Verslag commissie Omgeving 2022-10-18 - vastgesteld

Dit om duidelijk te maken dat housing first als uitgangspunt wordt genomen en om aan de achterkant te voorkomen dat er problemen komen met een definitiekwestie. De Woonvisie. Om te zorgen voor voldoende passende en betaalbare woningen wordt het privaat- en publiekrechtelijke gemeentelijke instrumentarium ingezet. Een van deze instrumenten is de erfpacht. In de begroting ziet hij niets terug op de inzet van erfpacht. In andere gemeenten wordt via vragen aan het college juist de inzet van erfpacht heroverwogen. Kiest dit college ervoor om bij het in kaart brengen van deze instrumenten het antwoord leeg te laten in de politieke vragen die hierover zijn gesteld? In Groningen werd er naar aanleiding van vragen aan het college meer werk van gemaakt om de raad de voor- en nadelen van erfpacht te schetsen. Daarom wil Volt een motie indienen om met de toegenomen ambtelijke capaciteit de herinvoering van het uitgeven van grond- en erfpacht, de effecten op betaalbaarheid en de bouwambitie te toetsen. Tot slot kondigt hij een amendement aan over een extra criterium als het aankomt op bouwen. Om de bouw van flexwoningen boven op de woningmix te laten komen in plaats van in de woningmix.

Hiermee garandeert men dat er voldoende zekere contracten worden geboden en wordt er een ferme sociale nieuwbouwambitie opgelegd en komt het aan de sterke wens van deze raad tegemoet om meer flexwoningen te realiseren, die Volt trouwens niet deelt omdat het voor Volt geen doel op zich is. Of zoals D66 het zegt: zo verankeren we het alleen als absolute noodzaak en slaan we meerdere vliegen in één klap. Dan bereikbaarheid. Hij noemt de digitale dienstverlening van de gemeente. Als hij in de door de gemeente verstrekte laptop in de onlineversie van de begroting probeert het kopje bereikbaarheid te vinden valt deze in het menu van de pagina af. Daarmee is het programma Bereikbaarheid wel erg lastig bereikbaar. De aanhouder wint en hij heeft het toch kunnen vinden. Hij is blij met de inzet op het vlak van mobiliteit van de gemeente. Met name dat het college in deze nieuwe begroting niet alleen naar de indicator aantal laadpalen kijkt, maar ook naar de indicator hoeveel er elektrisch wordt geladen. Deze indicator is veel belangrijker dan het absolute aantal laadpalen in de gemeente, zoals Volt bij het bespreken van de jaarstukken al aan het college heeft gevraagd. Hij dankt het college daarvoor. Het criterium over de reistijden van de auto, waarbij de nulmeting 100 is en de ambitie ook 100 begrijpt hij niet.

Als de snelheid verlaagd moet worden lijkt hem dat de ambitie hoger dan 100 moet worden. Kan het college uitleggen wat dit criterium voor hen betekent en waarom de ambitie 100 is en niet lager of hoger. 15

De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) stelt dat het in het bestuursakkoord eerder dit jaar niet ontbrak aan ambitie. Leefbaar 's-Hertogenbosch vroeg zich af, in de realiteit van toen en van nu, of deze talloze plannen wel haalbaar waren. Een haalbaarheidstoets was volgens het college niet nodig. Het zou vertragend werken en de heer Van den Kerkhof noemde de vraag te ambitieus voor Leefbaar 's-Hertogenbosch. De realiteit, EKP 400 woningen, sociaal 150, start uitgesteld naar 2023. Willemspoort Zuid 354 woningen waarvan 165 sociaal, uitgesteld tot 2024. Dit is te lezen in het jaarverslag van BrabantWonen. Bloemenkamp 135 woningen, waarvan 115 sociaal. Zojuist heeft hij het technocratische antwoord dat daarop is gegeven gedeeld. Hij vraagt de wethouder of er voor 2025 één betaalbare woning staat. Drie harde plannen met de focus van het ambtelijk apparaat. Om nog maar te zwijgen over de plannen waar die focus er niet is. Het aantal uitgegeven bouwvergunningen van het tweede kwartaal 2022 staat historisch laag en stevent af op een ongeluk in slow motion voor wat betreft de bouwproductie. De heer Broekmeulen (VVD) hoort over de ambtelijke haalbaarheidstoets en plannen die vertraging hebben opgelopen. Denkt de heer Kagie dat een ambtelijke haalbaarheidstoets aan het begin gewaarschuwd zou hebben dat dit zou gebeuren? De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) denkt dit.

