Verslag Commissie Omgeving 24 september 2024 definitief

Commissie OMGEVING verslag Datum: Locatie: Aanwezig: Voorzitter: Secretaris: Aanwezige leden:

Collegeleden:

24 september 2024 Raadzaal

F.J. van Haren mr. G.L. Pijnenburg H.B. Bos, J. Broekmeulen, M.C. Dupuis, L.A.J. van Griensven, T.A.J. Heijmans, W.B.G. Hoeben, ing. J.Th.M. van Hoek, drs. P.E. Kagie, drs. R.M.J. van den Kerkhof, mw. M.A.J.T. Korver-van Weegberg, mw. W.M. van de Leemput, A.A.J. van der Leest, mw. mr. drs. R. Lipman,mr. S.J.M. Peters, M.G.H. van Rens, mw. E. Samshuijzen, ir. P.K. Schuurmans, A.C. van Silfhout, ing. J.P. Verhoef BEd, mw. N.R. Verreijt, K.M. Vossen, mw. mr. C.H.A. van den Wildenberg, mw. J.J.M. van den Wildenberg M.J.J. van der Geld MSc, P. Slikker

Afwezig:

J.M.A. van der Els, E.R.F. Esser, M.P. Kagie, mw. J.M. Klerks, mw. drs. E.W.M. van Opdorp, B.F.C. Roovers

Verslaglegging:

E.J. Wendt, DemiSec

1.

Opening en mededelingen De voorzitter opent de vergadering om 19.00 uur en heet iedereen welkom, in het bijzonder mevrouw Lipman na geruime tijd van afwezigheid.

2.

Vaststellen van de agenda De agenda wordt ongewijzigd vastgesteld.

3.

Vaststellen van het verslag van de commissie Omgeving van 27 augustus 2024 Het verslag wordt ongewijzigd vastgesteld.

4.

Vaststellen van de lijst van toezeggingen en de lijst van openstaande moties Het college stelt voor om geen moties als afgedaan te beschouwen. De commissie gaat hiermee akkoord. Over de lijst van toezeggingen worden geen opmerkingen gemaakt.

5.

Werkplanning Hierover zijn geen opmerkingen.

Raadsvoorstellen 6.

Ontwikkelplan Bossche Stadsdelta Mevrouw Lipman (CDA) benadrukt dat het Ontwikkelplan de bouwstenen heeft om van de Bossche Stadsdelta een gemeenschap te maken. Het lukt de wethouder ruimte te creëren voor ontmoetingsplekken, sport en spel en recreatie. De fractie kijkt uit naar inpassing van haar motie van vorig jaar in de plannen. Dat voor de roeivereniging de huidige locatie niet zeker lijkt, is vreemd aangezien de Bossche Stadsdelta kenmerken heeft die zo goed aansluiten bij verenigingen als de roeivereniging. Ze maakt melding gemaakt van een conceptmotie die bij verhuizing het college opdraagt te zorgen voor een betere plek in de Bossche Stadsdelta. De fractie is blij dat er in de plannen ruimte is voor iedere Bosschenaar.

1

De heer Vossen (PvdA) benoemt de aantallen woningen (bijna 2000 waarvan 70% betaalbaar), 2500 nieuwe banen bij innovatieve organisaties, 45.000 m2 vloeroppervlak voor werk en cultuur, waarvan de helft niet commercieel, 70.000 m2 urbancultuur, 3000 m2 voor zorg, welzijn en zingeving. De vrees voor een Manhattan aan de Dieze is niet bewaarheid, tegelijk wordt Den Bosch ook niet dat ingeslapen stadje van oma dankzij beeldbepalende keuzes voor een gebied vol reuring. Hij complimenteert met het gedegen participatieproces. Inzake de roeivereniging is de fractie benieuwd naar de motie. De heer Van Hoek (50PLUS) zou het plan kunnen ondersteunen, maar heeft voor de verdiepende ronde wel enkele aandachtspunten over onder meer het geluidsonderzoek, dat aanleiding zal geven tot wijziging in de ambities en de financiële paragraaf. De toekomst van de roeivereniging maakt deel uit van gebiedspaspoort Citadelpoort. Dat ligt heden niet voor. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) is te spreken over de mooie ambities, maar betwijfelt of het allemaal wel past op zo'n stukje grond, zodanig dat alle beoogde functies tot hun recht komen. Er wordt vergroend, maar dat lijkt vooral aan de randen te gebeuren. Het park kent wel veel groen, maar dat is juist de oude vuilstort. De fractie ziet graag geborgd dat ook op de meer waardevolle locaties ruimte voor groen is.

In de tweede termijn zal zij enkele andere aandachtspunten benoemen. De heer Van Silfhout (Volt) vraagt aandacht voor de studentenhuisvesting. Dit is een uitgelezen kans om jongeren te verleiden om hier te blijven na hun studie. Volt heeft gelezen hoeveel moeite er is gedaan om de GrEx sluitend te krijgen. De fractie zou zo graag op één vlek eens wat experimenteren waardoor er dan misschien niet dat vinkje van die sluitende GrEx wordt gezet, maar wel die veertig extra sociale huurwoningen. Gerust is Volt niet op de fiftyfiftyverdeling tussen commerciële en niet-commerciële makers, zeker als hun positie niet is geborgd in economisch wat zwaardere tijden. De fractie verwijst naar haar motie. De heer Dupuis (SP) erkent dat dit een mooi plekje kan worden, maar het veegt wél een aantal andere mooie plekjes van de kaart, van de roeivereniging op een mooie vijfsprong van waterwegen tot het Citadelhofje. Er is veel aandacht voor de grote spelers van de stad (horeca, Design Museum, Willem II, ontwikkelaars) die de automobiliteit in de stad propageren. Hiermee lijkt hier nieuw patriarchaat te ontstaan. De woningen zijn voor 70% duur. De fractie wil meer sociaal en meer toewijzing, de authentieke plekjes behouden en niet de druk op de binnenstad verzwaren. De heer Van den Kerkhof (D66) benoemt uit de highlights het opplussen van het aantal woningen met 2000 waarvan 40% middenhuur.

De bestaande functies worden gekoesterd en er worden nieuwe functies toegevoegd inclusief nieuwe verbindingen. De toekomst van de roeivereniging is een van de kanttekeningen. De fractie is benieuwd naar de reactie van de wethouder. Met 4000 nieuwe woningen in de komende tien tot vijftien jaar zijn schoolvoorzieningen en kinderopvang een absolute noodzaak. Deze ruimte moet nu al worden gereserveerd. Mevrouw Verreijt (Rosmalens Belang) kan zich vinden in het beoogde lef en de scherpe keuzes. Maar die scherpe keuzes rechtvaardigen inleveren op kwaliteit of leefbaarheid niet. Leefbaarheid dient in dit gebied hoog in het vaandel te staan. Het gemoedelijke van het dorp en de reuring van het stedelijke. Het is van belang dat de roeivereniging wordt meegenomen in de plannen en dat er perspectief is. De fractie is benieuwd naar de motie. De heer Broekmeulen (VVD) noemt de verder uitgewerkte plannen conform het bestuursakkoord. Met de Bossche Stadsdelta wordt werk gemaakt van de Brede Binnenstad en wordt tegemoetgekomen aan het voornemen bezoekers meer te spreiden over de gemeente. Het aantal voorgenomen woningen is ten opzichte van eerdere plannen toegenomen. Dat ziet de VVD als positief gezien de nood op de woningmarkt. Aandachtspunten zijn de financiële paragraaf, die € 12 miljoen tekort laat zien en de geopperde ophoging van de torens tot 70 meter.

