deze aanpassingen hebben de gevels van de tuinkamer een positieve intrinsieke waarde. • Tegen het westelĳke deel van de achtergevel van het middelste bouwdeel is in 1930 een aanbouw gerealiseerd om binnen meer ruimte te creëren. Alle vensters in de achtergevel zĳn recent vervangen door nieuwe exemplaren met dubbel glas. Vanwege beperkte ouderdom en latere aanpassingen heeft dit geveldeel een postitieve intrinsieke waarde. • Tegen het midden van de achtergevel staat een latere entree, die in drie bouwfasen is ontstaan. Bĳ de laatste verbouwing is een rechthoekig volume ontstaan die qua bouwmassa en bouwstĳl geen waarde toevoegt aan het bestaande gebouw. De aanbouw heeft een indifferente intrinsieke waarde.

vensters en deuren • De deuren en vensters van Marienwater stammen grotendeels uit 1865-1870. Kort na de bouw zĳn de zinken roeden in de ramen en glasdeuren toegevoegd, zodat de patiënten niet via de ramen naar buiten konden. De deuren en vensters uit de bouwtĳd samen met de toevoeging van de zinken roeden hebben vanwege de authenticiteit en ouderdom een hoge monumentale waarde. • De deuren en vensters die zĳn nagemaakt naar bestaand model worden positief gewaardeerd. • Later toegevoegde vensters en deuren met een afwĳkende vormgeving, zoals aangegeven op de waarderingsplattegronden, hebben een indifferente intrinsieke waarde. constructie en kappen • Het middelste bouwdeel van Marienwater heeft een eikenhouten kapconstructiedie dateert uit circa 1515. De kapconstructie is nagenoeg geheel compleet. Bĳ de kapconstructie hoort een eikenhouten klokkenstoel. De kapconstructie met klokkenstoel zĳn authentiek en zeldzaam en hebben een hoge intrinsieke waarde. • Het dak is in 1865 voorzien van horizontaal houtendakbeschot dat nodig was voor het bevestigen van de leien. Ondanks dat het dakbeschot jonger is dan de constructie, is het cruciaal voor het bevestigen van de leien en heeft het beschot een hoge waarde. • De beide zĳvleugels hebben daken uit 1870. De daken zĳn nog volledig uit deze bouwfase en hebben een hoge waarde.

• In het middelste bouwdeel zĳn zeer waarschĳnlĳk de samengestelde balklagen uit 1515 aanwezig. Deze oude balklagen hebben een hoge intrinsieke waarde.

• De beide zĳvleugels hebben enkelvoudige balklagen uit 1870. In de balklagen zĳn alleen door de liftkokers en de trap uit 1930 doorbraken gemaakt, verder zĳn de balklagen nog intact. Ook deze balklagen hebben een hoge waarde. • De laat middeleeuwse kelders zĳn gedekt met gemetselde kruisribgewelven en met tongewelven, waarbĳ de delen met kruisribgewelven ouder zĳn dan de delen met de tongewelven. De kelders hebben een hoge intrinsieke waarde. interieur en afwerking • De pekelbakken in de kelder zĳn in de loop van de tĳd aangebracht en vertellen iets over het gebruik van de kelders. • Op de grond van de kelderruimten liggen plavuizen van verschillende formaten en uit verschillende bouwfasen. De plavuizen verkeren in een vrĳ goede staat en zĳn kenmerkend voor de vloerafwerking van oudere kelders. • De trappenhuizenin de beide zĳvleugels uit 1870 zĳn nog geheel aanwezig en authentiek. • De marmeren vloer in de gang op de begane grond stamt waarschĳnlĳk uit 1865, op de grond zĳn bouwsporen te zien van de spiltrap die zich hier voor 1930 bevond. • De houten betimmeringen rondom de vensters dateren grotendeels uit 1865-1879 en zĳn een belangrĳk en authentiek onderdeel van de afwerking van het gebouw. • Alle paneeldeuren uit de late 19de en vroege 20ste eeuw hebben een hoge intrinsieke waarde. • Het stucwerk boven de getoogde paneeldeuren in het middelste bouwdeel op de verdieping.

Dit stucwerk is handmatig aangebracht en zal waarschĳnlĳk uit de vroege 19de eeuw stammen, maar het kan ook ouder zĳn. • In het gebouw zĳn vier stĳlkamers aanwezig, twee daarvan hebben deuren, wandversieringen en plafonds van een hoge kwaliteit. • De trappenhuizen uit 1930 zĳn nog compleet aanwezig. Ze hebben bĳzondere loodgeglazuurde tegels op de muren en kenmerkende tegels uit de jaren '30 op de vloer. • Uit de verbouwingsfase rond 1930 zĳn nog enkele bĳzondere elementen behouden zoals de tegelvloeren en wandtegels in de gangen. In een van de kamersis een wasbakje met tegels en kraan behouden. Erg bĳzonder en zeldzaam zĳn de diabolovormige tegels van de centrale gang in het middelste bouwdeel op de begane grond. • De zoldervloeren zĳn nu afgewerkt met moderne houten platen. Onder de platen zullen zeker nog de oorspronkelĳke houten vloeren liggen. Afhankelĳk van de authenticiteit van de vloeren hebben ze vooralsnog een hoge waarde.