Het zou nooit hebben voorkomen dat er enige vertraging door deze externe factoren, waar niemand in deze zaal voor heeft gekozen, had plaatsgevonden. De vertraging was niet te voorkomen maar tegelijkertijd heeft het de mogelijkheid gegeven tot prioritering. Daar zal hij nog op terugkomen, namelijk de keuze voor flexwoningen, de keuze voor transformaties van bestaande panden omdat je anders op een historisch lage bouwproductie komt. Dan kun je het wel uit je begroting weghalen als indicator, maar dat wil niet zeggen dat die bouwproductie niet bestaat. Ja, als op voorhand deze meting zou zijn gedaan, had met deze zaal en het college de juiste prioritering kunnen plaatsvinden. Anders blijven het alleen maar plannen. De heer Broekmeulen (VVD) hoort de heer Kagie betogen dat een haalbaarheidstoets had kunnen helpen prioriteren. Is de heer Kagie het ermee eens dat prioriteren niet aan de ambtelijke organisatie is maar aan de politiek? De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) beaamt dit, maar daar zijn wel tools voor nodig. Een dergelijke haalbaarheidstoets had de raad inzichten kunnen geven waarop dit beslist had kunnen worden, zoals je ook een startdocument aan het begin van een woningbouwproject kunt gebruiken. Politiek is keuzes maken binnen schaarste. Den Bosch heeft de munten, maar niet de mensen. Het gebrek aan capaciteit, zowel intern als extern, is realiteit.

Realiteit die onder ogen moet worden gezien. De externe partijen die helpen is een pleister van de ene wond afhalen en op de andere wond plakken, maar het zal het niet oplossen. Aan veel plannen een beetje werken gaat uiteindelijk niet resulteren in de broodnodige woningen. Durft de raad de realiteit onder ogen te zien, gaat hij de creativiteit opzoeken, gaat hij het Jeroen Bosch College morgen omkatten tot studio's voor studenten en starters? En het sportveld erachter gebruiken voor flexwoningen? Leefbaar 's-Hertogenbosch begrijpt dat het geen makkelijke tijden zijn voor een wethouder Wonen. Houd elkaar niet voor de gek, zo streng als de heer Slikker was in zijn raadsperiode over volgbare verslaggeving, zo weet hij als wethouder de indicator aantal te bouwen woningen per jaar uit de indicatoren te halen en te verstoppen in de tekst. In plaats daarvan wordt ineens gesproken over potentiële woningbouwcapaciteit. De heer Kabbouti (PvdA) geeft aan dat de indicatoren jaarlijks in de begroting langskomen. In het bestuursakkoord staat ook een dashboard genoemd. Daarin kan met elkaar richting gegeven worden en actueler deze informatie tot zich worden genomen. Is de heer Kagie niet van mening dat zo een instrument vele malen beter werkt dan eenmaal per jaar in de begroting een indicator langs zien komen? De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) denkt dat dat ongetwijfeld zo is.

Maar kan de heer Kabbouti dan een argument geven om het hier uit te halen?

16

De heer Kabbouti (PvdA) legt uit dat het precies dat argument is, namelijk werken met een dashboard. Wil die heer Kagie meedenken over hoe een dergelijk dashboard kan worden ingericht en welke informatie hij nodig heeft om juist dit zicht te krijgen dat hij nodig acht. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) geeft aan dat het in een dashboard kan of op papier gezet, dat maakt hem niet uit, als het er maar staat. De indicator van de hoeveelheid te bouwen woningen staat er niet in. Deze indicator heeft al die jaren in de begroting gestaan. Die staat nu ver weggestopt in de tekst. Er staat wel woningbouwpotentie. Ja, in potentie is hij ook 2 meter. De heer Kabbouti (PvdA) heeft een redelijk scherp antwoord. Wil de heer Kagie meedenken in de inrichting van dat dashboard waarmee hij actuele informatie constant tot zijn beschikking heeft en niet hoeft te verwijzen naar papier of een jaarlijks terugkerende indicator. Iets waarmee hij als raadslid ook zijn controlerende taak kan invullen. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) antwoordt dat het een het ander niet uitsluit. Het is de interruptie van de heer Kabbouti op hem. Deze weerlegt op geen enkele manier waarom het hier niet in staat. Hij ziet een dashboard graag komen, maar het staat er niet in, dat concludeert hij.

Leefbaar 's-Hertogenbosch komt met een herstelamendement om de begroting weer te voorzien van een glasheldere indicator: aantal te bouwen woningen per jaar. Met concrete en meetbare cijfers waar men elkaar op kan aankijken, ook als het tegenzit. De heer Kabbouti (PvdA) hoort in het betoog van de heer Kagie twee bewegingen. Heel veel informatie die de druk op de woningmarkt, de ambtelijke capaciteit en de problematiek als het gaat om stijgende prijzen, grondstofproblematiek die op dit moment realiteit is aan de ene kant. Aan de andere kant spreekt de heer Kagie over prioriteren en keuzes maken. Hij heeft van de heer Kagie nog geen keuzes gehoord, behalve de Jeroen Boschlocatie. Kan de heer Kagie voorbeelden noemen van waar hij de komende periode echt op zou willen inzetten en met snelheid iets wil realiseren? De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) denkt dat het meest voor de hand liggende voorbeeld is de inzet van flexwoningen op het terrein van Groot Meerendonk. Er wordt verwezen naar de langetermijnplannen die er zijn, maar juist als antwoord op het feit dat men straks met zijn allen in stilstaand water zit moeten de flexwoningen op dat soort locaties geplaatst durven worden. De heer Kabbouti (PvdA) concludeert dat de versnelling wat de heer Kagie betreft, zit in de flexwoningen en deze flexibel in te zetten en op een aantal locaties snel te laten landen.