Die gaat al boven de norm van de nota Hoogbouw en wat de VVD betreft, blijft het hierbij. Inzake de roeivereniging is een oplossing nodig die voor alle partijen werkt. Aan de wethouder de vraag hoe hij tot een oplossing denkt te komen. De parkeernorm is vastgelegd en afspraak is afspraak. Met alle uitzonderingen als gevolg van het station en deelmobiliteit komt de Bossche Stadsdelta uit op een laag aantal. Dat baart de fractie zorgen als het gebied bezoekers dient te trekken. 2

Gevraagd wordt naar de verkeersbewegingen in dit gebied en die op de Binnenstadsring en hij hoort graag hoe de plan-MER zich verhoudt tot de eerdere studie van Goudappel. Mevrouw Van de Leemput (Bosch Belang) is enthousiast over het opknappen van de Bossche Stadsdelta en benoemt de door anderen genoemde aandachtspunten financiën en de roeivereniging. Gevraagd wordt in hoeverre ambities worden bijgesteld als een plan niet haalbaar blijkt: er zijn nu al tekorten. Het kabinet verlaagt subsidies en verhoogt de btw. De vraag is aan welke knoppen Den Bosch nog kan draaien. Zij sluit zich inzake het verkeer aan bij de VVD. De heer Verhoef (gewoon ge-DREVEN) ziet veel onzekerheden en risico's in dit ambitieuze en omvangrijke plan. Het Design Museum en de Lage Diezebrug zijn onderdelen waar de fractie zich reeds tegen heeft uitgesproken. De roeivereniging De Hertog is daarbij compleet overvallen dat zij waarschijnlijk het veld moet ruimen. Met het verwijderen en amoveren van het Citadelhof is sprake van een slachting in dit gebied. De financiële paragraaf toont al een tekort van € 12 miljoen. Kijkend naar het Design Museum, het Theater aan de Parade en andere blunders kan beter het dubbele worden begroot. Daarnaast is de vraag in hoeverre de aanbevelingen van de Rekenkamer rond het Theater aan de Parade zullen worden nageleefd.

De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) noemt dit de overtreffende vertaling van het Gebiedsperspectief zoals in december 2020 hier besproken. Wonen, werken en ontmoeten aan het water en uitpakken met cultuur waren toen uitgangspunten. Het mocht qua wonen niet opnieuw een luxe-enclave worden. Met 1800 woningen en een ontwikkeling van 25 naar 30% sociaal, middenduur van 30 naar 40% en vrije sector van 45 naar 30% is dat niet gebeurd. In deze in potentie wervende woonomgeving aan het water kan het rijk vertoeven worden, als het niet te vol wordt. Nu waarmaken is complexer dan de plannenmakerij. Zonder publiek geld erbij kan deze ontwikkeling niet worden vlot getrokken. Herontwikkeling wordt ook een coproductie tussen ontwikkelaars met grondposities, de gemeente, de Edison Groep en MWPO. Graag de wethouder daarover en over het enorme gat op de gebiedsexploitatie. De fractie gaat niet mee met de poging tot verrijking van de Bossche Stadsdelta via het Design Museum en met het opschuiven van de roeivereniging. Deze rijke voorziening op een mooie locatie moet daar vooral blijven. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) vindt niet parkeren op maaiveld een goed idee, maar geeft aan dat dan wel de blunder moet worden aangepakt met gecombineerd gebruik van de parkeerplaatsvergunningen en betaald parkeren in de omliggende wijken.

Het waterschap lijkt te kiezen voor ruimte voor de rivier, maar de vraag is of dit voldoende is. Bovendien is het ook nog op de vuilstort. Het Design Museum valt ineens op de roeivereniging. Dat zou de redding van het Citadelhofje kunnen zijn, maar de fractie kent de salamitactiek van dit college. Het college heeft al gekozen, dus kan het weg. De fractie schrok van de geëmotioneerde voorzitter van de roeivereniging bij I&O en vroeg zich af wat de raad hier nu aan het doen was. De toren die Design Museum heet, vaagt de pionnen een voor een van het bord. Het paard van het college duikt overal in de Bossche Stadsdelta op. Waar het college op de Tramkade met bestaande gebouwen, functies en bewoners stappen vooruit lijkt te zetten, is het hier een slagveld. Het college ging al te ver met het Design Museum: zoveel geschikte gebouwen in de stad, maar het moest op het Citadelhofje. Mevrouw C.H.A. van den Wildenberg (VOOR Den Bosch) is heel enthousiast over dit plan. Wonen, ontmoeten en recreatie komen samen. Over het onderdeel Design en Maak is de fractie niet te spreken, de komst van het Design Museum, het verdwijnen van het Citadelhofje en het eventueel verdwijnen van de roeivereniging. Deze laatste moet een goede plek in het geheel krijgen. Zij wil graag de reactie van de wethouder hierop. Daarnaast vraagt de fractie zich af of het plan qua kosten niet te ambitieus is.

De heer Bos (GroenLinks) ziet ambities voor een groene en sociale leefomgeving met dit plan weer realistischer worden. Van een Siberië waar niemand wilde zijn naar een bruisende stadspoort die iedereen welkom heet. De fractie is heel enthousiast dat die ambities gerealiseerd lijken te gaan worden. Het nieuwe deel van de binnenstad is een mooie aanvulling op en tegenhanger van de binnenstad die Den Bosch al kent. Bruisend, urban, jong, met aandacht voor de historische elementen. De fractie is blij verrast dat het aantal geplande woningen omhoog is bijgesteld, waaronder 70% betaalbaar. Er wordt ruimte voor cultuur en werkgelegenheid geschapen, waarvan 50% een niet commercieel doeleinde krijgt. Een wijk van de toekomst wordt 3

gebouwd met technieken van de toekomst: groen, circulair en biobased. De bewuste keuze voor groen via de Ecologische Verbindingszone betekent wel dat op plekken waar hoogbouw wordt geplaatst is gekozen voor verdichting. Toch ziet de fractie nog kansen voor meer verticaal groen. De fractie overweegt een motie in te dienen die in de tweede termijn zal worden toegelicht. De heer Van Griensven (PVV) is net als in 2023 tegen het voorstel tot afronding van de haalbaarheidsfase Bossche Stadsdelta. De nieuwe Diezebrug, plannen voor het afbreken van het Citadelhofje, de lage parkeernorm, de moskee aan de Vogelstraat als buurtvoorziening bestempelen waren toen al redenen, nu is het mogelijke einde van de roeivereniging erbij gekomen voor verplaatsing van het Design Museum naar het gebied. De klimaatambities in het plan acht de fractie absurd. Deze ambities zullen betaald moeten worden. Met een huurdoelstelling van 70% betaalbaar en middenhuur betwijfelt de fractie of dat haalbaar is. De Rekenkamer heeft Den Bosch al duidelijk gemaakt dat een andere werkwijze moet worden gekozen dan destijds bij het Theater aan de Parade. Vooralsnog ziet de PVV bij het college de hang naar prestigeprojecten. Reactie college Wethouder Van der Geld wil stilstaan bij het creëren van een nieuw stuk stad bij de Bossche Stadsdelta. De historische stap wordt gezet over de Dieze.

Na de lijn 'volg het spoor' is het nu 'volg de Dieze'. Dit is een fundamentele eerste stap. Het creëren van een binnenstad is meer dan het creëren van woningen. Dat vraagt om een gemengd woonmilieu met andere functies dan wonen alleen. Dat vraagt ook om een trekker aan de overkant van de Dieze. In dit geval een Design Museum. Over de roeivereniging merkt hij op dat er goede gesprekken werden gehouden, deze week nog. Hij betreurt dat dit plan de roeivereniging heeft overvallen. Daar is geen reden toe. Er is geen point of no return voor de roeivereniging. Dat zou pas in december met het gebiedspaspoort zijn, als het Programma van Eisen met de bouwvlakken wordt vastgesteld. Bij de Citadelpoort knelt het wel. Er zijn allerlei functies voor dit gebied beoogd. In een participatieve sessie met omwonenden en BrabantWonen, het Design Museum, stedenbouwkundigen van de gemeente en de roeivereniging heeft de wethouder opgeroepen ervoor te zorgen dat de roeivereniging een plek krijgt in het gebied. Het college moet het advies inzake de Citadelpoort nog gaan wegen. Daar wordt nu de pauzeknop ingedrukt, dat is tot waar het proces nu is gevorderd. Alle functies opgeteld gaat het ook voor de roeivereniging knellen in dit gebied, mede gezien haar ambities. Daarom wil hij met de vereniging in gesprek blijven over andere mogelijkheden. Heel graag wil hij hen in de Bossche Stadsdelta houden.

