Verslag Commissie Omgeving d.d. 16 april 2024

Commissie OMGEVING Conceptverslag Datum: Locatie: Aanwezig: Voorzitter: Secretaris: (plv.) Commissieleden:

Collegeleden:

16 april 2024 Raadzaal

F.J. van Haren mr. G.L. Pijnenburg H.B. Bos, L.A.J. van Griensven, mw. drs. J. Hendrickx, mw. A. Hernández, W.B.G. Hoeben, ing. J.Th.M. van Hoek, M.P. Kagie, drs. R.M.J. van den Kerkhof, mw. J.M. Klerks, mw. M.A.J.T. Korvervan Weegberg, mw. W.M. van de Leemput, A.A.J. van der Leest, mr. S.J.M. Peters, M.G.H. van Rens, B.F.C. Roovers, mw. E. Samshuijzen, ir. P.K. Schuurmans, ing. J.P. Verhoef BEd, mw. N.R. Verreijt, K.M. Vossen, mw. J.P.M. Welten-van Doremalen, mw. mr. C.H.A. van den Wildenberg, mw. J.J.M. van den Wildenberg, mw. dr. Y. van Zaalen ing. R.A.P. Geers, R.J.J. Geers, M.J.J. van der Geld MSc, P. Slikker

Afwezig:

J. Broekmeulen, M.C. Dupuis, J.M.A. van der Els, E.R.F. Esser, drs. P.E. Kagie, A.C. van Silfhout

Verslaglegging:

E.J. Wendt, DemiSec

1.

Opening en mededelingen De voorzitter opent de vergadering om 19.00 uur en heet iedereen welkom. De heer Verhoef (gewoon ge-DREVEN) krijgt het woord over de extra commissievergadering over de verkeersstudie Brede Binnenstad in week 15. In januari 2023 zou zijn fractie voor de realisatie Kanaalboulevard hebben gestemd. Dit is vorige week weerlegd met de mededeling dat de vertegenwoordiger tijdens de stemming de zaal had verlaten en dus niet had meegestemd. Dit blijkt uit de verslaglegging. In de weergave van de stemuitslag in NotuBiz is een fout geslopen. De griffie heeft gemeld dat de fout is hersteld.

2.

Vaststellen van de agenda Deze wordt ongewijzigd vastgesteld.

3.

Vaststellen van het verslag van de commissie Omgeving van 19 maart 2024 Er is een opmerking ontvangen van mevrouw Korver. Het verslag wordt met inachtneming van deze wijziging vastgesteld.

4.

Vaststellen van de lijst van toezeggingen en de lijst van openstaande moties De voorzitter benoemt het verzoek van mevrouw Hendrickx in de vorige commissie kritisch te kijken naar de lijst met moties. Het college heeft hiertoe een brief gestuurd aan de commissie over afdoening van moties. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) geeft aan dat de achtergrond van haar opmerking was meer snelheid en vaart te creëren in het treffen van concrete maatregelen in de fysieke leefomgeving waar diverse moties op zien. Zij is benieuwd hoe andere fracties dit zien. De voorzitter verwoordt dat moties 14 (Duurzame landbouw op Bossche Pachtgronden), 19 (Segmentering bestemmingsplan De Groote Wielen Noordoosthoek), 21 (Deelmobiliteit), 22 (Doelgroepenverordening) en 31 (Extra staanplaatsen woonwagenbewoners) op de lijst af te doen staan. De PVV-fractie heeft schriftelijk verzocht motie 31 nog niet als afgedaan te beschouwen.

1

Mevrouw Samshuijzen (PvdD) betreurt het dat motie 14 nu als afgedaan wordt beschouwd en zou graag een technische onderbouwing zien van de stelling dat er geen mogelijkheid is tot het opnemen van bijzondere voorwaarden. De voorzitter verwijst de vraag van mevrouw Hendrickx aan de overige fracties naar het fractievoorzittersoverleg op 21 mei a.s. De heer Van Griensven (PVV) mist in de brief wat motie 31 betreft concrete vervolgstappen. Omdat de fractie over deze motie nog raadsvragen wil stellen, is het verzoek deze motie te handhaven. De heer Van den Kerkhof (D66) schrikt als nieuw commissielid van de hoeveelheid moties en geeft aan dat delen van motie 31 al in behandeling zijn. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) onderschrijft de wens van de PVV voor een meer SMART-beantwoording gericht op resultaat en niet slechts administratieve afdoening van moties. De voorzitter verwoordt dat hiermee moties 14, 19, 21 en 22 als afgedaan kunnen worden beschouwd. Motie 31 blijft op de lijst met een tegenstem van D66. De voorzitter verwoordt dat inzake motie 3 (Huisvesting Arbeidsmigranten) de toegezegde toelichting ondanks herhaalde verzoeken van de griffie nog altijd niet is verschenen. De commissie stemt in met het alsnog als afgedaan beschouwen van de motie.

De voorzitter benoemt dat de commissie instemt met het afvoeren van de bestuurlijke toezegging inzake afspraken in relatie tot duurzaamheid van wethouder Van der Geld. 5.

Werkplanning De voorzitter maakt melding van de aangepaste planning. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) vraagt om toegankelijkheid van de informatie uit de werksessies van 19 april jl. nu een verzoek van Leefbaar 's-Hertogenbosch, De Bossche Groenen en gewoon ge-DREVEN de sessies te verzetten vanwege planning niet kan worden gehonoreerd. Begrip voor het planningsprobleem, maar de notulen en de in de sessies gedeelde stukken willen de fracties wel te zien krijgen. Ook willen zij hierop inbreng kunnen leveren op een wijze vergelijkbaar in de sessies. Dit zou ook voor inwoners die niet aanwezig (kunnen) zijn moeten gelden. Wethouder Roy Geers zegt dat een proces is opgezet om alle partijen op de juiste momenten te informeren en betrekken, zodat zij niet worden verrast. Een participatieproces in mei is hier onderdeel van. Fracties die informatie wensen worden bijgepraat. Het bredere openbare debat wordt in mei gevoerd, in juni gevolgd door de discussienotitie. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) vraagt of van deze avonden notulen kunnen worden gemaakt. Wethouder Roy Geers geeft aan dat samenvattende notulen worden gemaakt.

Raadsvoorstellen 6.

Bestemmingsplan Sluiswachterskade De heer Schuurmans (VVD) ziet de kleinschalige stadscamping als een goede invulling van het doel een bijdrage te leveren aan 'de ambities van het Zuid-Willemspark, een aantrekkelijke en levendige plek aan het water, waar reuring kan ontstaan en welke meerwaarde voor de buurt biedt'. Reuring is lastig te definiëren. Aan de wethouder de vraag in hoeverre 600 bezoekers tegelijk opwegen tegen de meerwaarde van de reuring voor de buurt. Waar het de reuring rondom evenementen betreft, vraagt de fractie waarom de geluidsnorm is verminderd met 10 dB tot 60 dB.

2

De heer Verhoef (gewoon ge-DREVEN) wijst op de voedingsbodem voor geluidsoverlast die dit plan vol potentie óók is, met name voor woonbootbewoners. Voorliggend bestemmingsplan lijkt meer op een uitgebreide vergunning dan op een bestemmingsplan. Dat is kennelijk nodig om wat beweging en reuring te organiseren. De fractie pleit hiernaast voor een écht kleinschalige boerencamping of minicamping die vanaf 22.00 uur volledige avondrust kent. De heer Van der Leest (CDA) stemt in met het bestemmingsplan vanwege de positieve setting. De fractie is sedert jaren voorstander van een stadscamping. Fijn dat die er nu op loopafstand van de binnenstad komt. Dit bevordert het meerdaagse verblijf dat past in de lokale toeristische visie. Een kleinschalige stadscamping met ontmoetingsplek, die bij de Lambooybrug voor enige reuring mag zorgen, is prima. Bij kleinschalige evenementen tot middernacht geldt het maximum van 600 personen. Ook met de lage geluidsbelasting van 60 dB stemt de fractie in. Per evenement wordt in de vergunningfase een parkeer- en geluidsplan overlegd. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) hoopt dat de geluidsoverlast gaat meevallen en vraagt aan het college naar de tegemoetkoming richting omwonenden vanwege de aanwezigheid van een evenemententerrein. De heer Van Griensven (PVV) vraagt naar de periode nadat het huurcontract voor het Campinaterrein afloopt.