De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) beaamt dit. Flexwoningen en transformatie van bestaande panden. In die zin onderschrijft hij wat de heer Roovers zei. Als hij de keuze heeft om een permanente woning neer te zetten of een flexwoning, dan kiest hij voor de permanente woning. De heer Kabbouti zegt het al: voor de huidige omstandigheden heeft niemand gekozen. Daarom vindt hij dat men binnen deze commissie en raad realistisch moet zijn over wat wel voor elkaar komt deze jaren. Hij stelt voor om de gronden zoals Groot Meerendonk, het sportveld achter het Jeroen Bosch College, het Jeroen Bosch College zelf, te gebruiken om naar die tijdelijke directe oplossingen te zoeken. Mevrouw Lipman (CDA) stelt dat het met het Jeroen Bosch College niet kan vanwege de afstand tot de hoogspanningsmasten. De heer Kagie wil niet in een situatie van stilstaand water komen. Ze kijkt naar het bestuursakkoord, er is een harde en een zacht plancapaciteit. Waar ziet de heer Kagie dan de stilstand? De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) noemt de dreigende stilstand. De plannen zijn er. Er is uitstel op verschillende plannen. Uitstel is bijvoorbeeld vanwege een vertraging van de vergunningsaanvraag die door de ambtelijke capaciteit niet tijdig kan worden beantwoord of er wordt in de technische beantwoording bij EKP geantwoord dat gewacht wordt tot de laatste is verkocht.

Dat betekent dat er allerlei externe factoren zijn, dan heeft hij het nog niet over

17

grondstoffen, als externe capaciteit. Want externe capaciteit is gewoon de bouwcapaciteit. Er zijn factoren die de boel vertragen. Dat zie je al gebeuren en gaat uit de tijd lopen. De heer Van Rens (D66) hoort de heer Kagie zeggen dat er keuzes gemaakt en prioritering gesteld moeten worden en noemt daarbij een aantal projecten waarvan hij zegt dat er vertraging in is gekomen. In zijn betoog zegt hij ook dat hij op korte termijn wil bouwen op Groot Meerendonk terwijl eerder duidelijk is geworden dat het eigenlijk niet mogelijk is omdat er prioritering in de keuzes moet worden aangebracht. Daarin is gezegd: Groot Meerendonk na 2030. Spreekt dat elkaar niet tegen? Is het niet beter om eerst de plannen waar de heer Kagie zijn betoog mee begon tot uitvoer te brengen, de zogenoemde harde plancapaciteit en daarna pas Groot Meerendonk vol te bouwen? De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) begrijpt wat de heer Van Rens zegt, maar het is uiteindelijk een schijntegenstelling. Op het moment dat alle capaciteit wordt ingezet op plannen als EKP en de Willemspoort Zuid, maar ook de Bloemenkamp die uit de tijd loopt, dan moet geconcludeerd worden dat er vertraging ontstaat omdat het niet te bestellen flexwoningen zijn. Je moet dan de prioritering durven bij te stellen.

De conclusie is dat er met de huidige prioritering uit de tijd wordt gelopen, dan moet je halverwege durven zeggen: dan gaan we nu de bakens verzetten, bestellen flexwoningen en dan bijstellen. Hoeveel flexwoningen zijn er eigenlijk al besteld? Er zit een levertijd van twee, drie jaar op. De heer Van Rens (D66) vraagt zich af of de heer Kagie in zijn antwoord zegt: laat die harde plancapaciteit zitten, laat die achterwege en begin een nieuw project Groot Meerendonk? Waar nog alles heel lang gaat duren. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vindt het een terechte vraag. Je moet durven bij te sturen omdat je niet niks wilt opleveren in de aankomende jaren. Er moet ook voorzichtig worden omgegaan met de resources en niet alles weghalen bij EKP en dat zeker ook gebruiken voor bijvoorbeeld Groot Meerendonk-flexwoningen. Flexwoningen hoeven niet gebouwd te worden, die moeten worden besteld. De heer Van Rens (D66) is getriggerd door het antwoord van de heer Kagie die zei dat goed omgegaan moest worden met de resources. Is het goed omgaan met resources als je heel veel capaciteit bezig laat zijn met het ontwikkelen van een project en als er dan een kleine tegenslag is, te stoppen en een nieuw project te beginnen? De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) denkt dat dit de kern is. Hij vindt het geen kleine tegenslag.