Het Waterplein is daarvan de kern. De gemeente wil reuring op het water, daar hoort een roeivereniging bij. Van het zomaar wegstrepen van de roeivereniging kan geen sprake zijn. Zij heeft groeiambities en moet er zelfs op vooruitgaan. Wellicht zit men straks te veel ingekapseld tussen woningen en museum. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) vraagt wat de roeivereniging kan verwachten van het 'landen in de Stadsdelta' dat het college haar in het vooruitzicht stelt. Wethouder Van der Geld wil juist dat zo snel mogelijk verkennen mét de roeivereniging, ook in samenhang met het vaststellen van het gebiedspaspoort Citadelpoort. Of een nieuwe locatie echt past, dát moet richting december blijken. De roeivereniging wacht nu allereerst de beraadslagingen van de gemeenteraad af. Zodra die helder zijn, zal het college het gesprek vervolgen. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) betwijfelt óf de raad wel iets kan vaststellen nu er zoveel vragen leven. Over twee weken staat de stemming over het Ontwikkelplan geagendeerd. Wethouder Van der Geld merkt op dat het gesprek, net als met Edison, nog niet tot in detail is gevoerd. Al worden kaders vastgesteld, het gesprek met de roeivereniging wordt gecontinueerd en krijgt bij het gebiedspaspoort zijn definitieve beslag. Van een streep door de roeivereniging via accordering van dit stuk is geen sprake.

De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vraagt of hij goed hoort dat geen streep is gezet door de huidige locatie van de roeivereniging en dat daar blijven zitten als een van de opties terugkomt in de discussie over het gebiedspaspoort.

4

Wethouder Van der Geld heeft dat laatste met nadruk niet gezegd. Hij ziet dat het knelt en wil daarover het gesprek aangaan met de roeivereniging. Er wordt ook een parkeergarage gebouwd. In plaats van alle dilemma's nu al op tafel te leggen, wil hij het zorgvuldige gesprek met de roeivereniging voeren en zij wellicht met haar achterban. Het college is daarbij ingehaald. De heer Van Silfhout (Volt) vraagt of het feit dat de roeivereniging terugkomt in het gebiedspaspoort betekent dat zij in de Citadelpoort komt. Wethouder Van der Geld heeft aangegeven dat hij graag wil dat de roeivereniging behouden blijft voor de Bossche Stadsdelta. Daarbinnen moet het gesprek gaan over haar eigen ambities en eisen. Zij moet erop vooruitgaan, dat vindt het college ook. Er wordt dus niet alleen naar de Citadelpoort gekeken, maar naar de gehele Bossche Stadsdelta. De heer Van Silfhout (Volt) stelt dat dan procesmatig klopt wat mevrouw Samshuijzen zei, dat daar nu een afspraak over wordt gemaakt en dit nu in deze visie wordt opgenomen en dat later wordt bepaald in welk gebiedspaspoort het terugkomt. Wethouder Van der Geld reageert dat áls de roeivereniging past in een al vastgesteld gebiedspaspoort zij dáár kan landen. Verplaatsing van de roeivereniging is geen proces van vandaag op morgen.

Er kan nog een gebiedspaspoort worden vastgesteld waar de ambitie van de roeivereniging in wordt meegenomen. Dat moet zorgvuldig gebeuren en hoeft niet in dit ontwikkelplan van de Bossche Stadsdelta De heer Hoeben (De Bossche Groenen) hoort de wethouder zeggen dat het knelt. Maar het is de gemeente zelf die functies toevoegt en vervolgens bepaalt dat bestaande zaken moeten wijken. Wethouder Van der Geld geeft aan dat het college ook de stad aan het vernieuwen is, met onder meer 185 woningen waarvan 70% betaalbaar, alleen al toegevoegd aan de Citadelpoort. Ook wordt een trekker aan de overkant van de Dieze gevestigd, er komt een parkeergarage vanuit de ambities inzake de mobiliteitstransitie. De Tolbruggarage wordt naar de rand van de stad verplaatst, waarna men te voet of per fiets de binnenstad in trekt. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) vraagt waarom in dit enorme gebied nét op dat kleine stukje al die functies worden toegevoegd. Dat kan ook op een andere plek en daarmee worden roeivereniging en Citadelhof ongemoeid gelaten. . Wethouder Van der Geld geeft aan dat deze discussie continu met De Bossche Groenen wordt gevoerd. Ook van de torens bij de BrabantBadlocatie werd aangeraden het niet dáár te doen. Op die manier wordt volgens het college geen oplossing voor de woningnood geboden. De plaatsing van het Design Museum op juist díe locatie is een strategische afweging.

Het is een scharnierpunt, de poort naar de nieuwe Brede Binnenstad. De parkeergarage gaat bewust naar de rand. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) hoort het college nu al een paar keer schuiven binnen dat gebied. Dat kostte eerst het Citadelhof, nu de roeivereniging. Dan kán er dus meer geschoven worden en hoeft men niet per se op dat stukje te gaan zitten. Hij vraagt waarom dat per se daar moet. Wethouder Van der Geld heeft nooit de link tussen het Design Museum en het Citadelhof gelegd. Wel is ooit gezegd dat het Design Museum, vanwege de strategische ligging van de Citadelpoort, daar ergens zou komen. Aan een krantenkop 'Museum op Hofje' kan de wethouder niets doen. Hij kon het niet uitsluiten. Na een zorgvuldig participatief ontwerpproces ontstaat nu een tekening waarop wordt gestudeerd. 'Tien keer schuiven met een toren' doet het participatietraject tekort. Hij is trots op wat in samenspraak tussen omwonenden en stedenbouwkundigen is bereikt. Hij vervolgt zijn betoog. Het project wordt zeer groen. In de gebiedspaspoorten wordt gerefereerd aan de groennormen. Die zijn ambitieus. Dit grote park komt midden in de Brede Binnenstad. Niet veel steden doen Den Bosch dit na. Mede hierom haakt het waterschap aan bij het

5

realiseren van deze ambities. Het straatbeeld wordt ook groen. Sowieso wordt het groener dan het nu is. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) is blij met het park, maar vraagt of de norm wordt afgedekt door het park of dat daarnaast ook hard wordt gegarandeerd dat de straten worden vergroend en wat daaronder wordt verstaan. Dat vermeldt het plan nog niet. Wethouder Van der Geld verwijst naar de groennorm die klimaatadaptieve inrichting vereist (opvangen van regenwater) en vermijden van hittestress via groene daken en groen op straat. Een natuurlijke airco betekent dat dit geen steengroeve kán zijn. De wijk van de toekomst wordt veel groener. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) merkt op dat in de berekening van de groennorm het parkgedeelte zal worden meegenomen, evenals groen op dak en op gevels. Dat telt nogal gemakkelijk door. Dat leidt tot de angst wat er nog overblijft aan bomen in de volle grond en ander groen op straat. Wethouder Van der Geld geeft aan dat in de groennorm bewust flexibiliteit is ingebouwd. Elk gebied is anders. In de geest van de norm zal groen straatbeeld gecreëerd moeten worden omdat die bijdragen aan leefbare wijken. Anders wordt straks een wijk gecreëerd waar na afloop nog wat bomen bij moeten. Hij deelt de zorg. Los van de norm zal ook déze wijk een groen straatbeeld moeten krijgen waar men ook midden in de zomer niet oververhit raakt. Hij vervolgt.

Studenten behoren wel tot de doelgroep, al is dit niet geëxpliciteerd. De raad moet niet vergeten wat in de rest van de Spoorzone gebeurt (EKP, Campus300. IKDB). De heer Van den Kerkhof (D66) roept in herinnering dat EKP destijds wel heel expliciet werd gemaakt in percentages. Wethouder Van der Geld geeft aan dat in de breedte is geformuleerd dat dit gebied is bedoeld voor 'Voor Eeuwig Jong'. Dat hoeven niet per se jongeren te zijn. Er is een tekort aan studentenwoningen, maar überhaupt een tekort aan betaalbare woningen. Afwegende wat in EKP en de overige locaties wordt gebouwd, is gekozen voor het niet specificeren hier. Dat betekent niet dat een corporatie straks niet kan voorstellen hier studentenwoningen te realiseren. De heer Van Silfhout (Volt) vraagt of het college bij een eventuele motie om dat ook in deze vlekken wél te expliciteren daar principieel tegen zou zijn. Wethouder Van der Geld is daar niet principieel op tegen. Graag wil hij in de breedte blijven kijken. In plaats van die 70% betaalbaar weer op te knippen, zou hij partijen willen vragen elkaar de ruimte te gunnen. De fiftyfiftyverhouding commercieel/niet-commercieel is een kader van de raad. Als de raad aan die knop wil draaien, is dat een politieke oproep. Hij zou daar blij mee zijn, mits door de raad geaccordeerd.