• De klok op de zolder is in 1922 gemaakt, waarschĳnlĳk als vervanging van een oudere klok. • Nieuwe onderdelen die geen monumentalewaarde aan het gebouw toevoegen zĳn: - moderne tussenwanden, vensters en deuren - de liften en liftkokers in de beide zĳvleugels - de verlaagde systeemplafonds - moderne vloerafwerkingen zoals tapĳt • De eenvoudige houten hokken van triplex op de middelste zolder zullen rond 1930 zĳn getimmerd. Het grootste hok was bestemd als telefooncentrale, de centrale is echter niet meer aanwezig en het hok wordt als opslag gebruikt. • Op de constructie van de kappen van de zĳvleugels is kippengaas met een in olie gedrenkt papier aangebracht. Dit is waarschĳnlĳk in de jaren '60 gebeurd. Het kwalitatief inferieure materiaal voegt geen waarde toe aan het gebouw.

• De indeling van het linkerdeel van het middelste bouwdeel uit 1930 op de begane grond heeft een postitievewaarde. Dit deel was bestemd voor de geneesheren, directeur en boekhouding. Veel elementen uit 1930 zĳn hier nog behouden. • De houten wanden, glaswanden en deuren uit 1966 in de hal tegen de achtergevel hebben vanwege de kenmerkende vormging uit de jaren '60 een positieve waarde. • In het pand zĳn nog diverseradiatoren uit de jaren '30 in gebruik. Vanwege de ouderdom hebben ze een positieve waarde.

h-scan | pagina 19

KWALITEITEN VAN HET ERFGOED | GEBIED

BOVENSCHRIFT

ONTWIKKELING IN DE TIJD

TITEL

ca 1850 (landhuis en landgoed particulier)

ca 1900 (kliniek voor krankzinnige)

<2022

orientatie op berlicumse weg duidelĳke relatie tuin en gebouw

orientatie; functionele scheiding stedenbouwkundig entree zĳde en besloten achterzĳde ruimtelĳke verbinding met aangrenzende panden

alzĳdige orientatie landschappelĳke inpassing

h-scan | pagina 20

h-scan | pagina 21

KWALITEITEN VAN HET ERFGOED | GEBIED

ALZIJDIG IN HET LANDSCHAP

INPASSING IN BESTAANDE SITUATIE

centraal tuin gekoppeld aan omliggende gebouwen besloten tuinen

besloten tuinen

orientatie op Berlicumseweg formele voorzijde

h-scan | pagina 22

h-scan | pagina 23

KWALITEITEN VAN HET ERFGOED | GEBIED

INPASSING STEDENBOUWKUNDIGPLAN LANDGOED EN BOSZONE

BESTEMMINGSPLAN COUDEWATER LANDGOED EN BOSZONE

mariënwater stedenbouwkundig plan landgoed en boszone | VOF Land van Coudewater landgoed - rĳskmonument

| 28 06 2022

mariënwater bebouwingslĳn strak om rijksmomument archeologie -1 van toepassing

parkeren in parkeerkamers

hoofgebouw is bouwvlak l bijgebouw max 100m2 | max nokhoogte 15m | maximale goothooge 9m | programma gemengd

h-scan | pagina 24

h-scan | pagina 25

KWALITEITEN VAN HET ERFGOED | GEBOUW

BEGANE GROND

VERDIEPING

Open structuur van slaapzalen is dichtgebouwd tbv kantoor 2000-2024 Open structuur van slaapzalen is dichtgebouwd tbv kantoor 2000-2024 grote ingreep met uitbouw aan achtergevel ca 1930 oorspronkelĳke trap verplaatst en middengang toegevoegd

Protestante kerk en loggerkamers 1880-1960 1960-heden kantoor ruimtes

“kruipdoorsluipdoor”

nieuw trappenhuis ca 1930

spiltrap is weggehaald, nieuwe trap toegevoegd Open structuur van slaapzalen is dichtgebouwd tbv kantoor 2000-2024 oorspronkelĳke gangstructuur aan voorzĳde gevel verdwenen middengang toegevoegd ca 2009

Open structuur van slaapzalen is dichtgebouwd tbv kantoor 2000-2024

hoofdentree -

grote ingreep middenbeuk rond 1930

Linker en rechter vleugel nieuwe structuur toegevoegd tbv kantoor 2000-2024. Voorheen waren dit slaapzalen open structuur

in middenbeuk zat een protestante kerk met logeerkamers. Later zĳn dit kantoor ruimtes geworden.