Het zal gaan gebeuren op deze megaprojecten dat in de komende jaren niet geleverd gaat worden. Dat is geen kleine tegenslag. Als je wel iets wilt bereiken en toch die vertraging op dat project incasseert, laat het dan een paar jaar meer zijn, maar dan wel die flexwoningen ergens anders kunt realiseren en massa maken, dan is de keuze snel gemaakt. Mevrouw Lipman (CDA) heeft in haar bijdrage Groot Meerendonk en het budget dat daarvoor vrijgemaakt wordt genoemd. Toen vroeg de heer Kagie wat daar nu te doen valt, maar nu noemt de heer Kagie zelf Groot Meerendonk om iets te doen. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vraagt zich af waarom weer moet worden onderzocht. Hij zegt niet dat daarheen gaan en geld investeren en bijvoorbeeld flexwoningen weggegooid geld is. Er is eerder al een verkennend onderzoek gedaan. Wellicht weet de wethouder dat. Flexwoningen worden natuurlijk niet over heel Groot Meerendonk geplaatst maar over een deel daarvan, zoals ook in de commissie door zijn fractie is voorgesteld. Voor wat betreft de mobiliteit maak zijn fractie zich hard voor meer en betere afspraken met de politie, inwoners, handhaving, ingrijpen op verkeersveiligheidsvraagstuk, hufterig rijgedrag rondom de binnenstad. Hij verwees al naar de motie die in juni 2021 is ondertekend door een meerderheid van de raad, een autoluwe binnenstad waar naar op weggegaan wordt blijkbaar.

Vooralsnog blijven plannen maar plannen. Honderd meter fietspad in de Van Berckelstraat wordt gevierd, maar vervolgens komen er nieuwe plannen voor de Zuid-Willemsboulevard en ligt er weer een tweerichtingsracebaan. Hoe rijmt zich dit met elkaar? In 2021 onderschreef Cees-Jan Pen in het Brabants Dagblad al dat het aan politiek lef ontbreekt om hier echt handen en voeten aan te geven. Hij begrijpt de politieke pijn binnen het college. Maar de heer Van den 18

Kerkhof was tijdens de benoeming van het college stellig in het weerleggen van de tekst in het bestuursakkoord, namelijk dat het geparkeerd zou worden tot 2026. Hij zei: alle plannen zullen gewoon conform worden uitgevoerd, aldus D66. De heer Van Rens (D66) neemt aan dat de heer Kagie in de begroting heeft kunnen lezen dat er vanaf 2024 structureel geld voor beschikbaar wordt gesteld. Dat lijkt hem dat er echt plannen zijn die door de wethouder gemaakt gaan worden om in 2024 en verder uit te voeren. Dat is uiting geven aan de aangenomen motie uit 2021 en men is ermee bezig. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) hoort plannen, intenties, richting, ze zijn er in overvloed. Hij ziet alleen nog maar één fietspad. De heer Kabbouti (PvdA) vraagt of de heer Kagie van het college verwacht, dat nog geen zes maanden aan het roer staat, een volledig nieuwe infrastructuur in de binnenstad te hebben aangelegd? Wat zijn reële verwachting van de heer Kagie? De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) verwacht dit niet. Maar hoe rijmt een autoluwe binnenstad zich nu met de Zuid-Willemsboulevard met een tweerichtingsweg? Het gaat hem niet om de plannen die al zijn uitgevoerd maar om de plannen die ertegenover staan. Tot waar loopt die binnenstad voor de PvdA? Mevrouw Korver (GroenLinks) stelt dat het niemand zal verbazen dat ze blij is met de voorliggende begroting.

Om met de onzekere tijden, met grote druk op de gemeentefinanciën uit te komen op een sluitende begroting is een kunst. Ze complimenteert alle betrokkenen voor de manier waarop dat is gelukt. GroenLinks is blij met de versnelling in de woningbouw en de aanpassing in de Bossche mix die daarbij voor de komende periode worden toegepast. Meer sociale huur en meer betaalbare woningen zijn goed nieuws voor de inwoners. Fijn dat er € 550.000,00 beschikbaar is voor extra capaciteit om de plannen voortvarend te blijven aanpakken. Bij versnelling kan de extra menskracht goed worden gebruikt. Goed dat er een Volkshuisvestingsfonds wordt opgezet om te waarborgen dat er overal in de gemeente betaalbare woningen gebouwd kunnen worden. Ze wil er met de commissie samen voor zorgen dat alle plannen goed worden gevolgd en zelf niet vertragen, vooral niet bij de harde plancapaciteit. Woningzoekenden moeten daarbij op allemaal kunnen rekenen. Ze vraagt of de wethouder kan aangeven of onder placemaking voor Groot Meerendonk ook mogelijke ontwikkelingen van het Campina-terrein en de directe omgeving daarvan kunnen vallen om daar nieuwe kansen niet voorbij te laten gaan.