Op de vraag over het Kindcentrum merkt hij op dat berekeningen van de afdeling Onderwijs die behoefte nog niet laten zien, maar de behoefte wordt begrepen. Het reserveren van ruimte kan wel op steun van het college rekenen. De motie wordt afgewacht. Wat de financiën betreft, geeft hij aan dat ambities geld kosten. Het college ís scherp op de portemonnee. Normaal gesproken zouden duurdere woningen bij gebiedsontwikkeling als moneymaker worden ingebracht. Dat is nu zeer beperkt het geval met 70% betaalbaar. Hoge ambities in kwaliteit openbare ruimte met relatief weinig inkomsten daar tegenover. Het college wil niet op voorhand aan de knoppen draaien in dit belangrijke gebied. Via kostenverhaal en subsidies zal dat tekort gedicht moeten worden. Daarbij heeft ook dit kabinet wonen als prioriteit gesteld. De verwachting is dan ook niet dat de geldkraan dichtgaat. Er liggen dus kansen voor de Bossche Stadsdelta, waar nog geen SBI of realisatiesubsidie op is binnengehaald. De berekeningen laten zien dat de mobiliteit haalbaar is zoals de plannen nu zijn. In de beleving wordt het wel drukker. In december komt er een plan naar de raad over de mobiliteitstransitie in de Brede Binnenstad. De heer Broekmeulen (VVD) vraagt naar de relatie met de Binnenstadsring en vraagt of die plannen uitmaken of dit wel of niet haalbaar is.

6

Wethouder Van der Geld merkt op dat de Diezebrug al druk ís. Worden de Goudappel-interventies meegenomen, dan wordt het substantieel rustiger op de Diezebrug en op andere plekken in de Bossche Stadsdelta. Leefbaar 's-Hertogenbosch merkt terecht op dat herontwikkeling een coproductie is. Met MWPO is men eruit gekomen, waardoor via grondruil nu de nieuwe Diezebrug kan worden aangelegd. Rond Edison schuurt het nog doordat beide partijen belangen hebben. Partijen blijven on speaking terms en de overtuiging is dat men daaruit komt. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) geeft aan dat partijen elkaar nodig hebben maar dat de zaak wel moet worden vlot getrokken. Wethouder Van der Geld vraagt tijd voor het gesprek met Edison, zoals de gemeente er ook met MWPO uiteindelijk uit is gekomen. Edison wil meer bouwruimte. Dát gunt de wethouder iedereen, zeker in tijden van woningnood. Tegelijkertijd kent dat gebied hoogteaccenten. Er is ten opzichte van het vorige plan al gestretcht, maar voor Edison nog niet genoeg. Door weer om de tafel te gaan, zal er uiteindelijk een gebiedspaspoort IJzergieterij liggen. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) geeft aan dat het gaat om het verhalen van kosten bij overstijgende voorzieningen als een parkeergarage, zoals bij de Tramkade en bij het door het college gewenste Design Museum. Dat type kosten moet worden toegedeeld aan de ontwikkelaars.

De tijd nemen om met Edison zaken te doen, kan niet tot in lengte van jaren. Wethouder Van der Geld geeft aan dat die haast er aan beide zijden is. Maar hij is koppig genoeg om zich niet onder druk te laten zetten en wil voor het algemeen belang opkomen. Daardoor schuurt het zo nu en dan. De heer Van Hoek (50PLUS) wijst op de risico's die uit het geluidsrapport blijken voor de Citadelpoort: noodgedwongen extra voorzieningen voor alle woningen zonder dat grote geluidsleveranciers als NS, Verkade en Willem II zijn meegeteld. Dat gaat geld kosten. Projectontwikkelaars zijn al jaren niet gecharmeerd van sociale huur omdat ze er te weinig aan verdienen. De ambitie van 70% sociaal/betaalbaar lijkt 50PLUS lastig te realiseren. Hij wil graag een reflectie van de wethouder, want de Bossche Stadsdelta dient in zijn geheel te worden uitgevoerd, liefst binnen twintig jaar. De heer Vossen (PvdA) vraagt of 50PLUS het in zo'n scenario wel goed zou vinden als er meer sociale huur in het gebied wordt gerealiseerd. De heer Van Hoek (50PLUS) is niet tegen sociaal en betaalbaar, maar wil dat niet ten laste van de GrEx laten komen. De risico's zoals verwoord in het geluidsonderzoek zullen niet zonder gevolgen zijn. Daardoor kunnen zowel ambities als locaties aangepast moeten worden.

De heer Van Silfhout (Volt) noemt de opmerking dat de sociale huur niet ten koste mag gaan van de GrEx dogmatisch en vraagt waar dit standpunt vandaan komt. De heer Van Hoek (50PLUS) merkt op dat de GrEx nu al een tekort van € 12 miljoen laat zien. Het college wil dat tekort vooraf afgedekt zien vanuit het Structuurfonds. Daar is 50PLUS tegen omdat dit demotiveert om naar andere middelen te zoeken. Dan ook nog dat tekort laten oplopen om feitelijk de bouw te subsidiëren, wil de fractie niet. De heer Van Silfhout (Volt) vraagt hoe 50PLUS aankijkt tegen het standpunt dat het wel kan helpen aan de GrEx-knop te draaien om meer sociaal te bouwen. De heer Van Hoek (50PLUS) vindt het accepteren van een groot verlies voor de Bossche gemeenschap niet goed omdat het hier om maar een klein gedeelte van Den Bosch gaat waarvoor gemeenschapsgeld wordt ingezet. Het verhalen van verplichte kosten ziet er goed uit. De bestemmingswinsten worden hierbij gemist. Analoog aan de gebiedsvisies voor het buitengebied zou een fonds gevormd moeten worden voor verbetering van de openbare ruimte (lichtarmaturen, groen, straatmeubilair) om het geheel meer cachet te geven.

7

Kan de wethouder een toezegging doen dat de uitgangspunten zoals ze geformuleerd zijn niet in beton zijn gegoten en dat er ruimte is om in de toekomst wijzigingen aan te brengen? De toekomst van dit plan zou weleens twintig jaar kunnen zijn. De heer Van den Kerkhof (D66) is blij te horen dat voor de roeivereniging het 'point of no return' nog niet is bereikt. Hij vindt het ook goed om te horen dat een alternatieve locatie in het gebied met de roeivereniging samen wordt gezocht en dat de raad er nog over wordt geraadpleegd bij de Citadelpoort. De CDA-motie om zwart-op-wit te hebben dat er altijd een plek is voor de roeivereniging in dit gebied kan de fractie steunen. De heer Van Hoek (50PLUS) vraagt of de roeivereniging hier wel aan de orde is, aangezien daar al veel tijd aan is besteed. Het hoort thuis bij gebiedspaspoort Citadelpoort. De voorzitter denkt dat het bij beide thuishoort. Het wordt expliciet genoemd in het Ontwikkelplan Bossche Stadsdelta. De heer Van den Kerkhof (D66) vult aan dat dit juist hier thuishoort, omdat voorkomen moet worden dat de roeivereniging straks niet meer kan 'landen' in de Bossche Stadsdelta. Over het Kindcentrum gaf de wethouder een bevredigend antwoord. Een noodzakelijke voorziening waar even uitzoomend 4000 woningen komen. Dat is twee keer Nuland of vier keer Vinkel. Daar heeft men die voorzieningen ook.

De heer Vossen (PvdA) merkt op dat het hier vooral om jongere mensen gaat, minder gezinswoningen. De vraag is of zo'n door reuring gekenschetst gebied moet worden opgevuld met nog meer onderwijs. Weer een functie erbij, nog meer ambities, dat kan een rommeltje worden. De heer Van den Kerkhof (D66) noemt de Haverleij als voorbeeld, waar veel appartementen zijn, maar ook voorzieningen als een basisschool en BSO die nodig zijn in zo'n gebied. Bij het woondebat legde de PvdA de koppeling tussen extra woningen en dit soort voorzieningen. De betreffende voorzieningen (scholen, BSO's) zitten in dit stedelijk gebied al vol. Het is dus noodzakelijk hier ruimte te reserveren. In 2026 wordt het IHP besproken. Als daaruit anders zal blijken, is die ruimtevoorziening niet nodig. Dat wordt de kanttekening bij de motie. Als nu geen ruimte wordt gereserveerd, is die straks misschien niet meer te vinden. De heer Dupuis (SP) merkt op dat in het Paleiskwartier 3% van de inwoners in de leeftijdscategorie 0-15 valt. Het ligt daar ook niet voor de hand tot een kindvoorziening te komen. De heer Van den Kerkhof (D66) reageert dat 3% van de aantallen die hij net noemt al gauw neerkomt op 150 kinderen. Daar kan een school mee worden gevuld, zij het van compact formaat. Dit centraal gelegen gebied is daarnaast een lege vlek waar het dergelijke voorzieningen betreft.