Hij vraagt naar de combinatie met sociale woningbouw, waarvoor plannen bestaan. Mogelijk wordt het dan wat druk langs de Zuid-Willemsvaart. Ook wordt gevraagd naar de beveiliging van de camping. Mevrouw Van de Leemput (Bosch Belang) vraagt aandacht voor de parkeermogelijkheden van direct omwonenden en wil hinder voor hen voorkomen. Wethouder Ralph Geers geeft aan dat in deze bestemmingsplanprocedure rekening wordt gehouden met de omgeving. De evenementenbestemming die hierop lag, is praktisch ingekapseld via de geluidsbegrenzing. Die 10 dB sluit veel evenementen uit. Een kleine markt, braderie of kleinschalige theatervoorstelling passen wel bij dit sociaal initiatief met wat reuring. Het kader wordt bepaald door zo'n 600 aanwezigen op een dag. De camping zelf voldoet aan de randvoorwaarden. Als er een evenement is, moet een plan worden ingediend waarin wordt aangegeven hoe aan die randvoorwaarden wordt voldaan. Wat daar mogelijk is, valt dus niet vooraf te zeggen. De geluidsnormen zijn aangepast juist naar aanleiding van zorgen uit de omgeving om de functie die wordt beoogd te laten aansluiten bij de werkelijkheid. Voor de camping is een initiatiefnemer in beeld. Welk concept het wordt, is aan initiatiefnemer. De voorzitter concludeert dat dit voorstel als hamerstuk naar de raad wordt doorgeleid. 7.

Bestemmingsplan Helftheuvelpassage 90 en Boschmeerplein 3-7 Mevrouw Samshuijzen (PvdD) vraagt aandacht voor de herinvulling van de oude Lidl-locatie. De achtergelaten locatie is niet de meest moderne. Bij de herinvulling pleit de fractie voor versterkingen. Bekend is dat Lidl eigenaar is van het pand. De gemeente zou met de eigenaar in gesprek kunnen over het pand en over de leefomgeving. De voorzitter concludeert dat dit voorstel als hamerstuk naar de raad wordt doorgeleid.

8.

Paraplubestemmingsplan Evenementenplein Paleiskwartier De heer Van der Leest (CDA) kan instemmen met inpassing van dit evenementenplein. De evenementen dienen bij te dragen aan vergroting van de belevingswaarde en aantrekkelijkheid van het Paleiskwartier. Uitvoering wordt gegeven aan de motie Evenementenplein Paleiskwartier. Kleinschalige binnenstedelijke evenementen worden voorafgaand aan vergunningverlening getoetst op aantallen bezoekers, geluidsbelasting en parkeeroverlast. Bij de Begroting 2024 is budget vrijgemaakt om bij evenementen automatisch geluid te kunnen monitoren. Dit ten behoeve van omwonenden. Ook op het Residentieplein zou zo'n systeem moeten worden aangelegd. Aan de wethouder de vraag hoe die dat ziet. Na afloop van het eerste evenement wil de fractie graag een evaluatie met de wijkraad Paleiskwartier. Verbeterpunten kunnen het jaar daarop dan worden doorgevoerd.

3

De heer Verhoef (gewoon ge-DREVEN) ziet ook hier paralellen tussen een bestemmingsplan en een evenementenvergunning. Uit de zienswijzen blijkt dat veel reclamanten niet op een evenementenplein zitten te wachten. Hun bezwaren zijn te begrijpen, maar ieder heeft kennis kunnen nemen van de komst van het evenementenplein. Een motie van de VVD met het dictum 'Er komt een Evenementenplein op het Paleiskwartier' werd in 2017 unaniem aangenomen. Er is goed naar de klankbordgroep geluisterd en het plan is aangepast. Aan de wethouder de vraag of er als handreiking aan reclamanten een soort begeleidingsgroep kan worden ingesteld, of de vroegere klankbordgroep, die de spelregels toetst. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) merkt op dat sinds de motie sprake is van een sterk verdichte wijk. De commissie moet, zonder in nimby te vervallen, niet negeren dat dit op een vrij klein oppervlak moet gebeuren. Hoewel een evenemententerrein kan bijdragen aan de leefbaarheid, had de fractie begrip voor de inspraak. Leefbaar 's-Hertogenbosch staat wat dit onderwerp betreft in dubio. De heer Schuurmans (VVD) benadrukt dat de motie uit 2017 ging over het onderzóeken van een evenemententerrein, niet de definitieve komst ervan. De situatie is in de afgelopen zeven jaar sterk veranderd. Het oppervlak is bijna gehalveerd, het aantal woningen sterk gestegen.

De zorgen die omwonenden hebben geuit via zestien zienswijzen zijn begrijpelijk. De kleinschalige evenementen die het college beoogt, dienen te passen bij de omgeving. Een foodtruckfestival is een goed voorbeeld. Liever dat dan in deze drukbezochte omgeving vasthouden aan categorie 3. Gezien de veranderingen in de afgelopen jaren acht de Bossche VVD dit niet passend bij het Paleiskwartier en overweegt daarom een amendement over categorie 3. Bij het organiseren van evenementen dient een initiatiefnemer een mobiliteitsplan in te dienen. In het slechtste geval is een stalling voor 1400 fietsen nodig. Overwogen wordt een motie om te komen tot structureel meer fietsparkeerplaatsen nabij het evenemententerrein. De fractie sluit zich aan bij de wens tot evaluatie van de eerste evenementen. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) sluit zich aan bij de VVD. Wellicht is dit niet langer passend op deze locatie. Mevrouw C.H.A. van den Wildenberg (VOOR Den Bosch) haalt uit de notulen van 2017 dat de wethouder destijds goed wilde luisteren naar wat omwonenden wilden. Ongeacht of de tijden zijn veranderd, is achttien evenementen erg veel, zeker als die zich concentreren in de zomermaanden. Dan is dat om de twee weken een evenement. De fractie overweegt een amendement om dit te verlagen tot twaalf evenementen. Het maximumaantal bezoekers zou tot 1750 moeten worden beperkt.

De fractie sluit zich aan bij het pleidooi van de VVD over categorie 3. De heer Van Hoek (50PLUS) merkt op dat Den Bosch een stad is met stadse allure, een urbane uitstraling en de daarbij behorende levendigheid. De plannen die ter tafel liggen dragen aan die levendigheid bij. De nadruk leggen op mogelijke minpunten betekent dat van die levendigheid niets overblijft. Om een stad voor de toekomst te zijn moet de gemeente dit soort initiatieven vormgeven. Het dossier stadscamping loopt al vijftien jaar. Ook het evenemententerrein gaat al richting de tien jaar. Het is tijd dat de voortuitgang die is gepland ook wordt geaccepteerd. De heer Van den Kerkhof (D66) memoreert dat het tien jaar geleden bij het Paleiskwartier nog ging over de andere kant van het spoor, het voormalig industrieterrein. Toen al waren er plannen voor verdichting en in de hoogte bouwen. Toen al pleitte de fractie voor het verbreden van de binnenstad. Met de komst van de Paleisbrug is de verbinding hard geworden en is het Paleiskwartier onderdeel van de Brede Binnenstad. Tegen die achtergrond is in 2017 de motie voor een evenemententerrein in het Paleiskwartier gesteund. Het tijdelijke evenemententerrein dat er toen lag liet zien dat dit deel van Den Bosch kan bruisen als volwaardig onderdeel van de Brede Binnenstad. Voor urbanisatie is het nodig dat plannen zo nu en dan schuren.