Meer woningen die betaalbaar zijn is één ding, de omgeving waarin de woningen staan is een ander belangrijk punt voor GroenLinks en zij is blij dat er in de begroting veel geld is vrijgemaakt voor verdere vergroening van de gemeente. Een investering van € 1 miljoen per jaar vanaf 2023 is niet mis. Daar kan veel mee gedaan worden. Vergroening levert niet alleen een prettige leefomgeving op door de schoonheid van de natuur, maar het levert ook een grote bijdrage aan de gezondheid, zowel lichamelijk als geestelijk, en aan de klimaatproblematiek. GroenLinks is daarom blij met de extra bomen die worden geplant, de tegels die worden gewipt en de schoolpleinen die worden vergroend. Voor dat laatste vraagt ze speciale aandacht. Uit onderzoek blijkt dat veel kinderen niet weten waar de groente op hun bord vandaan komt en dat ze steeds minder buitenspelen. GroenLinks vindt dat een kwalijke zaak. Zeker in het licht van de lichamelijke en geestelijke gezondheid van alle inwoners en omdat jong geleerd, oud gedaan is. GroenLinks is er trots op dat de gemeente Den Bosch alle schoolpleinen, waar nodig, gaat vergroenen. Zo staat de Hambaken op de rit. Ze wil zover gaan dat elk schoolplein een schooltuin wordt. Bij voorkeur ook met ruimte voor een moestuin zodat kinderen zelf kunnen ervaren waar gezond voedsel vandaan komt.

En even in de tuin spelen kun je dan, ook tijdens schooltijd, letterlijk opvatten. Bij voorkeur ook daarbuiten als de scholen voor kinderen uit de buurt toegankelijk blijven. Naast de al genoemde manieren om te vergroenen ziet GroenLinks ook graag meer groene gevels in de gemeente. Groene gevels zorgen voor verkoeling en isolatie, geen overbodige luxe gezien de opwarming van de aarde. Ze wil dat bij meer projecten die nu in de voorbereidende fase zitten, de zogenaamde zachte plancapaciteit, naar mogelijkheden van groene gevels wordt gekeken. Ook particulieren wil ze stimuleren om hun gevels te vergroenen. Dat zou kunnen door de subsidie voor groene daken uit te breiden en daar ook groene gevels in mee te nemen. Ze is benieuwd wat de wethouder hiervan vindt.

19

De heer Bos (GroenLinks) geeft aan dat de ruimtelijke ordening de komende jaren flink verandert Zijn collega noemde al de gebouwde vergroende omgeving. De invoering van de Omgevingswet is een manier waarop dit kan veranderen. Bij een gezonde en schone omgeving hoort ook duurzaam en schoon vervoer. GroenLinks Den Bosch is verheugd de transitie van auto naar fiets en voetganger terug te zien in de begroting. De ambitie hierop wordt vergroot en vanaf 2024 ook concreet gemaakt. De binnenstad wordt autoluwer en het snelfietsnetwerk wordt uitgebreid. De fiets concurreert hierdoor met OV en de auto als alternatief voor woon- en werkverkeer. Hij ziet het gebruik van snelle fietsen toenemen. Werkgevers stimuleren dit met een fietsplan. GroenLinks wil hier nog een schepje bovenop doen door ruim baan te maken voor de fiets. Hij sluit aan bij de oproep van de Fietsersbond om onnodige fietspaaltjes beter te verlichten of te verwijderen. Gemeenten als Bunnik en Son en Breugel zijn door de rechter aansprakelijk gehouden voor de veroorzaakte letsels door ongevallen met deze paaltjes. Ze zijn niet goed geplaatst, of niet goed verlicht. Hoe reageert de wethouder op deze oproep en welke acties onderneemt hij? Goede stallingen zijn essentieel. Bij het station wordt meer ruimte gemaakt voor 800 fietsen in een nieuw gebouwde stalling.

Maar ook in de wijken kunnen stallingsmogelijkheden worden uitgebreid. Afgelopen week heeft GroenLinks het college gevraagd de fietstrommel en het fietscarrousel te introduceren. Uit evaluatie van de gemeente Den Haag, waar ze al langer gebruikmaken van deze stallingen, blijkt dat 30% van de abonnementhouders vaker de fiets pakt als deze veilig kan worden gestald. Ziet de wethouder deze kans ook? De fiets is een gezonde en duurzame keuze. In tijden als deze kan het ook verlichting brengen voor mensen die het hard nodig hebben. Het rijk stuurt luchtafweerraketten en als GroenLinks Den Bosch vragen we de gemeente onze fietsen te sturen naar het land in puin, Oekraïne. Gemeenten als Amsterdam en Groningen hebben fietsen uit hun depot beschikbaar gesteld voor de Stichting Zeilen van Vrijheid. Een non-profitorganisatie die fietsen brengt naar Oekraïne waar hulpverleners en vrijwilligers door puin lastig van A naar B kunnen komen. De fiets is daarbij een oplossing. Is de wethouder bereid te onderzoeken of 's-Hertogenbosch ook een bijdrage kan leveren vanuit het depot? Hij noemt de Omgevingswet die vrijdag14 oktober jl. voor een niet-onderbouwde zes maanden weer is uitgesteld. Uit technische vragen blijkt dat er al kosten worden gemaakt. Waaraan en hoeveel is niet duidelijk. De gemeente wil een degelijke vergoeding vanuit het rijk.