Juist omdat van die 45.000 m2 de helft niet-commercieel mag zijn, past dat hier. De heer Dupuis (SP) reageert dat bij die 3% ook de 0- én 15-jarigen zitten die niet naar een Kindcentrum gaan. Hij vraagt zich dan ook af of de behoefte niet te positief wordt ingeschat en of een school in de buurt dit niet kan opvangen. De heer Van den Kerkhof (D66) geeft aan dat het Kindcentrum waar het hier om gaat zich op 0tot 12-jarigen richt. Dat vangt al een groot deel van de groep af. Dit gaat om de ruimtelijke reservering. Als gezegd, wordt in 2026 de daadwerkelijke behoefte bekeken. Mocht anders blijken, is D66 niet de partij die hieraan vasthoudt. Maar zij wil wel voorbereid zijn. De heer Broekmeulen (VVD) vraagt bevestiging dat deze functie binnen het niet-commerciële oppervlak moet passen. De heer Van den Kerkhof (D66) bevestigt dit. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) hoort de ambitie om te borgen dat de roeivereniging terugkomt. In het huidige plan zijn zij opgenomen, maar voldoet dit qua functionaliteit niet. Gevraagd wordt of D66 ook bereid is te borgen dat aan de functionaliteiten die nodig zijn, wordt voldaan.

8

De heer Van den Kerkhof (D66) wil als er een alternatief móet komen, dit de ruimte voor groei biedt. De roeivereniging heeft bij de inspraak gewag gemaakt van een lange wachtlijst. Met dit plan voor de komende vijftien tot twintig jaar heeft Den Bosch volgens D66 een kathedraal in handen, waarbij men aan het begin staat van iets heel groots waarvan nog niet duidelijk is hoe het er precies gaat uitzien. Het is mooi dat deze raad over zijn eigen regeerperiode heen wil denken. Die stip op de horizon is uniek en zeer ambitieus. De heer Dupuis (SP) vindt de vergelijking met een kathedraal wat ongelukkig, gezien de sociale onrust waartoe deze bouwwerken in het verleden hebben geleid. De heer Van den Kerkhof (D66) stelt dat de kathedralen van de 21e eeuw een andere voorgeschiedenis kennen. Mevrouw Lipman (CDA) is blij dat andere fracties het probleem met de roeivereniging ook signaleren en dat de wethouder erkent dat de vereniging er niet op achteruit mag gaan. Toch is het zaak dat de raad tot een uitspraak komt over wat van het college mag worden verwacht voor de roeivereniging. De groeiende roeivereniging verdient een locatie met groeipotentie en de kenmerken die belangrijk zijn om tot een succesvolle uitoefening van de sport te komen. Van belang is dat de Bossche Stadsdelta een plek is voor iedereen: gezinnen, alleenstaanden, senioren.

Elke doelgroep vraagt om andere voorzieningen. Het CDA mist voorzieningen voor jonge gezinnen, zoals voldoende opvangplekken. Als Boschveld en Willemsveld vol zitten en er komen nieuwe woningen bij, is het nut van een Kindcentrum er zeker. De Bossche Stadsdelta is er wat het CDA betreft ook voor stellen die stappen tot een eerste gezinsuitbreiding binnen het gebied moeten kunnen zetten. Dit op voorhand uitsluiten, zou zonde zijn. De heer Van Silfhout (Volt) signaleert dat er wijken worden gebouwd waar gezinnen geen plek hebben, namelijk wijken met veel vrije huur, met tweekamerappartementen waar helemaal geen ruimte is om een kind op te voeden. De vraag is waar de wil vandaan komt om ruimte voor gezinnen te creëren als er geen wijken worden gebouwd die dat faciliteren. Mevrouw Lipman (CDA) merkt op dat een gezin stichten in een tweekamerappartement wel mogelijk is. Daarnaast zijn er stellen/jonge gezinnen die wel liefst dicht bij de stad wonen en daarom kiezen voor kleinere huisvesting. De fractie is bezorgd dat het heel erg voor alleenstaanden is en vraagt de gezinnen in het achterhoofd te houden. De wethouder heeft dat laatste toegezegd. De heer Van Silfhout (Volt) vreest dat het wat dat betreft bij wensdenken blijft. Een discussie over uitstroom moet dan ook gaan over waarom gezinnen uitstromen uit de vrije huursector.

De realiteit is dan mensen daar vertrekken omdat er geen plek is om kinderen op te voeden. Mevrouw Lipman (CDA) denkt dat dit niet zo is, zeker als de voorzieningen er zijn. Als wordt gezorgd dat er een Kindcentrum komt, kan in ieder geval die eerste stap er worden gezet. De heer Broekmeulen (VVD) vraagt of het CDA het verschil ziet tussen een kinderopvang en een basisschool. Met kleinere woningen beginnen stelletjes vaak wel met een gezin, maar zodra de kinderen ouder worden of verdere gezinsuitbreiding plaatsvindt gaan ze weg. Voor die eerste paar jaar zou een kinderopvang wel kunnen, maar zou een basisschool minder voor de hand liggen. Mevrouw Lipman (CDA) is het ermee eens kinderopvang wellicht logischer is dan een volledige basisschool. Voor de invulling wacht het CDA de motie van D66 af, dan wel trekken partijen daarin samen op. Een multifunctioneel gebouw dat kan inspelen op behoeftes kan ook zinvol zijn, omdat behoeftes kunnen zijn veranderd tegen de tijd dat dit allemaal is gerealiseerd . De heer Hoeben (De Bossche Groenen) ziet legio functies in het gebied die niet per se watergebonden zijn, de roeivereniging bij uitstek wel. Als verplaatsing dan toch aan de orde is, al was het maar omdat ze willen uitbreiden, zou de fractie de kosten hiervan willen toeschrijven uit het budget van degene die het veroorzaakt. De fractie ziet voorzieningen breder dan een Kindcentrum.

Ook een huisarts is belangrijk. De gewenste basisvoorzieningen bij dat aantal woningen 9

moeten in kaart worden gebracht, niet alleen dat Kindcentrum. Over de GrEx geeft de fractie aan dat dit de betaalbaarheid van de woningen borgt. Er zal aan die knop gedraaid moeten worden om te waarborgen dat het gerealiseerd gaat worden. De heer Van Hoek (50PLUS) vraagt of het terecht is dat de rest van Den Bosch daar dan voor gaat betalen. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) vindt het moreel terecht dat de stad zorgt dat er betaalbare woningen zijn voor de Bosschenaren en dat iedereen daaraan meebetaalt. De koophuisbezitter mag meer belasting betalen om de sociale woningbouw in stand te houden. Afgezien van het kleine stukje Citadelpoort is de fractie gematigd enthousiast over het totale ontwikkelplan, maar de leefbaarheid moet geborgd zijn in dit gebied. Zeker als zoveel woningen worden toegevoegd op zo'n klein gebied. De heer Vossen (PvdA) meent dat de Bossche Stadsdelta niet alleen wordt voor de mensen die er wonen en werken, maar voor iedereen. Dat gevoel wordt nog niet breed omarmd. Het sentiment 'ze pakken ons alles af en gaan er grote appartementen bouwen' is niet terecht en dat moet de raad uitstralen, maar ook kan een Design Museum op scholen laten zien wat het te bieden heeft voor iedereen. De vraag naar meer scholing en opvang voor jongeren is begrijpelijk. Maar bij de traditionele Drie R'en zitten reuring en rock & roll niet.