Linker en rechter vleugel nieuwe structuur toegevoegd tbv kantoor 2000-2024. Voorheen waren dit slaapzalen open structuur

oorspronkelĳke spiltrap voorzĳde weggehaald. In 1930 is een nieuw trappenhuis toegevoegd aan de rechterzĳbeuk

oorspronkelĳke spiltrap voorzĳde weggehaald

oorspronkelĳke hoofdentree behouden

oorspronkelĳke gangstructuur aan voorzĳde gevel is verdwenen in de linker en rechter zĳvleugel; middengang toegevoegd tbv kantoor functie 2000-2024

oorspronkelĳke gangstructuur aan voorzĳde gevel verdwenen

h-scan | pagina 26

h-scan | pagina 27

KWALITEITEN VAN HET ERFGOED | GEBOUW

KAP

RUIMTELIJKE STRUCTUUR EN DATA

geen daglicht

zolderverdieping

vrĳe hoogte onder spanten ca 2.3m

vrĳe hoogte beperkt 1e verdieping

begane grond

kelder ca 200m2 bevindt zich onder bouwdeel B

h-scan | pagina 28

h-scan | pagina 29

KWALITEITEN VAN HET ERFGOED | GEBOUW

DOORSNEDE 1 - MIDDENBEUK

DOORSNEDE 2 - ZIJBEUK

kap niet geisoleerd eiken‘sporenkap’constructie (ca 1513). spanten h.o.h 2.5m; de houten draagconstructie zullen voor een groot gedeelte dateren uit de middeleeuwen*

dak (leien) in goede staat met grenen dakbeschot *

Kap dateert uit ander jaartal dan middenbeuk hoogte beperkt onder constructie

geen daglicht

7.8m

e kap constructi

massieve muren 1,5 steens | geen spouw

2.74m

De verdiepingsbalk laag bestaat uit moer en kinderbalken, afgaande op bepleisterde moerbalken in de plafonds van de begane grond*

3.5m

10m 1.8m

kelder tonggewelfde constructie middeleeuwse opzet*

10m

(*bron artikel Harry Boekweit, bouwhistorisch onderzoek)

hoge verdiepingshoogte

h-scan | pagina 30

maaiveld lager toegankelĳkheid via trap

h-scan | pagina 31

KWALITEITEN VAN HET ERFGOED | GEBOUW

GEBOUWSTRUCTUUR

RESUME WAARDEN EN KANSEN

monumentaal lang teruggaande historie gaaf casco gegroeid ensemble twee belangrĳke bouwfases; 1870 en 1930

sober gedecoreerde gevels

stedenbouw dubbele orientatie

1931

programmatische mogelĳkheden bestemmingsplan

rĳk gedecoreerde gevels

kansen voor buitenruimten aan noordzĳde ruimtelĳk driedeling (gegroeid) differentatie aan ruimten dichtgegroeid interieur geen daglicht in kap

1878

h-scan | pagina 32

h-scan | pagina 33

PASSEND NAAR DE TOEKOMST

DENKLIJNEN Om ‘gevoel’ te krĳgen voor de transformatie mogelĳkheden van het complex vinden wĳ het noodzakelĳk om de ruimtelĳke en programmatische verkenning in aard en omvang te doordenken. Dat doen we door denklĳnen op te stellen. Vanuit drie denklĳnen onderzoeken we de transformatiemogelĳkheden van het monument, op het niveau van verhaal, gebied en gebouw. De denklĳnen hebben ieder een eigen zwaartepunt. kernwaarden bouwhistorie

De essentiële waarden vormen een belangrĳke basis voor de onderzochte denklĳnen. Deze waarden vormen niet enkel een toetsingskader, maar juist een kans voor toekomstige transformatie in de vorm van herstellen, versterken of opnieuw interpreteren van deze waarden. De denklĳnen geven een brede doorkĳk en fungeren als ‘stresstest’ voor het monument. Het toont het potentieel in relatie tot de beschreven waarden. Enerzĳds geven de gewenste en te verwachten ingrepen een goed beeld in de omvang van de transformatieopgave. Anderzĳds laat de extrapolatie van een denklĳn goed zien waar de waarden worden bevraagd, gevraagd of overvraagd. De stresstest geeft aan in hoeverre ingrepen of transformaties kunnen worden ‘gedragen’: als grens, of als wens. Conflicten bieden voor de ontwerper juist de handvatten en keuzes om te wegen en te vertalen in het vervolgproces.

denklĳn 1 denklĳn 3

We onderzoeken voor de kloosterkapel 3 denklĳnen:

denklĳn 2 kansen voor nieuw gebruik

veranderende context

1 hotel + wonen 2 conferentie + opleiding 3 zorgcentrum Aansluitend wegen we de diverse denklĳnen irt bouwhistorische waarden, ruimtelĳke en technische kansen en financiele mogelĳkheden.

h-scan | pagina 35

PASSEND NAAR DE TOEKOMST

RUIMTELIJKE STRATEGIE

ONTWIKKEL STRATEGIE

huidige situatie gevelaanpak integraal

kruip-door-sluip-door

een integrale gevelaanpak

weinig hierarchie in structuur

minimale ingrepen en generieke detaillering oorspronkelĳk gevelbeeld behouden

(tuin) terug naar de casco we herstellen de oorsprokelĳke structuur

kansen voor een ruimtelĳke 3-deling duidelĳke interne structuur

h-scan | pagina 36

+ +

h-scan | pagina 37

(tuin)

programatische invulling ‘samen onder 1 dak’ mogelĳke ontwikkeling per plandeel segmentering vanuit oorspronkelĳke structuur