Het Paraplubestemmingsplan is voor de fractie aanvaardbaar, er is geluisterd naar de zorgen uit de omgeving, een evenementenplein op het Residentieplein is mogelijk. Hoewel dit hoort bij de binnenstad kan dit zeker geen tweede Parade worden genoemd. Niet alle evenementen zijn hier toegestaan. De fractie stemt in. De heer Vossen (PvdA) hoort ondernemers in het Paleiskwartier uitspreken dat het niet meer dan logisch is dit gedeelte te zien als een verlengstuk van de binnenstad. Daar horen – binnen 4

kaders – evenementen bij. Die kaders zijn er. Er wordt geluisterd naar de behoeften en noden uit de wijk. De heer Van Griensven (PVV) stelt dat dit voorstel tegen de achtergrond van het eerder opgestelde plan voor het Paleiskwartier doorgang moet vinden. Het is goed dat de input van bewoners heeft geleid tot aanpassingen. Belangrijker is dat er wordt gemonitord en overlegd met de omwonenden tijdens en na evenementen, waarna indien nodig wordt bijgestuurd. Mevrouw Van de Leemput (Bosch Belang) erkent de zorgen van omwonenden, maar weegt die af tegen de voordelen van het inrichten van een evenementenplein dat hoort bij de Brede Bossche Binnenstad. In dat gebied wonen óók studenten die vinden dat er te weinig is te doen in de binnenstad. Reactie college Wethouder Van der Geld benoemt dat in de gesprekken met omwonenden zowel voor- als tegenstanders van evenementen zich roerden. De taxatie van voor- en nadelen heeft volgens het college geleid tot een voorstel dat in balans is. Hoewel het ondoenlijk is het iedereen naar de zin te maken, is de gemeente een aantal keren teruggekeerd naar omwonenden om de plannen bij te schaven. Daarbij valt wel een ondergrens te bewaken. Die is verwoord in de motie en in het bestuursakkoord van 2014: reuring creëren in het Paleiskwartier. Met nadruk is in de gaten gehouden dat het hier verstedelijkt gebied betreft.

Evenementen die in het verleden wel werden gehouden, kunnen hier om die reden niet meer. Met het uitsluiten van dance- en housefeesten is de gemeente omwonenden tegemoetgekomen. Evenementen met versterkt geluid worden nog steeds vier keer per jaar toegestaan. Die maken deels deel uit van stadsbrede evenementen. Voor het overige betreft het vooral ondersteunende geluidsversterking. Of het door het CDA genoemde geluidssysteem voor deze locatie geschikt is, wordt nog nagegaan. Evaluatie van evenementen vindt jaarlijks plaats, dit geldt voor evenementen in het Paleiskwartier dus ook. Met organisatoren wordt het gesprek aangegaan over de wijze waarop zij juist op dit plein evenementen willen organiseren. Het college wil het gesprek aangaan met Wijkbelangen in het Paleiskwartier en wellicht ook met de klankbordgroep. Conclusies trekken na een jaar is mogelijk te vroeg. De heer Verhoef (gewoon ge-DREVEN) wil in plaats van evaluatie achteraf dat van meet af aan de vinger aan de pols wordt gehouden. Wethouder Van der Geld geeft aan dat het bestemmingsplan de maximale speelruimte aangeeft ('de hoeken van het veld'). Locatieprofielen en de evaluaties van evenementen dragen bij aan het beeld. Als er schaarste is op een locatie, kan een negatieve evaluatie nadelig zijn voor de organisator. Gesprekken daarover met organisatoren worden continu gevoerd.

Dat verdichting van deze locatie zou plaatsvinden, was bij het aannemen van de motie reeds bekend, luidt de reactie op VVD en Leefbaar 's-Hertogenbosch. Bij het ontwikkelen van Paleiskwartier was reuring vanaf het begin een element. Tweede termijn De heer Van der Leest (CDA) vraagt bevestiging of het geld beschikbaar is dat in de begroting 2024 is vrijgemaakt. Wethouder Van der Geld geeft aan dat dit beschikbaar is, de besteding ervan is nog onderwerp van gesprek binnen het college. Onderdeel van de besprekingen is of het Paleiskwartier de meest geschikte plek is. De heer Verhoef (gewoon ge-DREVEN) verwijst naar een evenement in Rosmalen waar omwonenden last van hadden. Hij verduidelijkt zijn oproep om de vinger aan de pols te houden door aan te geven dat een overlastmelding, zeker 's avonds, strandt tussen boa's die al naar huis zijn en politie die een te groot gebied heeft om tijdig poolshoogte te nemen. Als de gemeente direct weet wat er gebeurt, kan daar meer mee worden gedaan dan een jaar later. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) benadrukt dat categorie 3 wordt vertaald met 'grote evenementen'. De buurt zou 's avonds toch een aanspreekpunt moeten hebben. Een belofte

5

van de wethouder om de vinger aan de pols te houden zou helpen. Na een jaar evalueren lijkt de fractie zeker niet te snel. De heer Van Hoek (50PLUS) meent dat in een stedelijk gebied waar men uit is op levendigheid er altijd mensen zijn die er last van hebben. Wie continu alles in stelling brengt om op te tekenen of niet iemand ergens last van heeft, weet zeker dat die bewoner gegarandeerd ergens last van heeft. Als er geen mogelijkheid tot klagen is, werkt dat veel beter. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) heeft het niet zo zwaar gehoord als 50PLUS het aanzet, maar de omwonende moet wel serieus worden genomen. Als er reden is tot klagen, moet de mogelijkheid er wel zijn. 's Avonds is het loket gesloten. De heer Van Hoek (50PLUS) stelt dat dit voor Rosmalen wel geldt, maar in Den Bosch is er gegarandeerd politie als er een evenement is, zolang als het evenement duurt. Vooraf opzoeken wie overlast ervaart, is om problemen vragen. Uitgangspunt moet een stad zijn, een stad die levendig wil zijn. Laat die dan ook levendig zijn en geef organisatoren de mogelijkheid zaken op poten te zetten. Zo'n stad is aantrekkelijk, ook voor de jeugd. De heer Schuurmans (VVD) merkt op dat de opmerkingen van de wethouder over de situatie ten tijde van de motie betrekking hebben op de intentie, maar niet op het resultaat. De wens voor een evenemententerrein leeft ook bij de Bossche VVD.

Ook als categorie 3 er af gaat, gaat er niet niks gebeuren in het gebied. De buurtbewoners willen dat evenemententerrein ook, maar zij praten over de rafelranden. Het is aan de inwoner om zich te melden als er iets te melden is, maar beter is het die melding voor te zijn. Reuring creëren die past bij de omgeving en die niet leidt tot overlast. Over het amendement beraadt de fractie zich. De voorzitter heeft een mogelijk amendement van de VVD en VOOR Den Bosch genoteerd. De heer Schuurmans (VVD) overweegt een motie inzake een fietsparkeerplaats in de omgeving van het evenemententerrein. De heer Verhoef (gewoon ge-DREVEN) is voor het voorstel, maar overweegt een motie inzake een klankbordgroep of een begeleidingsgroep. De voorzitter concludeert dat dit voorstel als licht bespreekstuk naar de raad wordt doorgeleid. Overige onderwerpen ter bespreking De voorzitter benoemt de afgesproken werkwijze bij discussienotities. 9.

Strategisch woondebat De voorzitter geeft de voorzitter van de werkgroep de gelegenheid dit discussiestuk in te leiden. Mevrouw Korver geeft aan dat de werkgroep het geleerde van het vorige strategisch debat heeft meegenomen. De Woonvisie is als uitgangspunt genomen. Zowel ambtenaren als externe adviseurs hebben de werkgroep van extra informatie voorzien. De oproep is het debat te concentreren op de grote lijnen en het toekomstperspectief. Aan de fracties de vraag strategisch te debatteren, maar eventuele moties vreemd aan de orde van de dag niet in te dienen, maar samen vorm te geven en in de commissievergadering van juni te bespreken voordat ze aan de raad worden aangeboden. De korte discussienotitie kent slechts één vraag: welke accenten wil de commissie leggen of welke aanpassingen wil de commissie doen om het woonbeleid toekomstbestendig te houden of toekomstbestendiger te maken. De heer Vossen (PvdA) wil zich concentreren op drie vragen: Hoe dient te worden omgegaan met de veranderde bevolkingssamenstelling? Hoe kan bestaande bouw beter worden gebruikt? Hoe kunnen zoveel mogelijk betaalbare woningen gebouwd blijven worden? Volgens de statistieken telt de gemeente in 2040 ongeveer 17.000 extra inwoners. In de afgelopen jaren werden die statistieken steeds naar boven bijgesteld.