Dit gebied gaat zich niet kenmerken door die traditionele R'en rust, reinheid en regelmaat en is wellicht niet de juiste plek voor onderwijs. Hier kan beter in andere delen van de stad naar worden gekeken. Of misschien moet dit, zoals de heer Hoeben aangeeft, integraal worden bekeken. Wat dit gebied betreft, zou hij de vergelijking trekken met de NDSM-werf in Amsterdam. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) benadrukt dat hier publiek geld bij moet. Het bedrag van € 12 miljoen kan hoger of lager uitvallen. De wethouder moet beseffen dat de raad en de raden hierna worden meegenomen om de publieke middelen die hiermee gemoeid zijn letterlijk mee te maken en dit geen black box wordt. Hij verwijst naar het Rekenkamerrapport. Wat de roeivereniging betreft, moet niet te voortvarend worden geanticipeerd op dat de roeivereniging al weg is. In de redenering van de wethouder ging het over dat 'we zoveel willen op die plek' en er dan iets over de rand valt. Mooie redenatie, maar iedereen was erbij toen werd gestapeld wat daar allemaal moest komen. Respect voor wat daar nog niet zo lang geleden is gerealiseerd, de roeivereniging, zou op zijn plaats zijn. De fractie gaat ervan uit dat er geen moties nodig zijn vooruitlopend op het gebiedspaspoort en dat de wethouder wijs genoeg is om varianten te presenteren.

De heer Bos (GroenLinks) is trots dat het duurzaam bouwen in de Bossche Stadsdelta vorm krijgt en extra trots op het materialenpaspoort dat voor het hele gebied geldt. Zo kunnen in de toekomst materialen worden hergebruikt. Gezien de stikstofcrisis is dit pure noodzaak. Daarnaast werkt het kostenbesparend. In het eigen oeverpark dat het ontwikkelgebied krijgt, zal groen op dak het regenwater opvangen. Tussen gebouwen worden tegels gewipt en groenstroken geplaatst. Toch krijgt de Stadsdelta een stads karakter met veel hoogbouw. Groen moet dus ook op straatniveau zichtbaar zijn en op het balkon op 7 hoog. Hier liggen nog meer kansen voor verticaal groen. Ontwikkelaars en het college worden uitgedaagd hier concreet op terug te komen in de gebiedspaspoorten. De heer Broekmeulen (VVD) vraagt wat GroenLinks verder voorstelt dan wat in de vorig jaar aangenomen motie is genoemd. De heer Bos (GroenLinks) merkt op dat de motie toen is afgedaan als zijnde onderdeel van de groene norm. Tegelijkertijd wordt in het ontwikkelplan nu juist op dak- en straatniveau groen geplaatst. Gezien het karakter van de wijk mag extra aandacht worden gevraagd voor verticaal groen binnen gestelde kaders. Er wordt aan een motie hierover gewerkt. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) is als indiener van die motie van vorig jaar benieuwd naar de opvolging. Er is al iets van terug te zien.

Aan GroenLinks de vraag hoe de fractie dit nader wil invullen.

10

De heer Bos (GroenLinks) denkt dat dit richting het gebiedspaspoort verder kan worden geconcretiseerd en ontwikkelaars en college verder kunnen worden uitgedaagd om die paragraaf verder uit te werken. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) vraagt of de fractie aan een norm denkt of een andere werkwijze voor zich ziet. De heer Bos (GroenLinks) acht normen niet verstandig op ambities die beide fracties onderschrijven. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) vraagt op welke manier GroenLinks hier iets denkt te verankeren. De heer Bos (GroenLinks) hoopt dit in de gebiedspaspoorten meer terug te zien en ook concreter dan nu gebeurt. Met name bij groen op gevels zou een stap extra welkom zijn. Hij vervolgt. Over mobiliteit wordt in december nog uitgebreid gesproken. Voor dit gebied wil de fractie wijzen op de kansen voor deelmobiliteit. Auto's die door een grote gemeenschap worden gebruikt en waarbij mensen kunnen worden aangesproken op hun verantwoordelijkheid voor het gebruik ervan. Hiermee wordt voorkomen dat, zoals bij reguliere deelmobiliteitsaanbieders, niemand zich verantwoordelijk voelt. Met de beantwoording inzake de roeivereniging is de fractie blij, naar de motie wordt uitgekeken. De heer Van Silfhout (Volt) vindt niet dat alles wat de roeivereniging wil moet worden waargemaakt. Als ze willen groeien, moet dat worden gefaciliteerd. Als een motie het kader geeft, kan de fractie daarachter staan.

Het debat moet niet zo worden gevoerd dat de roeivereniging denkt dat de raad al haar wensen waarmaakt. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) heeft er moeite mee dat de roeivereniging inmiddels al de verhuisdozen ingepakt lijkt te hebben omdat ze zo graag weg willen. Dat is niet zoals de voorzitter hier heeft ingesproken. Ze willen graag op die plek blijven zitten, dat wil hij graag vaststellen. Er is geen sprake van een verhuizing. Het is vreemd om daar nu zo op in te gaan. De heer Van Silfhout (Volt) denkt dat het ontwikkelen van een gebied voor alle betrokken partijen een verandering betekent. Tegen één partij zeggen dat er voor haar niets verandert, is niet hoe het werkt. Beter geeft de raad hun dan iets om zich aan op te trekken, zoals het realiseren van de groei. Als dat niet op de huidige locatie kan, dan elders. De fractie houdt rekening met twee tegenstrijdige moties.Dat fiftyfifty een belangrijk kader blijft, is goed om van de wethouder te horen en de fractie blijft erop toezien. Dit is waar de mensen die er nu werken zich zorgen over maken. Belangrijk is dat dit een gebied voor iedereen wordt. Als het gebied straks wordt ingekleurd, moet de 50% niet-commercieel wel het karakter krijgen dat mensen nu wordt voorgespiegeld. Tegenover de woonambities van het kabinet staan onder meer bezuinigingen op mobiliteit.

Dat betekent spoorzones in Nederland, dus misschien wordt dit vestzak-broekzak. Dat moet nog blijken. Op de vraag of heel Den Bosch mag bijdragen aan het bouwen van nieuwe woningen voor anderen, merkt Volt op dat op dit moment starters de volledige rekening van de wooncrisis gepresenteerd krijgen. Zij moeten exorbitante bedragen betalen, waarvan hier wordt gezegd dat daarvan ook nog de voorzieningen in de wijk betaald moeten worden. In zo'n voorziening voor de wijk – zie het stationsgebied in Delft – zijn miljoenen verdiend door mensen via waardestijging van huizen. Als de raad infrastructuur ontwikkelt, profiteert een heel groot deel van de gemeente, niet alleen dat vlekje. Het wordt nu betaald uit de portemonnee van de jonge starters, degenen die het al zo zwaar hebben als het over de wooncrisis gaat. Het is dan ook verdedigbaar dat Den Bosch gezamenlijk bijdraagt. Zoals de heer Hoeben die verantwoordelijkheid als eigenaar van een koopwoning ook voelt. Vandaar dat Volt wél aan die knop wil draaien omwille van een eerlijker woonsysteem. Inzake het Kindcentrum wordt onderschreven dat dit onderwerp breder moet worden getrokken. Er wordt een wijk gecreëerd waar niet veel kinderen gaan wonen, stem de voorzieningen daar op af. Als hier een Kindcentrum wordt gerealiseerd, zal dat een automagneet worden met even snel op de stoep geparkeerde voertuigen. Dat moet de raad niet willen.

Wat er wél nodig is, zal in zorg en andere thema's liggen.

11

De heer Vossen (PvdA) geeft aan dat dit moet landen in het niet-commerciële deel van de voorzieningen. Dat betekent minder ateliers, minder plek voor ontmoeting en makers. Gevraagd wordt wat uitgeruild zou mogen worden. De heer Van Silfhout (Volt) zou niet over uitruil willen spreken, maar wil bekijken wat er echt nodig is, zoals de fractie van De Bossche Groenen aangaf. Een school zal niet nodig zijn, een huisarts wel. De meegegeven kaders over de makers en dat die mogen meebouwen aan de wijk en hun eigen vorm eraan mogen geven, biedt veel positieve energie waaraan Volt graag vasthoudt. De heer Dupuis (SP) meent dat veel punten aan het Design Museum gekoppeld kunnen worden. Als er meer geld nodig is, kan worden besloten het niet te verplaatsen en blijft er wat geld over. Om de roeivereniging en de Citadelpoort te sparen, zou het Design Museum naar de meelfabriek verplaatst kunnen worden. Het financieren van sociale woningbouw is altijd zo gegaan en er is geen reden om dit anders te gaan doen. Er is geen reden om wel tientallen miljoenen in een Structuurfonds te stoppen voor een Theater aan de Parade en niet voor sociale woningbouw. De Q-Parkgarage in het centrum is niet zo vol dat er een extra parkeergarage nodig is. De Tolbruggarage is ook niet echt vol.