Kansen voor benutten individuele buitenruimten

PASSEND NAAR DE TOEKOMST

TERUG NAAR CASCO

ruimtelĳke ingrepen casco herstelwerkzaamheden - draagstructuur (incl vloer) - gevel en dak

zolderverdieping

- kozĳnen - sloop interieur (terug naar de basis) casco plus - isoleren dak en vloer * - verduurzaming gevels (na-isoleren) - HR++ glas gevelkozĳnen - aanpassen bestaande trapopgangen

*Exacte posities van bouwkundige ingrepen is afhankelĳk van gekozen denklĳn.

1e verdieping

casco sloop of inpassing doorsnede middenvleugel

doorsnede westvleugel

begane grond

h-scan | pagina 38

kelder ca 200m2

h-scan | pagina 39

PASSEND NAAR DE TOEKOMST

DENKLIJN 1 | HOTEL + WONEN

concept - diverse invulling per plandeel;

(A)

(B)

combi van een boutiquehotel en parkwonen

HOTEL

(C)

zolderverdieping

WONEN

- 4-6 herenhuizen

(D)

- 14 - 18 hotelkamers 20-30m2 (4 sterren oppervlakte) - verticale scheidingen plandelen - entree’s aan formele voorzĳde - private tuinen gekoppeld aan woonprogramma - collectieve buitenruimte gekoppeld aan restaurant - één aanpak casco buitenzĳde

BOUTIQUE HOTEL

HOTELKAM

ERS

1e verdieping

programma

zĳbeuken

grondgebonden herenhuizen aantal 4-6

middenbeuk

boutiquehotel restaurant op begane grond

tuin

terras

privé tuinen tbv wonen

tuin

A (nieuw)

HOTEL/RES T.

begane grond

RESTAURANT h-scan | pagina 40

tuin/ terras (restaurant)

h-scan | pagina 41

PASSEND NAAR DE TOEKOMST

DENKLIJN 1 | HOTEL + WONEN

kap

begane grond LET OP: ingrepen in relatie tot het monument tbv openheid restaurant

data woning A

ca 270m2 GO + 55m2 GO(kap)

woning B

ca 300m2 GO + 85m2 GO(kap)

inbouwpakket

woning C

ca 300m2 GO + 75m2 GO(kap)

woning D

ca 270m2 GO + 80m2 GO(kap)

hotel

ca 680m2 GO + 230m2 GO(kap)

wonen - woningscheidende wanden - sloop bestaande liften - gebruik bestaande trappen, toevoeging nieuwe trappen - afwerkingsniveau wonen basisch - kap onbenoemde ruimte

metrages zĳn indicatief, niet gebaseerd op een ’ingemeten onderlegger. hieruit kunnen geen rechten worden ontleend. uitgewerkte variant gaat uit van 4 woningen, een variant met 6 woningen biedt ook tot de mogelĳkheden

1e verdieping

h-scan | pagina 42

hotel - dakramen toevoegen - nieuwe ontsluiting zolder - afwerkingsniveau restaurant/hotel cluster

h-scan | pagina 43

PASSEND NAAR DE TOEKOMST

DENKLIJN 2 | CONFERENTIE + OPLEIDING

concept - gastvrĳ met aandacht; conferentie centrum met shortstay

(Congres)

- vergader en congresruimtes met unieke historisch karakter

zolderverdieping

- auditoriums met break-out ruimtes - bestaande hoofdentree aan formele voorzĳde - communicerend ‘hart’ (op begane grond) - één aanpak casco buitenzĳde programma zĳbeuken

CONGRES

SHORT STAY

vergader- en congresruimtes met

SHORTSTAY

tuinkamers/ ateliers auditoriums met aangrenzend

1e verdieping

break-out ruimtes middenbeuk restaurant/ receptie shortstay of vergader-/ kantoorruimten tuin

ONTVANGS T / REST

GASTVRĲ

h-scan | pagina 44

begane grond

h-scan | pagina 45

publiek tuinen

PASSEND NAAR DE TOEKOMST

DENKLIJN 2 | CONFERENTIE+OPLEIDING EN SHORT-STAY

kap

begane grond LET OP: ingrepen in relatie tot het monument tbv openheid restaurant

data

inbouwpakket

conferentie ca 1.160m2GO + 220m2 GO (kap)

conferentie + opleiding

shortstay

afwerkingsniveau utiliteit

verticale scheidingswanden aanbrengen

nieuw (verlaagd) plafonds

metrages zĳn indicatief, niet gebaseerd op

kap centraal vergader

een ’ingemeten onderlegger. hieruit kunnen

kappen zĳbeuk onbenoemde ruimte

ca 685m2 GO

techniek

geen rechten worden ontleend shortstay - afwerkingsniveau shortstay

1e verdieping

- verticale scheidingswanden

h-scan | pagina 46

h-scan | pagina 47

PASSEND NAAR DE TOEKOMST

DENKLIJN 3 | ZORGCENTRUM

concept - health en wellness; 5 (zorg) partĳen onder dak - working (apart) together