Is de wethouder bereid deze kosten inzichtelijk te maken en samen met de andere B5-gemeenten zichtbaar alarm te slaan voor de onzekerheid die in Den Haag wordt veroorzaakt en op basis daarvan ook een duidelijk kostenoverzicht te maken dat kan worden gebruikt voor een lobby voor een degelijke compensatie. GroenLinks staat voor een toekomst waar in een gezonde omgeving wordt geleefd en op een schone en duurzame manier de gemeente wordt ingericht. Deze begroting zet een stap in de goede richting. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vraagt hoe de autoluwe binnenstad in 2030 er voor GroenLinks uitziet. De heer Bos (GroenLinks) wil die samen ontwikkelen. Dat betekent dat de auto niet meer leidend is in de keuze die gemaakt wordt voor de Ruimtelijke Ordening. Dus niet meer van A naar B volledig met de auto, maar dat er ook alternatieven gezocht moeten worden. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vraagt of het betekent dat alleen bestemmingsverkeer geldt voor auto's in de binnenstad. De heer Bos (GroenLinks) beaamt dat dit grotendeels zo is, maar er moeten ook keuzes worden gemaakt. Mevrouw Samshuijzen (Partij voor de Dieren) hoorde mevrouw Korver van GroenLinks spreken over vergroening. De Partij voor de Dieren wordt daar ook heel enthousiast van. De heer Bos spreekt over de autoluwe binnenstad en andere vervoermiddelen.

Ze vraagt of zaken die ze in haar bijdrage opperde gecombineerd kunnen worden. De vaart uit de binnenstad, binnenstad autoluwer maken door er groene stroken in te leggen en minder als een racebaan in te richten door de vergroeningsslag. Kunnen GroenLinks en de Partij voor de Dieren elkaar hierover de hand schudden en het samen oppakken?

20

Mevrouw Korver (GroenLinks) laat de plannen graag over aan de ambtenaren. Ze denkt mooie suggesties te kunnen doen. Ze ziet de Koningsweg als voorbeeld van hoe de fractie het graag ingericht wil hebben. Een van de dingen uit het bestuursakkoord is dat parkeergelegenheden uit de binnenstad worden gehaald en extra parkeergarageruimte vanuit de ring van de binnenstad toegankelijk maken. Ze ziet dat ook als groot onderdeel van een autoluwe binnenstad. Minder parkeergelegenheid die een mogelijkheid tot vergroening oplevert betekent ook minder auto's die daar rijden op zoek naar die parkeerplek. Er zijn meer mogelijk heden, ze denkt elkaar daar zeker in te kunnen vinden. De heer Broekmeulen (VVD) is blij dat er een financiële vertaling is gemaakt van het bestuursakkoord dat eerder dit jaar is vastgesteld. Zowel op het thema Wonen als het thema Mobiliteit ziet hij aanknopingspunten waar hij mee verder kan. In het hoofdstuk Verstedelijking en wonen leest hij dat € 550.000,00 is gereserveerd om extra ambtelijke capaciteit in te huren en dat de ambtelijke organisatie zich met name op de grote woningbouwprojecten boven de honderd woningen gaat richten, zodat er snel meters gemaakt kunnen worden. Hier is de Bossche VVD blij mee. Want de VVD wil zo snel mogelijk een passende woning voor iedereen realiseren.

Met name de aandacht in de begroting voor middenhuur en betaalbare koop doet hem deugd. De haalbaarheidsonderzoeken voor nieuwe woningbouwlocaties horen ook bij een ambitieuze woningbouw en de VVD juicht dit toe. De Bossche VVD hoopt dat de plannen in de begroting gerealiseerd kunnen worden. Echter, hij ziet ook de personeelstekorten en hoge prijzen voor bouwmaterialen. Hij vraagt of de wethouder kan toezeggen dat hij de raad informeert zodra er externe factoren zijn die het realiseren van de in de begroting genoemde plannen belemmeren. Woningbouw past in een breder kader van stedelijke ontwikkeling. De komende jaren heeft de gemeente enkele grote gebiedsontwikkelingen te realiseren. De Bossche VVD is blij dat het college aangeeft voor 2023 met een Stedelijke Ontwikkelingsstrategie te komen voor de korte en langere termijn. Kan de wethouder aangeven wanneer de raad de Stedelijke Ontwikkelingsstrategie tegemoet kan zien? Dan mobiliteit. De Bossche VVD is blij met de in de begroting opgenomen uitwerkingsstudie Oostelijke gemeentedelen en de studie Rondweg Groote Wielen, zodat verkeer in die delen van de gemeente beter wordt ontsloten. Wanneer kan de raad de resultaten van deze studie verwachten? De Bossche VVD wil graag dat mensen binnen de gemeente zich zo snel mogelijk van A naar B kunnen verplaatsen.