Dat vraagt om een voorbereiding op een stad die richting 200.000 inwoners gaat groeien, met de daarbij behorende 6

woonbehoeften. In 2050 wonen naar verwachting gemiddeld minder dan twee mensen achter één voordeur. De druk wordt dus groter. Lokale overheden dienen volgens het rijk niet voor tien jaar, maar wel dertig of veertig jaar vooruit te plannen. De Avenue A2 is een uitleglocatie waar nog meer kan worden bereikt. Ook richting Nuland-Noordoost liggen mogelijkheden. Met GrootMeerendonk wordt een goede stap gezet, ook wordt goed ingezet op verdichting. De lobby voor planontwikkeling voor 2050 moet nu al worden ingezet. In een tijd van woningkrapte is nieuwbouw één mogelijkheid, splitsing binnen de voorraad van 75.000 reeds bestaande woningen biedt een oplossing voor woon-, duurzaamheids- en cohesievraagstukken. Den Bosch moet hierin nog meer een voorloper worden. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) vraagt of woningsplitsing ook betekent minder vierkante meters geven aan mensen met geld en niet alleen besparen in de sociale woningbouw. Gevraagd wordt of de fractie bedoelt dat iedereen kleiner moet wonen. De heer Vossen (PvdA) erkent dat daar zeker naar moet worden gekeken, maar hij richt zich nu op wat er op dit moment al kan worden aangepakt. De heer Van Griensven (PVV) vraagt of sprake kan zijn van gedwongen woningsplitsing. De heer Vossen (PvdA) acht dergelijke dwang niet passend bij de Nederlandse situatie.

Als een huis vrij komt, of tussen huurders in zit, kan naar opsplitsing worden gekeken. Daarnaast kan mensen enthousiasmeren om te gaan splitsen een mogelijkheid zijn. Dat kan aansluiten op de vraag van De Bossche Groenen. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vraagt hoe de versnelling kan worden gemaakt. Ook in een strategisch debat is dat de vraag. De heer Vossen (PvdA) meent dat los van de afspraken met de corporaties ook vol op de lobby met het rijk moet worden ingezet, meer dan nu gebeurt. De heer Van Hoek (50PLUS) vraagt hoe de PvdA met deze opmerkingen over splitsing en kleiner wonen aankijkt tegen de 1200 Bossche jongeren die al een woning hebben, maar groter willen wonen. De heer Vossen (PvdA) gaat het ook nog over middenhuur hebben. Avenue A2 biedt ook kansen. Op langere termijn wordt ook naar andere opties gekeken. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) vraagt of de raad niet aan de wethouder Wonen als kader zou moeten meegeven dat alle categorieën worden begrensd. De heer Vossen (PvdA) denkt dat die lijn zeker nader kan worden onderzocht. De heer Van den Kerkhof (D66) vraagt wat de gemeente zelf kan doen om het splitsen van woningen te stimuleren. De heer Vossen (PvdA) verwijst bewust naar het rijk als de partij die innovatie moet faciliteren. Het begint inderdaad met het uitspreken van de ambitie dat de gemeente meer wil splitsen.

Communicatie en mensen ontzorgen die een splitsing overwegen zijn opties die spontaan bij spreker opkomen. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) vraagt naar de aanpassingen op het beleid waar de werkgroep om vraagt. De heer Vossen (PvdA) geeft aan meer naar de lange termijn te willen kijken en op de splitsingsagenda nog een tandje bij te willen zetten. Verder wil hij focus op grote locaties voor nadat de verdichtingsagenda is afgerond. In het gesprek met corporaties kan het eerste gedeelte van de voorraad al worden aangepakt.

7

De heer Van Hoek (50PLUS) vraagt of de groei, volgens de PvdA onbeperkt, niet óók kan worden gestuurd. Als een stad steeds bedrijven en werknemers blijft aantrekken, kan die ook kiezen voor een rem op de groei. De heer Vossen (PvdA) stelt dat de PvdA meent dat groei niet valt te sturen. Als een gemeente niet stuurt in werkgelegenheid, vertrekken mensen naar andere gemeenten. Om een stad levendig te houden, moet worden voorkomen dat een groei de gemeente overvalt of dat mensen wegtrekken. Mevrouw Van de Leemput (Bosch Belang) kan zich vinden in woningsplitsing, maar vraagt hoe de gemeente invloed kan hebben op hypotheekverstrekkers en VvE's die dergelijke aanpassingen verbieden. De heer Vossen (PvdA) wil deze detailvraag graag nader onderzoeken. Minder mensen verlaten een sociale huurwoning omdat de stap naar middenhuur of koop te groot is. Voor een gemiddeld koophuis in Den Bosch wordt ruim € 90.000 gezamenlijk inkomen gevraagd. Dit veroordeelt veel mensen tot studiootjes voor de hoofdprijs. De college-inzet voor 70% betaalbare woningen stelt de fractie tevreden. De markt dicht de kloof tussen sociaal en koop onvoldoende. Corporaties zouden naast hun taak in sociale huur wellicht ook meer een taak in middenhuur moeten krijgen.

De heer Roovers (SP) schrikt van de opmerking van de sociaaldemocratische partij in deze raad en vraagt of die sociale huur ziet als noodoplossing voor arme mensen of als publieke voorziening. De heer Vossen (PvdA) meent dat de publieke voorziening waar hij op doelt niet haaks staat op zijn verhaal. De heer Roovers (SP) vindt dat wel spreken uit de term 'ontgroeien'. Hij vraagt of de sociaaldemocratische partij in deze gemeenteraad onderschrijft dat in het gemeentelijk bouwbeleid de behoeften van de bevolking centraal zouden moeten staan. De heer Vossen (PvdA) heeft moeite met de aanname van de SP dat mensen moeten doorgroeien. Gezegd is dat de middencategorie wordt gemist. De heer Roovers (SP) wil graag antwoord op zijn vraag of de sociaaldemocratische partij in deze gemeenteraad onderschrijft dat in het gemeentelijk bouwbeleid de behoeften van de bevolking centraal zouden moeten staan. De heer Vossen (PvdA) benadrukt dat moet worden gebouwd voor de Bossche bevolking. Dat betekent ook bouwen voor middenhuur. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) stelt ter discussie dat 70% betaalbaar is. Naburige gemeenten als Waalwijk en Drunen rekenen alles boven de € 1.000 tot dure huur. Gevraagd wordt hoe de PvdA daar tegenaan kijkt. De heer Vossen (PvdA) stelt dat landelijk beleid landelijk moet worden besproken. Dat geldt ook de categorisering.

Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) merkt op dat die 40% ten onrechte bij de betaalbare woningen wordt gerekend. Die keuze wordt lokaal gemaakt. Zij vraagt of alles boven de € 1.000 niet al te veel is, zeker gezien de inkomens die mensen hebben. De heer Vossen (PvdA) stelt dat de PvdA zeker streeft naar zoveel mogelijk sociaal. Het is ook zoeken naar het evenwicht in de wetenschap dat corporaties echt aan hun taks zitten qua financieringsbehoefte en -mogelijkheden. Voor het discussiepunt over betaalbaarheid verwijst de PvdA naar het rijk. Voor Den Bosch wil de PvdA zoveel mogelijk sociaal maar ook oog houden voor de corporaties die uit financieel oogmerk niet alleen sociaal kunnen bouwen.

8

Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) merkt op dat er ook andere mogelijkheden zijn, zoals afstappen van een sluitende grondexploitatie. Als wordt geaccepteerd dat bij bepaalde projecten er geld bij moet, kan een groter aandeel betaalbaar worden gebouwd. Samen met de corporaties kan de gemeente kijken naar de eigen gronden en die goedkoper afgeven aan corporaties, of ze zelf ontwikkelen, waardoor meer écht betaalbaar kan worden gebouwd. De heer Vossen (PvdA) ziet wel iets in het recente voorstel van GroenLinks en PvdA om via solidariteit met het bedrijfsleven meer sociale huur te organiseren. De fractie wil een goed leven voor alle Bosschenaren, maar er moeten ook keuzes worden gemaakt. Over vijf of tien jaar, maar ook na 2050. De heer Van den Kerkhof (D66) is benieuwd waarom de PvdA het oude paradepaardje Avenue A2 weer van stal haalt, dat eerder uit financiële motieven in de la verdween. Er wordt al gesproken over andere grote locaties voor duizenden woningen. De heer Vossen (PvdA) benadrukt dat nu echt naar de langere termijn moet worden gekeken. Avenue A2 speelt niet al over tien jaar. Om verder te kunnen nadat verdichtingslocaties als Groot-Meerendonk zijn aangepakt, moet nu al over dit vervolg worden nagedacht. De stad blijft doorgroeien.