(techniek)

- collectieve functies centraal in het gebouw - mogelĳk eigen entrees aan formele voorzĳde

zolderverdieping

- kantoor/ vergader/ therapie/ uitslaapkamers - besloten tuinen aan zĳbeuken | collectieve tuin/terras centraal - restaurant aan collectieve tuin/ terras - één aanpak casco buitenzĳde

werken 2

werken of kliniek

programma zĳbeuken

kliniek

1e verdieping

vergader en groeps/ therapieruimtes op de kop behandel/ kantoor ruimtes

middenbeuk restaurant/receptie (shared) ontvangstkamer met uniek historisch karakter; stĳlkamers client/ uitslaapkamers met

ZORGZAAM

eigen sanitair tuin

WERKEN

(besloten) tuin/ workshops

SHARED

therapie/ clienten (zorg)

begane grond

shared voorzieningen

h-scan | pagina 48

tuin/ terras (restaurant)

h-scan | pagina 49

PASSEND NAAR DE TOEKOMST

DENKLIJN 3 | ZORGCENTRUM

kap

begane grond LET OP: ingrepen in relatie tot het monument tbv openheid restaurant

data

inbouwpakket

werken (a/b/c/d)

ca 1.160m2GO (excl kap)

shared+klieniek

ca 685m2 GO (bg+c)

techniek metrages zĳn indicatief, niet gebaseerd op een’ingemeten onderlegger. hieruit kunnen geen rechten worden ontleend

werken - afwerkingsniveau kantoor - verticale scheidingswanden - nieuw (verlaagd) plafonds - kappen onbenoemde ruimte shared+kliniek - afwerkingsniveau zorg - verticale scheidingswanden

1e verdieping

h-scan | pagina 50

h-scan | pagina 51

HAALBAARHEID

PASSEND NAAR DE TOEKOMST

STRATEGIE

RESUME EN AFWEGINGEN denklĳn 1 hotel+wonen Het overzicht op de volgende pagina geeft een doorkĳk in de kansen en risico’s van de drie denklĳnen. De inhoud is richtinggevend bedoeld en er kunnen geen rechten aan ontleend worden voor het vervolgtraject. De plannen dienen in het vervolgtraject afgestemd te worden met afdeling Erfgoed van de gemeente ‘s-Hertogenbosch en de Rĳksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE). Resumerend zĳn alle drie de denklĳnen kansrĳk voor een vervolg. Deze verkenning is met name inspirerend bedoeld met een realistische doorkĳk. Ensemble Het in stand houden van het ensemble aan de buitenzĳde is een belangrĳk uitgangspunt. Eventuele ingrepen dienen helder en herkenbaar te zĳn als een ‘nieuwe tĳdslaag’.

(tuin

wonen - casco + opgeleverd - inbouw optioneel

kantoor - casco + opgeleverd - inbouw ntb - bg shared

h-scan | pagina 52

(tuin

wonen - casco + opgeleverd - inbouw optioneel

We kĳken uit naar de volgende stap in het transformatieproces van dit unieke monument.

kans • gevel nagenoeg in oorspronkelĳkestaat,

stedenbouw

ruimtelĳk

programmatisch

technisch

financieel

• alzijdig gebouw in het groen park sterk

• bijzonderewoonkwaliteit; parkwonen

• woonprogramma + hotel

• verticaal verkavelen

• gunstige verhouding programma irt bvo

ingrepen enkel in het ritme van de gevel

afleesbaar

• dubbele woonorientatie

• gangbaar | afzetbaar programma

• w o n e n : lagere bouwfysische eisen aan

• bouwkosten /m relatief laag

tbv nieuwe entree

• beeld versterken dmv plaatsing

• in de basis over 2 bouwlagen

• opbouw uit individueleonderdelen

vloeren; mogelĳk deels behoud / herstel van

• voorzieningen drukken minder op de prĳs

• in basis minimale ingreep in de kap

prive buitenruimtes op oorspronkelĳke plek

• kap als 'verkoop' optie

bestaande vloeren

per eenheid (grote eenheden)