Daarom is de VVD voorstander van de nu opkomende deelmobiliteit als extra optie. Hij ziet ook de nadelen zoals deelparkeren van deelscooters en fietsen. Het is goed dat het college dit in de begroting aanstipt. Een vraag aan de wethouder: wanneer kan de raad de eerste plannen hierover tegemoetzien? Onder het kopje Structuurfonds staat € 25 miljoen voor de compensatie bezoekersparkeren Tolbrug. Deze staat nog niet formeel opgevoerd in het Structuurfonds. Wanneer denkt de wethouder dit te kunnen doen? De heer Roovers (SP) komt terug op de vraag die de heer Broekmeulen aan de heer Verhoef stelde. Hij vroeg of de heer Verhoef geen enkel positief punt had bij deze begroting. Bij de heer Broekmeulen wil hij omgekeerd de vraag stellen. Het verhaal horende is het nog nooit zo goed gegaan met de gemeente en mag de raad dankbaar zijn dat dit college er is. Is er geen enkele kanttekening te plaatsen bij deze begroting of het beleid van dit college? De heer Broekmeulen (VVD) vindt dit een terechte vraag. Er zijn altijd punten waar hij enthousiaster van wordt en waar de VVD enthousiast van wordt en welke wat minder. Er is niet voor niets een regenboogcoalitie. Hij hoorde een betoog van zijn collega over de snelfietspaden. Daar heeft de VVD wat minder mee. De heer Bos (GroenLinks) begrijpt uit het laatste antwoord dat de fiets niet de voorkeur heeft.

Er is overlast van fout geparkeerde fietsen, dat probleem ziet hij ook en hij doet een concreet voorstel voor een betere fietsenstalling. Hoe kijkt de VVD daar tegenaan? De heer Broekmeulen (VVD) vraagt of de heer Bos de punten wil herhalen. De heer Bos (GroenLinks) noemt de fietstrommel of het fietscarrousel, beveiligde geautomatiseerde fietsenstallingen waarbij de fietsen minder door de wijk heen verspreid staan. Het heeft een positief effect op het gebruik van de fiets en ook voor het aanzicht van de wijken. Hoe kijkt de VVD daar tegenaan?

21

De heer Broekmeulen (VVD) beaamt dat dit een optie zou kunnen zijn, afhankelijk van of daar ruimte voor is. Hij ziet het liefst een integraal plan. Dit zou daar een onderdeel van kunnen zijn. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vraagt de heer Broekmeulen hoe voor hem de autoluwe binnenstad in 2030 eruitziet. De heer Broekmeulen (VVD) stelt dat voor de VVD de autoluwe binnenstad betekent dat de binnenstad nog steeds bereikbaar is voor bestemmingsverkeer. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vraagt of de auto alleen voor bestemmingsverkeer is. De heer Broekmeulen (VVD) geeft aan dat dit ook zo is afgesproken in het bestuursakkoord. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) begon de avond met een motie over de middenhuur in het Gasthuiskwartier en eigenlijk is het afsluiten van die motie tekenend voor hoe gekeken wordt naar de gehele begroting die voorligt. Dit was inderdaad het enige stuurmiddel dat er nog was richting het Gasthuiskwartier. Waar de wethouder in september 2021 sprak over de mix die hij daar had gerealiseerd, gedifferentieerde mix en dat er wel 37% sociaal gerealiseerd zou gaan worden, was voldaan aan de kaders die al lang losgelaten waren. Want er was niets gerealiseerd wat in de kaders stond, omdat de wereld was veranderd. Zo moet ook naar de wereld worden gekeken op dit moment.

Als dat op deze manier gedaan wordt, kan worden gekeken of bij de zachte plancapaciteit een mix gedaan kan worden. Het maakt niet uit waar de mix landt, want aan het einde van het jaar wordt gekeken of het allemaal is gerealiseerd. Hij maakt zich ernstig zorgen. Want, zoals al gememoreerd vanavond, op het GZG-terrein is nog geen enkele sociale woning gerealiseerd. Sterker nog die is gaan schuiven, dat was de zusterflat, waarvan overigens in het verleden beloofd was om daar 100% sociaal te gaan maken. Wat staat er in de harde plancapaciteit? 115 sociaal plus twintig dure koop. Als er niet aan de voorkant wordt gestuurd lukt het misschien helemaal niet, want de markt is anders. Iedere keer is er die discussie. Terugkijkend naar de productie van de woningbouw, het is inderdaad uit de begroting gehaald, maar het waren er 745, met best een aandeel sociaal. Dat was dan over dit jaar. Het jaar daarvoor kwam het iets tekort. Maar het overgrote deel was gewoon duur, heel duur. Er waren zestien sociale koopwoningen en dan kijk ik toch een beetje richting D66 en de PvdA. Hoe kan dit nu worden uitgelegd aan de starters op de woningmarkt, waar al die tijd over is gesproken. Er worden zestien woningen gerealiseerd over een heel jaar.