De heer Van Hoek (50PLUS) stelt dat de vergelijking tussen het Theater aan de Parade en een contingent sociale woningbouw niet opgaat. Het theater is voor alle Bosschenaren en zelfs voor een gebied er ver omheen. De sociale woningen in de Bossche Stadsdelta zijn alleen voor de mensen die daar gaan wonen. De heer Dupuis (SP) bestrijdt dit. Er zijn veel mensen afhankelijk van een sociale huurwoning en die daar de middelen niet voor hebben. Er zijn ook veel mensen die niet naar het Theater aan de Parade gaan. De heer Van Hoek (50PLUS) erkent dit, maar spreekt van een trendbreuk als woningbouw vanuit de gemeenschap gesubsidieerd gaat worden. Dat gaat naar de projectontwikkelaar en daar is de fractie fel op tegen. De heer Dupuis (SP) denkt ook hier anders over. Sociale woningbouw is altijd gesubsidieerd door de gemeenschap. De heer Van Hoek (50PLUS) merkt op dat in het verleden grond voor huurwoningen binnen een exploitatie goedkoper waren en ten laste kwamen van de andere woningen in datzelfde bestemmingsplan. De heer Dupuis (SP) is het ermee eens dat de fracties het niet eens zijn. De heer Broekmeulen (VVD) wijst op het veelvuldige gebruik van de garages, met name in het weekend. Daarnaast zijn er in de Tolbruggarage 200 plekken. Er komen ook nog veel woningen bij.

De heer Dupuis (SP) merkt op dat het Design Museum ook uitgaat van de ambitie dat daar veel mensen met de auto naartoe komen. Als die ambitie wordt losgelaten, is die garage niet nodig. Wel is er een ambitie van autoluwheid en een ambitie om de verkeersdruk te managen. De cijfers bij dit ontwikkelplan geven aan dat de verkeersdruk alleen maar toeneemt door al die activiteiten en de parkeergarage. De fractie kijkt hier anders naar. De heer Broekmeulen (VVD) hoort dat het vaker gaat over parkeren aan de rand waarna mensen lopend de stad in kunnen. Dat wordt lastig als er geen parkeerplaatsen zijn. De heer Dupuis (SP) wijst op de Q-Park en de Sint-Jan Parkeergarage. Die zijn vol als er grote toeristische evenementen zijn. Van die evenementen is de SP dan ook geen voorstander. In een normaal weekend is er altijd plek. Mevrouw Lipman (CDA) noemt de Sint-Jan Parkeergarage vrij ver weg voor mensen met een beperking. 12

De heer Dupuis (SP) wijst op zijn voorstel in een gebied wel doelgericht parkeerplekken aan te wijzen, waaronder een parkeerdek voor mobiel beperkten. Daar wordt dus over nagedacht. Wat de roeivereniging betreft, geldt dat de huidige locatie handhaven duurzamer is dan zaken afbreken en elders weer opbouwen. De roeivereniging moet ook perspectief hebben. De heer Van Silfhout (Volt) vraagt welk perspectief de SP de roeivereniging wil bieden. De heer Dupuis (SP) geeft aan dat de Citadelpoort kan blijven zoals die is. Ook andere onderdelen zijn eerder benoemd. Het kleine parkeerdek kan worden vergroend en verduurzaamd. Mevrouw Verreijt (Rosmalens Belang) vraagt of de opmerking dat de Citadelpoort kan blijven zoals die is, betekent dat de fractie de 185 woningen er niet wil laten bouwen. De heer Dupuis (SP) ziet de woningdichtheid liefst op de Orthenpoort Zuid, bij voorkeur in de sector gereguleerde huur. Met de woningen die in het hele gebied komen, zal Den Bosch het woningtekort niet oplossen. Het gaat voorbij aan de oorzaken van het woningtekort. Sociale koop, niet geregelde huur, gereguleerde huur en vrije sector gaan het tekort niet oplossen, zeker niet als er meer activiteiten ontplooid gaan worden die nieuwe mensen aantrekken. Het Citadelhof kan daar blijven omdat dat niet de oorzaak van het probleem is en ook niet de oplossing biedt.

Hij vervolgt zijn betoog Op de positieve reacties van veel fracties over 40% middenhuur wijst de SP er op dat het middenhuur/sociale koop is. Dat zijn wat de SP betreft ook dure woningen, omdat middenhuur dat predicaat verdient. Sociale koop is helemaal niet betaalbaar. Vandaar dat de SP het eerder over 70% dure woningen had. De fractie is voor buurtvoorzieningen. Dat wil men ook in dit gebied. Dat kan multifunctioneel zijn. Als er onverhoopt heel veel baby's komen, kan er een kinderopvang worden ingericht. Belangrijkst is een buurtcentrum voor echte leefbaarheid dat niet commercieel is. Ook de Verkadefabriek ziet de fractie als een commerciële ontmoetingsplek. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) merkt op dat na het vaststellen van diverse gebiedspaspoorten het waarschijnlijk heel lang gaat duren voordat het hele gebied is ontwikkeld. Net als GroenLinks wil ook deze fractie het verticaal groen. Het college wordt uitgedaagd dit zo concreet mogelijk te maken en er zowel op de grond als de hoogte in een plus op kan worden gezet en dit kan worden verankerd om problemen in de toekomst te voorkomen omdat dit niet duidelijk is vastgelegd. De fractie is benieuwd naar de concretisering van het duurzaam bouwen. Duurzaam is ook spullen delen. Concreet is dit aangegeven via deelauto's, verder nog niet echt. Niet alleen de wens uitspreken, ook de actie er aan verbinden.

De heer Broekmeulen (VVD) vraagt van de fractie zelf concretere ideeën. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) denkt vooral aan het faciliteren van zaken, zoals deelruimtes in panden waardoor individueel bezit van bepaalde spullen niet nodig is. Als de wens is spullen te delen en de woonoppervlakken klein zijn, is het goed kaders op te nemen waarlangs dat wordt gefaciliteerd. Mevrouw Verreijt (Rosmalens Belang) vraagt of het gebied STEK in De Groote Wielen als voorbeeld dient. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) beantwoordt deze vraag op verzoek van de voorzitter niet, als zijnde buiten de orde. Zij vervolgt. Hoewel het debat over de automobiliteit pas in december plaatsvindt, acht de fractie nu van belang of, nu het kader van een nieuwe woonwijk wordt vastgesteld, daar een doorgaande weg doorheen gaat lopen. Dit mag voorbarig lijken, als het gaat om de leefbaarheid en de doelen die de raad hiermee heeft, vraagt de fractie zich af of de raad zich geen uitgangspositie moet definiëren. Zij is het eens met degenen die stellen dat de roeivereniging nog niet is weggestreept. De Citadelpoort gewoon zo laten is ook een mooie oplossing.

13

Mevrouw Verreijt (Rosmalens Belang) hoort fracties met nóg grotere ambities dan dit stuk laat zien. Met een tekort dat nu al € 12 miljoen bedraagt, is de vraag of die partijen dat tekort nog verder willen laten oplopen. De beantwoording van het college stelt enigszins gerust, maar de vraag is wat er gebeurt als die subsidies en meevallers uitblijven. Gevraagd wordt hoe dit project ambities en budgetten voor andere belangrijke dossiers beïnvloedt, die nog als PM staan geboekt. Dat zoveel verschillende functies kunnen worden geïntegreerd, valt de fractie positief op, evenals de manier waarop de relatie met de omgeving in de breedste zin van het woord wordt versterkt. Wethouder Van der Geld geeft desgevraagd aan dat de afspraken aangaande sociale/betaalbare huur 'in principe in beton zijn gegoten'. Het college voert het kader van 70% betaalbaar van de raad uit. Daar kán op worden teruggekomen, maar de raad is eigenaar van dat kader. De kansen voor deelmobiliteit staan in de stukken: voor fietsen, maar ook auto's wil het college de planontwikkeling faciliteren. Het Design Museum verplaatsen en daarmee de rest in stand houden, gaat voorbij aan het realiseren van woningen en plekken voor makers en een garage onder de hele vlakte. Niets doen bij de Citadelpoort betekent min 185 woningen, een parkeerkrat bij de IJzergieterij betekent óók min 200 woningen.