• inspelen op voor-achter dmv private en

• individuele stijgpunten inpasbaar

• nieuwe wanden zijn woningscheidend

collectieve tuinen

• effectief gebruik metrages

• geen horizontale brandoverslag

• lage parkeerdruk, parkeren in nieuwe

• collectieve voorziening centraal

• gevel aan de binnenzĳde isoleren icm

parkeerhavens cf stedenbouwkundig plan

gelegen aan collectieve tuin/terras

voorzetramen

• vormgeving private buitenruimtes

• beperkt daglicht in de kap, optie tot

• relatief grote eenheden

• doorbraken in bestaande vloeren

dakramen in het dakvlak aan achterzĳde

• kleinschalig hotelfunctie (<14

noodzakelĳk tbv individuelee stĳgpunten

kamers 20-30m2). optie kamers te

• staat van de bestaande vloeren en

verkleinen naar 15m2

benodigde ingrepen

• redelĳk specifieke programma vraag

• aandacht voor brandveiligheid

• parkeerdruk hotel

• aandacht voor akoestiek| detaillering

plaatsing woningtrappen door risico •monumentale vloer • mogelijke wens tot dakkappellen aan

• vormgeving collectief terras/ restuarant

achterzĳde tbv vergroten verblĳfswaarden in kap • ingrepen in relatie tot het monument (tpv restaurant-hotel)

kans • behoud en terugbrengen van denklĳn 2 oorspronkelĳke ruimtelĳke structuur conferentie+opleiding en short stay

• gevel nagenoeg in oorspronkelĳke staat

• hoog aantal m3 door hoge verdiepingshoogtes, veel wandoppervlakte, daarmee kostenverhogend

• alzijdig gebouw in het groen park sterk

• bijzondere ruimtelijke(vergader)kwaliteit

• kansen voor programmatisch clusters met

• horizontale scheiding aanbrengen

• prĳs /m2 redelĳk comform een dergelĳk

afleesbaar

• behoudt historisch karakter ruimtes

kleinere eenheden: congres | vergader |

• bestaand trappenhuizen handhaven

object

• beeld versterken dmv plaatsing

• indeling flexibel naar de toekomst

shortstay | kantoren |

• gevel aan de binnenzĳde isoleren icm

besloten buitenruimtes op oorspronkelĳke

• mogelijke mix van grote en kleine

• c ollectief programma; alles onder 1 dak

voorzetramen

plek

eenheden

• collectieve impuls voor aangrenzende

• kansen voor afwĳkend en uniek

• toevoeging van ‘grote’ maat biedt andere

programma

woonwijk (restaurant/terras)

kansen met betrekking tot programmatische

• k ap isoleren en nieuwe dakramen

invulling

ingrepen in relatie tot het risico •monument

Middenbeuk: de middenbeuk vraagt om een specifiek gebruik passend bĳ het bĳzondere, ruimtelĳke en monumentale karakter. De ruimte lĳkt zich goed te lenen voor open en toegankelĳke functie die bĳdraagt aan de beleving van het gebied en gebouw. Zĳbeuken: de inrichting van de 2 zĳbeuken is veelvuldig gewĳzigd. Dit in combinatie met de heldere constructieve structuur geeft transformatie mogelĳkheden naar de toekomst richting een (tĳdelĳk) verblĳfsfunctie.

bouwhistorisch

(tpv restaurant) • dakramen in kap aan achterzĳde

• vormgeving besloten buitenruimtes • vormgeving collectief terras/ restuarant • parkeer druk; uitgaand van parkeerhavens cf stedenbouwkundig plan

• nieuwe trappen tbv zolder middenbeuk

• horeca / restaurant is niet op voorhand

• gebruik van kapvolume bĳna noodzakelĳk

• relatief hoge kosten tbv algemene

• aandacht voor vluchten icm

toegestaan

vanuit totaal programma metrages/vraag

ruimten

vluchtcapaciteit aantal personen (tbv grote

• hogere parkeerdruk

• staat van de bestaande vloeren en

• gewenst afwerkingsniveau is van invloed

zalen/ auditorium)

• niet verknipbaar in verschillende

• ingrepen in relatie tot het monument

onderdelen

benodigde ingrepen

op kosten

(tpv restaurant)

• aandacht voor horizontale brandscheiding • aandacht voor akoestiek| detaillering • doorbraken in bestaande zolder vloer noodzakelĳk tbv nieuwe stĳgpunten

denklĳn 3 zorgcentrum

kans • voortborduren op ruimtelijkekwaliteit voor- achterzijde

• alzijdig gebouw in het groen park sterk

• bijzondere ruimtelijke kwaliteit

• opbouw uit kleinereenheden

• geen doorbraken in vloeren

• gunstige verhouding programma irt bvo

afleesbaar

• indeling flexibel naar de toekomst

• schakelbaar

• horizontale en verticale scheiding

• bouwkusten redelijk conform

• mogelijke mix van grote en kleine

• m ultifontionele ruimtes (behandel/ therapie/vergader/kantoor(landschap))

aanbrengen

• hart van de (nieuwbouw)wijk

eenheden • verknipbaar in verschillende

• verknipbaar in verschillende onderdelen

onderdelen

risico • ingrepen in relatie tot het monument

• vormgeving collectief buitenruimtes • parkeer druk; uitgaand van

• aandacht voor vluchten bij verknipping • ingrepen in relatie tot het monument

• gevel aan de binnenzĳde isoleren icm voorzetramen • aandacht voor akoestiek| detaillering

• hogere parkeerdruk

• staat van de bestaande vloeren en

• gewenst afwerkingsniveau is van invloed

benodigde ingrepen

op kosten

• aandacht voor horizontale en verticale

parkeerhavens cf stedenbouwkundig

brandscheiding • aandacht voor akoestiek| detaillering

plan

h-scan | pagina 53

HAALBAARHEID

HI-SCAN

RESUME EN AFWEGINGEN

COLOFON Dit document is gemaakt door:

maart 2025

Tarra architectuur en stedenbouw B.V. Postelstraat 60 5211 EB ‘s-Hertogenbosch 073 684 1448 info@tarra.nl www.tarra.nl

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar worden gemaakt op welke andere wĳze dan ook, zonder voorafgaande toestemming van bovengenoemde partĳen.