De heer Van den Kerkhof (D66) vraagt waar dit moet landen: krijgt dit een plek in de Omgevingsvisie? De heer Vossen (PvdA) ziet dat als mogelijkheid. Ook wordt gedacht aan een motie om langetermijnagenda's meer te expliciteren. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) meent dat wonen te veel wordt vertaald met huizen bouwen. Het faciliteren van een groeiend aantal woningen vraagt ook een groeiend voorzieningenniveau: huisartsen, tandartsen, sportscholen et cetera. Mobiliteit en het nijpende tekort aan drinkwater, schone lucht en aansluiting op het stroomnet zijn aandachtspunten. Kortom, om de stad leefbaar te houden is dringend behoefte aan een integrale stadsvisie. Bij wonen ligt de focus te veel op nieuwbouw. Nederland telt zo'n 100.000 leegstaande panden. Ook deze gemeente kent panden die op korte termijn geschikt zijn te maken voor bewoning. Ook vanuit de circulaire gedachte is dat een goede keuze. Nieuwbouw is duur, duurt lang en is milieubelastend. Met het bouwen in de stadsparken zou Den Bosch moeten stoppen. Met de inbreidingsopgave moet worden geïnvesteerd in extra parken en groene buitenruimte. De fractie ziet kansen in het optoppen van woningen na succesvolle voorbeelden in Rotterdam. Verloederde wijkwinkelcentra kunnen via het toevoegen van extra woningen worden aangepakt. Bouwen in de weilanden bij Nuland wordt genoemd.

Door te snijden in automobiliteit wordt ruimte gecreëerd voor nieuwe woningen. Door vervuilende bedrijven te verplaatsen, kunnen in het Veemarktkwartier of op het industrieterrein aan de randen van de binnenstad woningen worden gebouwd. Er ligt een kans om lelijke plekken mooier te maken in plaats van mooie plekken lelijker. De fractie pleit voor de oprichting van een gemeentelijk woningbedrijf. Samen met de corporaties bouwend en ontwikkelend kan de gemeente vaart maken. Dat verkleint de afhankelijkheid van op geld gefocuste projectontwikkelaars. Het grote tekort aan betaalbare woningen wordt niet door de markt opgelost. De sluitende grondexploitatie is een fuik waar de gemeente uit moet. De categorie 'betaalbaar' is voor velen te duur. De grond afwaarderen is nodig om betaalbare woningen te realiseren. Dat is een primaire overheidstaak. Met de verkoop van sociale huur moet worden gestopt. Iedere verkochte woning is de gemeente voorgoed kwijt. De heer Van Hoek (50PLUS) wijst erop dat het grondbedrijf wordt gevoed uit de grondexploitaties. Uit het grondbedrijf worden bovenwijkse voorzieningen (Diezebrug, Paleisbrug) betaald. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) stelt dat dit neerkomt op keuzes maken. Bij De IJzeren Vrouw wordt ook al € 5 miljoen toegelegd op de grondexploitatie. Dat sluitende model is niet houdbaar naar de toekomst als betaalbaar bouwen uitgangspunt is.

Net als na de Tweede Wereldoorlog wordt van de overheid verwacht dat die zelf verantwoordelijkheid neemt. Gezond wonen betekent andere keuzes niet maken.

9

De heer Vossen (PvdA) vraagt toelichting op het genoemde duurzame dorp ten zuiden van Nuland. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) heeft dit voorstel vaker gedaan, inbreiding kent haar grenzen. Bouwen in het groen gaat op enig moment knellen. Inbreiding is duur en leidt tot verzet. Door bouwenlocaties te kiezen waar weinig weerstand is – weilanden in de buurt van Nuland waar boeren stoppen – kan de gemeente aan een mooi duurzaam dorp werken. De heer Vossen (PvdA) vraagt een reflectie op het feit dat nieuwbouw die niet aansluit op bestaande bouw leidt tot meer infrastructuur, meer voorzieningen en meer ondergronds beton. Dat is minder duurzaam. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) meent dat het onontkoombaar is buiten de stadsgrenzen te kijken omdat mensen binnenstedelijk buitenruimte nodig hebben en inbreiding tot weerstand leidt. In Nuland zou een deel van de oplossing kunnen liggen. De heer Van den Kerkhof (D66) vraagt of de fractie kiest voor bescherming van de groene kernrandzone of voor bouwen daar waar geen weerstand zit. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) benadrukt dat zij inhoudelijk geen voorstander is van inbreiding in stadsparken. Omzeilen van weerstand is niet de kern. Bouwen buiten de stadsgrenzen is een betere en slimmere keuze. Omdat mensen niet gaan procederen, wordt tijd gewonnen.

De heer Van den Kerkhof (D66) merkt op dat om Nuland een groene kernrandzone zit. Die zit er niet voor niets, maar ter bescherming van het groen en het groene buitengebied. De fractie van De Bossche Groenen wil daar liever bouwen omdat ze niet geneigd is de mogelijke weerstand bij inbreidlocaties aan te gaan. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) stelt dat D66 in een soort mantra allerlei zaken verknoopt. Het groen rond Nuland is 'groene woestijn' waar nog geen pier overleeft als gevolg van intensieve landbouw. Door daar huizen neer te zetten en het groen te versterken, wordt een plus bereikt. Het gaat niet om Het Bossche Broek, een prachtig natuurgebied. Het gaat om agrarische gebieden waar boeren stoppen. Aan inbreiden zit een grens. Mevrouw Korver (GroenLinks) vraagt of de fractie de verdeling 80% inbreiding 20% uitbreiding wil veranderen. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) vindt die vraag te gedetailleerd, maar wil niet alles binnen de stadsgrenzen oplossen. De fractie is niet tegen inbreiding, de vraag is op welke plekken dat gebeurt. Zware bedrijven uitfaseren op bijvoorbeeld het terrein bij de Ertveldplas en daar een nieuwe stadswijk ontwikkelen in plaats van in het Prins Hendrikpark. Slim inbreiden. Verloederde wijkwinkelcentra zou de gemeente samen met een eigenaar kunnen verfraaien.

Mevrouw Korver (GroenLinks) vindt het jammer dan de fractie niet tot een strategische uitspraak komt over de verhouding tussen in- en uitbreiden. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) probeert aan te geven dat het niet om percentages gaat, maar om de keuze dat niet in het groen te doen. Daarnaast kan buiten de stad naar de 'groene woestijnen' worden gekeken. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) vraagt of de fractie in de strategische woonvisie meer de kernen en dorpen als Vinkel wil betrekken om te bezien of daar uitbreiding is gewenst in combinatie met versteviging van voorzieningen. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) vindt dat een goede suggestie. Daarnaast kan ook in die hoek van de gemeente worden bekeken waar de behoeften liggen.

10

De heer Schuurmans (VVD) vraagt waar het geld dat wordt toegelegd op een andere woningmix vandaan moet komen. Als buiten de gemeente wordt uitgebreid én de automobiliteit wordt verminderd, is de puzzel lastig te leggen qua kosten en voorzieningen. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) wil in dit woondebat integraal naar de stad kijken. Opvallend is dat Den Bosch geen stadsvisie heeft voor 2050. Daar kunnen nog heel wat kabinetten tussen zitten, dus liever zoekt zij het dichter bij huis. Zo'n visie zou moeten gaan over hoe de mobiliteit zich verhoudt tot het voorzieningenniveau, over de vraag of er wel voldoende mensen zijn om al die nieuwe inwoners te verwelkomen. In zo'n integrale visie zou de raad moeten worden meegenomen in wat voor stad Den Bosch wil zijn. De vraag van 50PLUS – wíl Den Bosch wel zoveel groeien, kan worden meegenomen. Kan het wegennet dit wel aan? De heer Schuurmans (VVD) bedoelt ook de financiële puzzel. De dure keuzes die de fractie benoemt, moeten worden betaald. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) zegt dat huizen bouwen ook geld oplevert, maar erkent dat de kostenkant vraagt om andere keuzes. Er wordt nu veel geld aan bedrijven uitgegeven. Dat kan minder of bedrijven kunnen mee-investeren. Het gaat om de gezamenlijkheid.