Dit van een fractie die het college regelmatig oproept eens door te bouwen. De heer Dupuis (SP) merkt op dat voor dit gebied nog niet alles is vastgelegd en dat is aangegeven dat naar opties kan worden gekeken. Het Design Museum voor de meelfabriek is een optie. De SP wil woningtekort oplossen. Daar zitten ook andere aspecten aan, zoals geen ongebreidelde groei die een nieuwe woningvraag creëert. Daar wordt in dit gebied wél voor gekozen. De woningen verdwijnen niet, de SP noemt de Orthenpoort Zuid als locatie. De appartementen kunnen prima boven op de kleine parkeerkelder bij het Brugplein. Wethouder Van der Geld merkt op dat het college fundamenteel van mening verschilt met het college op het standpunt 'niet hier, maar elders'. De SP schrapt telkens woningen. Dat geen woninggroei nieuwe vraag creëert, mag de SP uitleggen aan iemand die nu een woning zoekt. De heer Dupuis (SP) had het over de groei aan activiteiten. Als niet wordt gekozen voor gereguleerde woningbouw (met vrije toewijzing) het risico bestaat dat er mensen zonder sociaal-economische binding met Den Bosch komen te wonen. Ook dat drijft het woningtekort op. Met het simplificeren van het probleem wordt het niet opgelost. De wethouder zit al een tijdje in het college, het woningtekort bij de sociale woningbouw is opgelopen tot dertien jaar. De jongeren komen niet aan een woning in deze stad.

Struc Wethouder Van der Geld benoemt als fundamenteel verschil dat de SP steeds woningen schrapt. Op de vraag over eventueel tegenvallende subsidies en uitblijvend kostenverhaal voor de PMposten geeft de wethouder aan dat het tekort maximaal € 12.000.000 is. Het college denkt en hoopt lager, maar dan wordt teruggevallen op dekking uit het Structuurfonds. Mevrouw Verreijt (Rosmalens Belang) stelt dat in het bestuursakkoord is afgesproken dat gemeentebreed en meerjarig wordt gestuurd op de woningmix en vraagt of in dat geval kan worden besloten in absolute aantallen omhoog te gaan en meer dure koop te bouwen om uit de rode cijfers te komen. Wethouder Van der Geld wijst op het door de raad afgegeven kader van 70% betaalbaar. Als het aantal woningen stijgt, stijgt ook het aandeel betaalbaar. Opplussen in de dure categorie om meer geld te verdienen, kan niet. dat zou het aandeel betaalbaar naar beneden drukken. De voorzitter heeft diverse moties aangekondigd gehoord over de roeivereniging, het Kindcentrum, verticaal groen, ruimte voor studenten in de Stadsdelta, GrEx, behoud Citadelpoort, gereguleerde (sociale) huur), groen op de grond, en deeleconomie en geeft aan dat dit voorstel als debatstuk naar de raadsvergadering wordt doorgeleid. 7.

Gebiedspaspoort Tramkade (De heer Hoeben neemt geen deel aan de beraadslagingen.)

14

De heer Dupuis (SP) acht de beleving in de Bossche Stadsdelta al op orde met het Tramkadeplein zoals dat nu wordt gebruikt. De fractie ziet opknappen van dit gebied liefst via restauratie en renovatie gestalte krijgen. Daarnaast zou het plein moeten worden verlengd richting Verkadefabriek. Er wordt nu teveel op twee grote culturele instanties gefocust, terwijl kleinschalige cultuur in de verdrukking komt. De woningen die nodig zijn, zouden bij Orthenpoort Zuid moeten komen. Als wordt gekozen voor plaatsing van het Design Museum bij de IJzergieterij – de SP is niet voor, maar ziet het wel als optie – kan de parkeerkelder bij het Brugplein worden gerealiseerd, waar de appartementen bovenop komen. Resumerend: behoud aansluiting bij de Verkadefabriek, verplaatsen van een beperkt aantal parkeerplaatsen naar een parkeerkelder onder appartementen Brugplein. De heer Schuurmans (VVD) benoemt de Tramkade als de plek waar Den Bosch zaken voor elkaar krijgt die elders nog niet zijn te vinden. Het Gebiedspaspoort toont de waardering die de Tramkade verdient: aandacht voor cultureel erfgoed in stenen en voor de ideeën en energie van degenen die er nu al experimenteren, samenkomen en ondernemen. De energie leeft met betrokken partijen. De kaders dienen ervoor te zorgen dat de energie wordt doorgezet, met zo min mogelijk belemmeringen, rompslomp en bureaucratie.

Het tekort van € 2,5 miljoen baart hier nog zorgen. Ambitie kost geld, maar de VVD roept op tot verstandige keuzes, zeker bij tegenvallers. Aan de wethouder de vraag of hij de raad kan meenemen in het proces met bepalen van de medeontwikkelaars en mede-eigenaars en dan specifiek het bepalen van de gewichten en daarmee prioriteiten en dus de diverse criteria. Een vraag is wie het eventuele financiële risico draagt met de WKO. Vanaf 2025 valt het gebied binnen een zero-emissiezone. Gevraagd wordt of problemen met huidige huurders worden verwacht en hoe deze huurders kunnen worden behouden. De fractie is enthousiast dat het experimenteren, samenkomen en ondernemen rond de Tramkade doorgaat, de cultuurhistorie en het rauwe randje blijven bestaan, zo niet hier dan elders in de gemeente, met verstandige keuzes bij tegenvallers. De heer Vossen (PvdA) benoemt dat net als de Bossche Stadsdelta ook de Tramkade er voor heel de stad is. De fractie hoort twee denkrichtingen: een stolp over de stad en zaken behouden of een stap vooruit naar een levendige stad waarin de toekomst wordt vormgegeven en ontmoeting centraal staat. De PvdA kiest voor het laatste. Er zijn al flink wat initiatieven. Hoe mooi zou het zijn als ook de jeugd in de Tramkade-alliantie via een klankbordgroep een stem krijgt in de periode van bouw tot oplevering.

Dit om inzakgevaar te voorkomen als een hele generatie naar Utrecht of Eindhoven gaat. De PvdA zou graag een hostel zien verschijnen in de stad. Een dag na het melden van die wens meldde de wethouder al in de pers dat dit er zou komen. Mevrouw Korver prijst het gebiedspaspoort op planning en inhoud. Er is veel aandacht voor duurzaamheid, circulair en biobased bouwen en de verplichte materialenpaspoorten. Qua mobiliteit wordt vooral ingezet op verplaatsing te voet en op de fiets. Het gebied ligt dicht bij het Centraal Station. De aandacht voor deelmobiliteit en elektrisch vervoer is een goede ontwikkeling. Dat het industriële karakter behouden blijft, vindt de fractie van groot belang. Zij is tevreden met de manier waarop dit in het paspoort is verwerkt en met de manier waarop de huidige ondernemers hierin kunnen participeren. Vergroening komt volop terug in het gebiedspaspoort, zoals loskoppeling van hemelwaterafvoer van het riool en de groene waterkant. De heer Van Hoek (50PLUS) merkt op dat het gebiedspaspoort een mógelijke invulling aangeeft. Als de ontwikkelingen er aanleiding toe geven, kan het anders worden. Die flexibiliteit wordt gewaardeerd. Dit geldt ook voor de Alliantie. De fractie heeft niet de illusie dat alle tijdelijke gebruikers van de afgelopen tien jaar zich voldoende hebben ontwikkeld om deel te nemen in deze permanente ontwikkeling.

De overgang vraagt ook een zekere financiële draagkracht. Uitgangspunt moet blijven dat zoveel mogelijk wordt behouden van wat daar tot nu toe is verwezenlijkt. De fractie leest dit ook in de stukken. Mevrouw Lipman (CDA) is blij dat cultuurhistorische waarden behouden blijven. Er wordt mogelijke geluidsoverlast gesignaleerd van evenementen op de Tramkade, waarover inwoners bij I&O aan het woord zijn geweest. Het gebied is groot met verschillende hogere gebouwen. Er kan dus ook galm optreden. Het CDA vraagt de wethouder hoe huidige en toekomstige geluidsoverlast kan worden voorkomen.