In samenwerking met:

Data en metrages in deze verkenning zĳn indicatief en niet op basis van een ingemeten onderlegger. Er kunnen geen rechten aan deze verkenning worden ontleend.

DOOK erfgoedwerk info@dook.nu dook.nu 06 11 64 62 69 Bureau Wiegel B.V. Frankenslag 347 2582 HP Den Haag 070 737 0167 info@bureauwiegel.nl www.bureauwiegel.nl In opdracht van: VOF Land van Coudewater BPD Ontwikkeling BV regio zuid Melkfabriekstraat 11-J 5613MW Eindhoven +31 40 265 98 59 ontwikkeling.zuid@bpd.nl van Wanrooĳ projectontwikkeling Broekstraat 2 5386 KD Geffen 073 53 40 400 info@vanwanrooĳ.nl In afstemming met: herbestemmingsteam monumenten gemeente ‘s-Hertogenbosch postbus 12345 5200GZ ‘s-Hertogenbosch erfgoed@s-hertogenbosch.nl

h-scan | pagina 54

h-scan | pagina 55

PASSEND NAAR DE TOEKOMST

BIJLAGE - SCHRIFTELIJKE INPUT HERBESTEMMING MONUMENTEN

Bijlage 1

+ SO/WGZ (Wonen) SO/WGZ Wonen (Vervolg)

Gebundelde Input voortvloeiend uit presentatie onderzoekers Haalbaarheidsonderzoek Herbestemming Monumenten Mariënwater (Hoofdgebouw):

Let wel:

Aan van Wanrooij (Coudewater) t.n.v. M. Gerritzen en L. Snoeijen en onderzoeker Tarra (J. van de Ven, N. Walters) en DOOK (J. Schrijen)

deze input is bedoeld als advies om het definitieve rapport zo compleet mogelijk te laten zijn en daarmee een goede en stevige basis te laten vormen voor een (gefaseerde) Herbestemming uw prachtige monumenten in samenhang met de beoogde nieuwbouw.

Reactie vanuit:

SO/ROS (Stedenbouwkundigen SC) Geachte heer Gerritzen en mevrouw Snoeijen,

+ SO/ERFGOED (Archeologie)

Op 19 september 2024 ontvingen wij uw “Aanvraag voor subsidie Haalbaarheidsonderzoek Herbestemming op grond van de “Subsidieregeling Haalbaarheidsonderzoeken Herbestemming Monumenten ’s-Hertogenbosch 2024” voor de uw monument Mariënwater (Hoofdgebouw) op het Landgoed Coudewater. Per 3 oktober 2024 is aan u onder voorwaarden een voorlopige beschikking verleend het door u te verrichten “Haalbaarheidsonderzoek Herbestemming Monument” voor uw rijksmonument “Mariënwater” (hoofdgebouw) op Landgoed Coudewater. Als onderdeel van het proces en overeenkomstig de voorwaarden vinden er op cruciale momenten in het proces “Input-meetingen” plaats tussen de onderzoekende partij (Tarra), een afvaardiging van de leden van het gemeentelijk “Herbestemmingsteam Monumenten” in ad-hoc aanwezigheid van diverse overige inhoudelijk betrokkenen. De eerste input-meeting heeft kort na de start plaatsgevonden op 18 november 2024 en op 13 januari 2025 heeft de 2e input-meeting plaatsgevonden. Aan de hand van de door u gedane digitale presentatie tijdens de 1e en 2e input-meetings is vanuit de diverse disciplines verbale input geleverd. Aan het einde van deze bespreking heeft u gevraagd om – waar mogelijk – voor het haalbaarheidsonderzoek wenselijke schriftelijke input onzerzijds en heeft u toegezegd deze input integraal in het haalbaarheidsonderzoek te verwerken.