De keuze om dan maar géén Design Museum neer te zetten, noemt De Bossche Groenen een beetje flauw, feit is dat de fractie prioriteit geeft aan betaalbare huizen. Die mogen wat gemeenschapsgeld kosten. De heer Van Griensven (PVV) is te spreken over het idee de kernen leefbaar te houden op sport- en winkelgebied. Voor er iets gebeurt, zouden de inwoners moeten worden gekend via bijvoorbeeld een enquête. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) zou graag van de inwoners horen hoe ver zij nog willen dat hun stad nog groeit. Dat zou een onderwerp voor een burgerdebat kunnen zijn. De heer Vossen (PvdA) vraagt of de fractie qua woningbouw met name kijkt naar de weg van de minste weerstand. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) merkt op dat een gemeenschap wederkerigheid en luisteren naar de inwoners veronderstelt. Dat wil niet zeggen dat iedereen gelijk moet krijgen. Dat vragen burgers ook helemaal niet. Wel willen ze meepraten. Gezien het aantal burgers dat momenteel boos is over plannen waarin ze zich niet gehoord of gezien voelen, vraagt de fractie zich af of het verstandig is verder te gaan met het organiseren van de eigen tegenstand. Misschien kan richting Vinkel en Nuland uitbreiding worden gefaciliteerd met draagvlak. De heer Vossen (PvdA) concludeert dat de weg van de minste weerstand wordt gekozen en dat niet wordt gebouwd als deze lijn wordt voortgezet.

Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) reageert dat zij haar best doet om vragen te beantwoorden en dat een dergelijke conclusie voor haar uit de lucht komt vallen. Mevrouw Verreijt (Rosmalens Belang) vraagt welke locaties voor Nuland, Vinkel en het Nieuwe Dorp de fractie in gedachten heeft. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) heeft geen concrete locatie in gedachten. Zij kijkt naar behoeften. Samen met de dorpen en kernen kan de vergrijzing en het wegtrekken van mensen worden aangepakt door de kernen te versterken. Het is een suggestie. Mevrouw Verreijt (Rosmalens Belang) vraagt of zij de fractie aan haar zijde vindt voor ontwikkeling van de Noordoosthoek. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) kent die plannen niet concreet. Zij zegt niet pertinent nee. Van belang is dat dit hand in hand gaat met natuurontwikkeling. Mevrouw Van Zaalen (CDA) antwoordt op de door de werkgroep gestelde vragen.

11

Passend en betaalbaar wonen voor iedereen: in het kader van de goede balans moet er meer levensloopbestendig worden gebouwd voor eenpersoonshuishoudens van jong tot oud. Doordat het huis aan veel eisen voldoet, wordt de bewoner niet door situatie in het huis gedwongen hulp te vragen waaraan anders geen behoefte was geweest. Doordat men niet vroegtijdig wordt gedwongen te vertrekken en kan men er langer blijven wonen. Mevrouw Klerks (Volt) vraagt of de woning daarmee ook is afgestemd op behoeftes in de verschillende levensfasen. Mevrouw Van Zaalen (CDA) geeft aan dat dit zou kunnen. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) wijst op de doorstroomcrisis, die ook aan de gang is. Het zou fijn zijn als op enig moment die eengezinswoning vrijkomt. Aanpassing zou het dan mogelijk moeten maken dat er iemand bij kan komen wonen. De vraag is hoe anders de doorstroming wordt geborgd. Mevrouw Van Zaalen (CDA) stelt dat bij levensloopbestendig wonen behalve het aantal vierkante meters ook het voorzieningenniveau meetelt. Jong is niet altijd synoniem met gezond en onafhankelijk. Voor de middenhuur zijn de stappen veel te groot, voor de starters ook. Er moet naar een verscheidenheid aan oplossingen worden gezocht, niet te snel in hokjes denken. Wat er wordt gebouwd, moet levensloopbestendig zijn.

Voor de wijken dorpen is van belang dat er meer continuïteit komt in kleinschalige en grootschalige bouwplannen, zodat voorzieningen en sociale samenhang minimaal op peil blijven. Sociale cohesie, sociale structuur en de afspraken die daarover zijn gemaakt, worden hierin meegenomen wat het CDA betreft. De fractie wil een gezonde mix van zorgzame en sterke buurten. Dat vraagt om diversiteit in het woningaanbod. Het aantal typen woningen en woonvormen is oneindig wat de fractie betreft. De heer Van Hoek (50PLUS) zou naast het bouwen door de overheid ook de zelfvoorzienendheid van de individuele particulier gefaciliteerd zien. Dan kan men in eerste instantie voor het eigen onderdak zorgen. Mevrouw Van Zaalen (CDA) wil in haar stad op zoek naar een grote diversiteit aan mogelijkheden om te wonen. Het woord overheid heeft zij niet in de mond genomen. De heer Van Hoek (50PLUS) vraagt of het CDA voorstander is van een grondbeleid waarin mensen die zelf een woning willen bouwen ruimschoots aan bod kunnen komen. Mevrouw Van Zaalen (CDA) denkt dat dit de tijd is dat de maatschappij het met elkaar moet doen, een ontwikkeling van 'ik' naar 'wij'. Dat geldt voor alle plannen in deze stad. De heer Van Hoek (50PLUS) vraagt of het CDA eigen initiatief dan geen ruimte wil geven. Mevrouw Van Zaalen (CDA) ontkent dat. Niet voor niets is zij haar betoog gestart met diversiteit.

Dan wordt niets vooraf buitenspel gezet. alle opties staan open en er worden nieuwe opties gecreëerd. De heer Roovers (SP) juicht toe dat het CDA gemengde wijken op alle mogelijke manieren bepleit. Nu leidt dat vooral tot sloop in wijken waar veel sociale huur staan en niet naar een gemengd woningaanbod in villawijken. Hij vraagt om een reflectie. Mevrouw Van Zaalen (CDA) denkt over die constatering nog even na, maar wil graag bekijken wat de mogelijkheden zijn. Wat er aan te doen is, weet ze niet zeker. Er zijn voor haar geen wijken uitgezonderd. De heer Vossen (PvdA) vraagt naar een visie op de grijze golf. Mevrouw Van Zaalen (CDA) begon haar betoog bewust op de eenpersoonshuishoudens voor jong en oud. Andere woningen zijn er al heel veel. Met de bestaande woningen kan nog heel veel worden gedaan. 12

Versterking van de sociale cohesie in straten, buurten en wijken kan ontmoetingsplekken te realiseren, ook door buurtkamers. Zo'n voorziening dient bij elke (middel) grote bouwontwikkeling te worden meegenomen. Het is goed dat in het bestemmingsplan een vaste plek te geven. De fractie wil goed geventileerde en geïsoleerde woningen waar mogelijk voorzien van zonnepanelen en warmtepompen om een gezond leefklimaat te bevorderen. De verhuurders van de E-, F- en G-huizen moeten worden bewaakt op het naleven van dat gezonde leefklimaat. Met corporaties en particuliere woningbezitters dient een verduurzamingsprogramma voor de gehele woningvoorraad te worden opgezet in integrale aanpak. Waar mogelijk dienen woningen te worden aangesloten op het publiek warmtenet. Circulair bouwen biedt goede mogelijkheden, mits betaal- en haalbaar. Tot vertraging van bouwprogramma's moet dit niet leiden. De moties in het kader van de Woonzorgvisie dienen in integraliteit te worden meegenomen: het gaat hier niet alleen over stenen, ook over mensen. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) vraagt hoe de fractie staat tegenover het loslaten van de sluitende grondexploitatie als uitgangspunt. Mevrouw Van Zaalen (CDA) wil graag met een integrale blik naar zaken kijken en bezien welke regelgeving moet worden veranderd om dat mogelijk te maken.

Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) vraagt hoe de fractie reageert als blijkt dat dit de sleutel is naar meer betaalbaar bouwen. Mevrouw Van Zaalen (CDA) wil niets op voorhand uitsluiten, maar per voorstel de argumenten, voor- en nadelen bekijken. Mevrouw Klerks (Volt) hanteert het motto Wij Willen Wonen als in Wenen. Het Weense woonbeleid kenmerkt zich door een gemeente als grootste huisbaas, met een miljoenenbudget voor betaalbare woonvormen. Wonen ziet men niet alleen als recht, maar als plicht voor de gemeente om in deze primaire levensbehoefte te voorzien. Betaalbare, leefbare en duurzame woningen zijn bereikbaar voor iedereen. Volt vindt dat de wooncrisis los moet worden gezien van de betaalbaarheidscrisis. Die eerste crisis lost Den Bosch niet zelf op. Dat iedereen die er woont of komt wonen een eerlijke prijs betaalt, is iets waar de gemeente wel invloed op heeft. Betaalbaarheid is een politieke keuze. Volt legt een accent op het minimaliseren van de tijdelijkheid en daarmee onzekerheid. Van grootschalig flexwonen is de fractie geen voorstander. Passend en betaalbaar wonen voor iedereen betekent veel meer sociale huur. Juist in wijken waar de sociale voorraad laag is. Een netto verplichting en een pas op de plaats voor vrije sector in de hoge segmenten en door betaalbaar echt betaalbaar te houden.

Dat kan door incidenteel de algemene middelen aan te wenden, zoals De Bossche Groenen aangaven, om een grote plus te maken op betaalbaar wonen of door projecten te starten op basis van limited profit. De winsten vloeien dan naar een pot voor nieuwe woonprojecten. Voor nieuwe woonvormen zou meer ruimte moeten komen, ook bij corporaties. De woningmix zou verspreid over stad en buurt moeten worden toegevoegd, om sociale cohesie niet inkomensafhankelijk te maken. De fractie bepleit leefbare en inclusieve toekomstbestendige buurten: minimaal meer gemeenschappelijk groen en bomen toevoegen, met gezamenlijke verantwoordelijkheid voor buurten om dit in te vullen, bouwen met extra groenlabel, houtbouw en carbon capture moeten worden gepromoot. Knarrenhofjes, mengen van studenten en ouderen actief ondersteunen. Dit zijn basisingrediënten voor een strategisch en innovatief woonprogramma. Mevrouw Verreijt (Rosmalens Belang) vraagt wanneer Volt een flexproject als grootschalig ziet. Mevrouw Klerks (Volt) benoemt het moment dat dit in de mix komt voor sociale huur. Voor een tijdelijke nood of op een plek waar later wordt ontwikkeld, is het een optie. Niet om voor de bühne de sociale voorraad aan te vullen. Mevrouw Verreijt (Rosmalens Belang) vraagt of Volt zich wel in STEK kan vinden. Mevrouw Klerks (Volt) geeft aan dat dit het geval is.

13

De heer Roovers (SP) complimenteert Volt met de bijdrage. Wel is een sterke positie van de overheid in het wonen – waar zeker een oplossing voor de betalingscrisis zou liggen - in strijd met de Europese mededingingsregels. Hij vraagt hoe hiermee om te gaan. Mevrouw Klerks (Volt) geeft aan dat haar fractie Europees actief is en dat dit een onderwerp is waar een signaal richting Europa over moet worden gegeven. In Wenen kan het, dus waarom niet in Den Bosch, zou de vraag zijn. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen meent dat gemeenten wel kunnen participeren in een woningcorporatie. Dat zou snel kunnen op eigen gemeentelijke gronden met extra gemeentelijke middelen. Daar zouden SP en Volt toch meteen in mee willen? Mevrouw Klerks (Volt) geeft een kort antwoord: jazeker. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) beschouwt de in maart 2023 afgesloten Regionale Woondeal als vertrekpunt van dit strategisch debat, met de Verstedelijkingsstrategie Brabant 2040. De Bossche opgave die daaruit voortvloeit is dat in de komende tien à vijftien jaar de lokale voorraad serieus omhoog moet. Het is de vraag of de voorgenomen 1.000 woningen per jaar afdoende is. De crisis blijft bestaan door buitenlandse migratie, kennismigratie, ASML en arbeidsmigranten. Dat aanbod zal in de komende jaren niet minder worden. Huishoudensverdunning speelt ook mee.

Over dertig jaar is 40% van de Brabantse huishoudens een eenpersoonshuishouden. In 2000 was dat 25%. De huidige dragers van de woningbouwopgave zijn De Groote Wielen, Station Oost en de Bossche Stadsdelta. Die beginnen uit de tijd te lopen. Dat is zorgwekkend. De fractie stipt vier pijlers aan: - Meer uit de bestaande voorraad halen. Splitsen van de bestaande voorraad. Van de 900.000 woningen die minister De Jonge er in 2030 bij wil hebben, moeten er minimaal 500.000 door splitsing zijn gerealiseerd. Den Bosch moet nagaan hoe het hier alle bureaucratie van af kan trekken. Voor de jongeren die zoals 50PLUS zegt, op zoek zijn naar een grotere woning is dit de sleutel. De woning waarin de zeventigers van nu in de jaren tachtig/negentig hun kinderen hebben laten opgroeien, komt vrij als die senioren van nu bij elkaar gaan wonen. De crisis is vooral een doorstroomcrisis. De heer Van Hoek (50PLUS) merkt op dat bij een eigen woning een dwangmatige splitsing niet valt te forceren. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) erkent dat zijn voorbeeld wellicht wat ongelukkig was gekozen, maar de vraag is hoe ook in de particuliere sector de incentive om te splitsen er komt. Die weg moet zeker niet worden afgesloten. Mevrouw Van Zaalen (CDA) vraagt of de fractie op zoek is naar meer mogelijkheden om splitsing op voorhand mogelijk te maken.

In de 'push' om mensen te verleiden gelooft zij niet. Zij vraagt naar de zienswijze van de fractie. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) wijst op de luiheid die veel mensen kenmerkt: men blijft in het huis zitten. De voordelen moeten dichter naar de mensen worden gebracht: ga die straat in en leg de voordelen uit. Dan is het zaadje geplant. Hij kent voorbeelden van welwillende ondernemers die bij een poging tot splitsing tegen bureaucratie aanlopen. Die weg wil hij vrijmaken. De problemen worden niet onderschat, maar het optimaal gebruik van de huidige voorraad is de echte sleutel. Mevrouw Klerks (Volt) vraagt of ook voor kavelsplitsing de bureaucratische weg moet worden vrijgemaakt, zoals Volt wenst. Dan kan kleinschalig worden gewoond in gebieden met relatief grote kavels. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) omarmt deze suggestie. Tegelijkertijd is er in de kernen reeds veel initiatief. Naar het Knarrenhof in Vinkel of Nuland is vraag. Voorkomen moet worden dat daar niet meer wordt geïnvesteerd waardoor de vitaliteit nog verder verdwijnt en er wordt gesteld dat er geen vraag is. Dan worden oorzaak en gevolg verwisseld. Als de gemeente 14

dergelijk initiatief faciliteert, zullen deze mensen uit de stad vertrekken en laten ze daar een woning achter. De heer Van Griensven (PVV) vraagt of de fractie heeft gedacht aan het meer nieuw bouwen van kleinere woningen zodat de doorstroming uit de grotere woningen ten gunste komt van de jongeren die díe woningen zoeken. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) erkent dat de jongere starter geen onbetaalbaar penthouse zoekt. In de inbreiding is voor hen aandacht. Tegelijkertijd is de leefbaarheid aandachtspunt. De inbreiding moet doorgaan. Op de eigen grond versnellen is nu de sleutel. Daar maakt de gemeente het verschil. Mevrouw Verreijt (Rosmalens Belang) hoort dat meerdere partijen enthousiast zijn over woningsplitsing. Zij wijst op de verschillende varianten: bouwkundig, kadastraal juridisch, woningdelen (een woning anders indelen). Aan de fractie de vraag of die zich beperkt tot het bouwkundig of kadastrale splitsen of zich ook kan vinden in een 'zachte splitsing' met twee huurcontracten of een kamergewijze verhuur of hospitaverhuur. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) erkent dat als het te vrijblijvend wordt risico's op de loer liggen. Tegelijk moet de behoefte centraal staan. Als studenten deze woningen samen willen bewonen en daardoor worden woonplekken gecreëerd, moet de gemeente dat mogelijk maken.

De fractie moet zich verder verdiepen in de voors en tegens. Onder degenen met een klein pensioen zullen er heel wat te enthousiasmeren zijn voor een gehalveerde huur door een echte splitsing. De fractie bepleit het behoud en versterken van de vitale dorpskernen, het beantwoorden van het burgerinitiatief en ervoor gaan met die laatste nieuwe Bossche wijken. Laatste, omdat die boomergeneratie een keer eindigt. Dan is de vraag niet meer zo groot. Gewezen wordt op de grote plannen die er reeds liggen. De heer Van den Kerkhof (D66) merkt op dat de heer Kagie van zijn vier pijlers alleen de eerste, splitsen, heeft kunnen benoemen. D66 stelt een vraag over de opmerking dat de boomergeneratie vanzelf uitstroomt. Daarmee neemt het aantal woningen vooralsnog niet toe, mede als gevolg van de instroom. De stad groeit, wereldwijd is een trek naar de stad gaande. Terecht merkt de PvdA op dat die groei ons overkomt. De vraag is wat, als wordt gestopt met uitleggen, het alternatief is als de groei blijft. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) merkt allereerst op dat de boomergeneratie er nog is. Migratie en huishoudensverdunning zijn ook genoemd. De urbanisatie is een feit. Die urbanisatie kan worden gebruikt om te investeren in de dorpskernen. De gemeente groeit, maar tegelijk moet worden geïnvesteerd in de dorpskernen om de druk van de stad af te halen.