+ SO/ERFGOED (Bouwhistorie)

Overeenkomstig de werkwijze bij “Mila de Kampen” en “Emma/Kapel” leveren wij bij deze ook bij “Mariënwater” schriftelijke input vanuit de bevraagde disciplines naast de verbaal verstrekte input. In dit document treft u de vanuit de diverse disciplines verzamelde input overzichtelijk aan. Alle ontvangen aanvullende input is verwerkt in bijgaande overzichten, inclusief de reactie in relatie tot wonen d.d. 17 februari 2025. Hoewel wij op 21 januari jl. per mail van DOOK al een link naar het aangepaste bouwhistorisch onderzoek ontvingen verzoeken wij u de geleverde input te verwerken in het algehele integrale onderzoek, waar het bouwhistorisch onderzoek deel van uitmaakt. Rest ons te melden dat deze input enkel informatief is ten behoeve van uw haalbaarheidsonderzoek herbestemming monumenten en aan de inhoud van deze input geen rechten verbonden kunnen worden. Zoals u weet gaat een haalbaarheidsonderzoek herbestemming monumenten vooraf aan de formele planvorming en draagt derhalve geen formele status. Plannen en planconcretisering – al dan niet voortvloeiend uit de verrichte haalbaarheidsonderzoeken herbestemming monumenten – zal altijd nog steeds de reguliere besluitvormingsprocedures moeten doorlopen. Daar gaat dit proces slechts aan vooraf. De status van de input in dit gebundelde document moet dan ook enkel als informatief gezien worden.

In de bijlagen van deze mail treft u onze input aan, waarvan wij u verzoeken deze te betrekken bij de verdere concretisering en het verdere planvormingsproces en alle daaruit voortvloeiende vervolgstappen van de haalbaarheidsonderzoeken die door hun onderling nauwe relatie een integraal geheel vormen. Om onze aanbevelingen zo overzichtelijk mogelijk te houden hebben we voorzien in een kolomsgewijze toelichting per discipline. Wij hopen u met deze gebundelde input van dienst te zijn geweest en zien de definitieve haalbaarheidsonderzoeken herbestemming monumenten op korte termijn graag tegemoet.

Hoogachtend, Namens burgemeester en wethouders van ’s-Hertogenbosch De coördinator van het Team Advies & Ontwikkeling van de afdeling Erfgoed, tevens tijdelijk voorzitter Herbestemmingsteam Monumenten

+ SO/ERFGOED (Monumentenzorg cq. Herbestemmingsteam) + SB (Maatschappelijk Vastgoed)

Bijlagen: 1.

Inhoudelijke aandachtspunten per bevraagde discipline op het concept “Haalbaarheidsonderzoek Herbestemming Monument Mariënwater op Coudewater”

Gebundelde Input (reactie per discipline) voortvloeiend uit de Input-meeting 1 en Inputmeeting 2 bij Haalbaarheidsonderzoek Herbestemming Monumenten Mariënwater

Julie Roselle

+ SO E&E (Economie)

+ Sector Stadsontwikkeling/ SO/E&E

Het gebouw heeft een gemengde bestemming en kan op grond daarvan zowel voor wonen als voor zorg wonen in woningen worden gebruikt. Het accent ligt vooral op economische functies. Mocht in het haalbaarheidsonderzoek de woonfunctie nadrukkelijk naar voren komen dan is een vervolggesprek wenselijk.

Mariënwater: Gelet op de 3 denkrichtingen met 3 verschillende mogelijke uitbreidingen de volgende input (discipline: zie linkerkolom):

Voor de uitgangspunten voor het programma voor Mariënwater op Landgoed Coudewater verwijzen we kortheidshalve naar het vastgestelde omgevingsplan en de anterieure overeenkomst. Daarin is aangegeven hoe de woningverdeling moet zijn voor de totale planontwikkeling voor het gehele Landgoed Coudewater. Voor het eventueel nog toe te voegen woonprogramma in de monumenten geldt op die grond het uitgangspunt van minimaal 25% sociale huur en 10% middenhuur. Omdat de anterieure overeenkomst dateert van vóór het bestuursakkoord wijken deze uitgangspunten af van de betaalbaarheidseisen uit het bestuursakkoord.

ALGEMEEN:

Verzenddatum : 18 februari 2024

3 Uit de stukken blijkt dat er aan in totaal 3 scenario’s gedacht wordt, maar de optie woningbouw niet op voorhand is uitgesloten. Vanuit die mogelijke optie onderstaande reactie.

Ruimtelijke strategie: Dit is voorstelbaar. Het sluit aan op de ontwikkeling van het gebouw door de jaren/ eeuwen en geeft helderheid en flexibiliteit in de plattegrond van het gebouw. Functioneel gezien is bestemmingsplan uitgangspunt maar de voorgestelde functies lijken daarin te passen.

Overigens geldt überhaupt, ongeacht welk scenario uiteindelijk de voorkeur heeft, dat het wenselijk is de invulling af te stemmen met het gehele plangebied Coudewater. Welke functie(s) versterken dit gebied en dragen bij aan een prettige woonomgeving. In die zin zou het mooi zijn als de invulling niet alleen voorziet in een behoefte ‘van buiten het gebied’ maar ook van meerwaarde is voor de bewoners van deze buurt (en de iets ruimere omgeving, bv. Maliskamp/Rosmalen Zuid). Voor welke zorg beoogt men de kliniek (bv. tandarts, huisarts of specifieker).

Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api.notubiz.nl/document/15559181/1