Het is niet zo dat het woningvraagstuk na 2050 is opgelost, wel zullen daarna geen nieuwe wijken gerealiseerd hoeven te worden. De heer Schuurmans (VVD) geeft aan dat de vraag van deze avond is hoe de woningmarkt in beweging gebracht kan worden en vindt dat de gemeente dient te anticiperen op de 75-plus alleenstaanden (boomergeneratie): stimuleer doorstroming, speel woningen vrij en krijg inwoners in beweging. Aandacht voor kleinere levensloopbestendige woonvormen voor alleenstaanden dicht bij voorzieningen maar ook voor gemeenschapsvorming door ontmoeting te stimuleren en vereenzaming te voorkomen. De aankomende dubbele vergrijzing kent een verwachte top rond 2040. Dan is er een behoefte aan voldoende seniorenwoningen. De fractie overweegt een motie om pre-mantelzorgwoningen toe te staan. Mooie bijkomstigheid is dat er woningen vrijkomen voor gezinnen. De inzet op middenhuur en vrije sector speelt ook goedkopere woningen voor lagere inkomens vrij. Groepen bewoners moeten de kans krijgen om zelf hun eigen plan te realiseren. Naast een Knarrenhof valt hier voor de VVD ook het Collectief Particulier Opdrachtgeverschap (CPO) onder. Dat moeten er meer worden dan de één per jaar die nu wordt toegestaan. Ook hier wordt een motie voor voorbereid. De heer Van den Kerkhof (D66) merkt op dat Knarrrenhofjes, hoewel het mooie initiatieven zijn, veel ambtelijke inzet vragen.

De vraag is ten koste waarvan het voor de VVD gaat.

15

De heer Schuurmans (VVD) wijst op programma's van de provincie om extra ambtelijke capaciteit beschikbaar te stellen. De fractie zet het onderwerp niet bovenaan het lijstje, maar acht meer aandacht welkom. De heer Van Hoek (50PLUS) vraagt of deze fractie de grondpolitiek wél zodanig wil aanpassen dat er meer ruimte komt voor particuliere initiatieven. De heer Schuurmans (VVD) stelt dat dit afhangt van de situatie. Dat hangt af van hoeveel plannen worden ingediend en hoeveel ruimte er is. De heer Van Hoek (50PLUS) merkt op dat de gemeente in haar eigen grondpolitiek volledig vrij is. Als die heel actief wordt gemaakt, krijgen mensen die zelf willen bouwen en CPO-groepen de mogelijkheid om grond aan te kopen en hun plannen te realiseren. De heer Schuurmans (VVD) benadrukt dat CPO's niet op voorhand dé oplossing zijn in de grote opdracht die de gemeente heeft te vervullen. Het is een oplossing om op een krappe arbeidsmarkt extra mensen aan het werk te zetten. Het is een optie, geen moeten. De Bossche VVD ziet het creëren van flexibiliteit als het fundament voor de toekomstbestendige woningvoorraad. Met tijdelijke woonunits en modulaire flexwoningen, bij te plussen waar nodig, zijn pieken en dalen op te vangen. Ontwikkelaars moet het vrijstaan te innoveren. Verduurzaming op basis van uitkomst in bijvoorbeeld CO2-reductie, niet via het voorschrijven van bepaalde technieken.

Mevrouw Samshuijzen (PvdD) is het eens met de richtlijn die de VVD benoemt. Zij vraagt of de VVD zich kan vinden in de richtlijn voor Het Nieuwe Normaal waar de woningbouwcorporaties ook naar kijken. Ook die stelt een doel qua uitkomst, terwijl in invulling nog ruimte wordt geboden. De heer Schuurmans (VVD) zou meer uitleg over dat Nieuwe Normaal nodig hebben. Daar komt de fractie dan op terug. Bij het strategisch innovatief woonprogramma telt elke voordeur. De fractie pleit wat dit betreft voor minder regels, kortere procedures en daardoor minder bureaucratie ter versnelling van de woningbouw. Richting Den Haag dient een pleidooi te worden gehouden om waar mogelijk en passend strikte regelgeving te vermijden en de nadelen van het delen van een voordeur af te schaffen. Daarmee worden woningeigenaren – ook particulier – gestimuleerd om anderen in huis te nemen en bestaande ruimte beter te benutten. De mogelijkheden – woningsplitsing, hospita, cohousing - zijn deels eerder genoemd. Dit geldt zowel binnen als buitende bebouwde kom. Via een motie wordt de wethouder opgeroepen een lobby te starten richting het rijk met als doel genoemde belemmeringen op te heffen zodat zij die hun vader of moeder in huis nemen om hen te verzorgen niet worden gestraft door het verliezen van toeslagen. Mevrouw C.H.A.

van den Wildenberg (VOOR Den Bosch) merkt op dat veel hypotheken het delen van een voordeur niet toestaan als zijnde ongeoorloofde verhuur. De heer Schuurmans (VVD) merkt op dat wordt gesproken over de toekomst en over een strategie. In zo'n strategie kunnen meerdere stakeholders worden meegenomen, zoals ook een hypotheekverstrekker om in gesprek te gaan met het rijk over dergelijke bepalingen. Voor een leefbare en inclusieve buurt ziet de VVD ontmoeting als essentieel. In ontmoetingsplekken als buurtcentra, gezamenlijke huiskamers, bankjes, speeltuinen en dierentuinen moet blijvend worden geïnvesteerd om de sociale cohesie te versterken. De heer Van Griensven (PVV) wijst op de groei van de Nederlandse bevolking, op dit moment volgens de fractie alleen nog door de instroom van asielzoekers en arbeidsmigranten. Een deel van de woningbehoefte kan Den Bosch dus zelf sturen. Passend en betaalbaar wonen voor iedereen is het motto. Wat de PVV betreft, geen voorrang voor statushouders, maar zorgen voor woningen voor Bosschenaren die al jaren op de wachtlijst staan. Regelmatig vallen projecten stil door te hoge kosten. Duurzaamheid mag niet het streven naar voldoende huizen voor Bosschenaren in de weg staan. Betaalbaar bouwen gaat voor duurzaamheid. Woningsplitsing moet vrijwillig zijn, ook bij sociale woningbouw. De grens hoeft niet bij 65-plus te liggen.

Als kinderen eerder de deur uit zijn, kunnen jongere ouders ook verhuizen naar 16

kleinere woningen. De fractie ziet ook graag dat er gemakkelijker voor mantelzorgers bij woningen gebouwd kan worden. Hoogbouw moet zoveel mogelijk worden voorkomen of op zijn hoogst op één plek worden geconcentreerd. De PVV zet liever in op middenbouw: drie à vier verdiepingen appartementen. Hierdoor blijft Den Bosch een open stad met een mooi zicht op het historisch centrum. Mevrouw Van Zaalen (CDA) vraagt verduidelijking bij het bijbouwen voor mantelzorg. Er zijn ook andere opties. De heer Van Griensven (PVV) merkt op dat mantelzorgers toch wat ruimte willen hebben. De gemeente moet makkelijke zijn voor een kind die voor zijn ouder gaat zorgen en er een woning bij wil bouwen. Andere opties zijn zeker mogelijk. De PVV ziet wel mogelijkheden in de polders van Rosmalen en Nuland. Als daar wordt gestopt met ontwikkeling van de 'dure polder' en met windturbines kan voor wonen, leefbaarheid en volksgezondheid een win-winsituatie worden gecreëerd. Vooraf via een enquête en via continu overleg met de bewoners. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) pleit voor een duurzame wijze van bouwen en zo een duurzame en klimaatneutrale gemeente te borgen. Dit vraag een wijze van bouwen volgens de richtlijnen van Het Nieuwe Normaal. Het Bouwbesluit gaat nog altijd uit van baksteen, beton en andere materialen die niet meer van deze tijd zijn.