Als hij kijkt naar de harde plannen, het lijstje is al opgenoemd van wat er op de helling staat en wat daar aan sociaal aandeel in zit, dan maakt hij zich ernstig zorgen over de toekomst. Maar misschien kan de wethouder hem geruststellen. Vooruitkijkend is de boodschap dat er gebouwd moet worden naar de behoefte van de inwoners. Stop met bouwen voor de markt waarin het grootste rendement telt. Luister naar de insprekers zoals mevrouw Blok namens de Plaatsmakers. Daarom zit de raad hier. Ga in gesprek met de omgeving, luister naar de ideeën en ontwikkel daarvoor. Daar heeft de commissie en raad een heel groot aandeel in. De raad moet durven om het anders te doen. Als voorbeeld noemt hij de autoluwe binnenstad, die is al vaak genoemd. Die is als wens gecreëerd. Dan moet daar ook naar worden gehandeld want zolang de oude A2 dwars door de stad begaanbaar is zal deze zo worden gebruikt. In 2009 is door deskundigen al geadviseerd een knip te leggen, maar dat durfde de raad niet. 'Nee, dat gaat nu te ver' zei de raad. Het was wel 2009. Als een ontwikkelaar tijdens een presentatie door een ambtenaar vraagt waarom er auto's over die brug moeten en die brug is de Diezebrug, dan wordt er verwezen naar de kaders die de raad heeft meegegeven. Dus als de raad wil dat het een autoluwe binnenstad wordt, dan moet de raad ook keuzes durven maken. De heer Kabbouti (PvdA) grijpt terug naar wonen.

Wat is de visie van De Bossche Groenen over de grote projecten, Oost als voorbeeld. Wanneer er met elkaar een bepaalde segmentatie is afgesproken, staat De Bossche Groenen dan voor de gemengde wijk zoals deze bij het Gasthuiskwartier is gemist? De heer Hoeben (De Bossche Groenen) beaamt dat het om de gemengde wijk gaat. Het gaat om snelheid maken, zoals de heer Kagie betoogde. Als je merkt dat EKP gaat schuiven, moet ingezet worden op alternatieven. Dat kan worden gedaan door snel dingen neer te zetten. Dan 22

worden al snel sociale woningen gecreëerd. Maar als de gemeente aan een plan bezig is, moet de gemeente scherp zijn op de eigen grondpositie. Vanavond is Campina genoemd om naar voren te halen. Wat is de grondpositie daar? Die grondpositie moet uitgenut worden. De heer Kabbouti (PvdA) vraagt als het gaat om locaties die binnenstedelijk, in bestaande wijken worden gerealiseerd en als vastgesteld wordt dat er in een bepaalde veel sociale woningen gebouwd zijn, is de fractie van De Bossche Groenen dan van mening dat daar middenhuur, dan wel dure woningen gerealiseerd moeten worden om die wijk weer in balans te brengen? En het tegenovergestelde, op het moment dat geconstateerd wordt dat er ergens heel veel dure woningen zijn, dat je misschien juist meer inzet op sociale woningen, een stukje maatwerk in die bestaande omgeving. Is de fractie van De Bossche Groenen daarvoor te porren? De heer Hoeben (De Bossche Groenen) vindt dit interessant. Hij verwijst naar de achterstand die er inmiddels is in het aandeel sociaal. In het komende jaar moet de gemeente scherp zijn op het behalen van de percentages. Er zijn discussies in de raad geweest en daar werd ongeveer de hele binnenstad beschouwd als een wijk waar toch al heel veel sociaal zat, daarom zou bij het GZG-terrein daar niet zoveel aandacht aan gegeven hoeven te worden.

Dan draait het de verkeerde kant op en daar kan de fractie zich niet in vinden. De heer Kabbouti (PvdA) hoort bij de vraag of de fractie van De Bossche Groenen voorstander is van een gemengde wijk dat het antwoord 'ja' is. Op het moment dat het gaat om bestaande wijken wil de fractie van De Bossche Groen voorzichtig zijn. Hij deelt dat. Maar onderaan de streep is de visie die nu met elkaar geprobeerd wordt te bewerkstelligen dat de stad in balans gebracht moet worden met de bewoningen die nodig zijn, dus ook met die streefpercentages. Hij bemerkt een discrepantie in de beargumentering. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) vindt vooral dat de stad vooruit geholpen moet worden. Daarom verwees hij ook naar de inspraak van de Plaatsmakers. Die mevrouw had het helemaal bij het juiste eind: ga nu eens kijken wat er nodig is en dan krijg je vanzelf die mix. Maar het gaat niet alleen om een goed plan door een projectontwikkelaar neergezet met allerlei prachtige presentaties erbij en een hele grote grondpositie. Het gaat als raad om keuzes maken waarvoor gebouwd gaat worden. Dat kan echt wel een keer in het extreme om wat geld te verdienen. Er is nu eenmaal ook een markt voor. Ergens moet ook de boekhouding op orde komen, maar in de basis zit de raad hier om het voor de inwoners te doen. Hij vervolgt inzake het voorbeeld van de autoluwe binnenstad.

Hoe groot is het aandeel dat de raad hier heeft. Vanavond is de motie als afgedaan beschouwd. Hij proefde geen overtuiging. Wat is nu de drang om per se die motie afgesloten te hebben? Er moeten heldere keuzes worden gemaakt en een raadslid moet gaan staan voor waar hij voor staat. De parkeernorm. Op het moment dat gebouwd wordt en de hoogte gekozen zoals D66 graag wil, maar je hebt D66 die graag de auto kwijt wil, dan bijt dat elkaar. Als in de hoogte gebouwd wordt en er moet goedkoop en betaalbaar gebouwd worden, dan zal er iets met de parkeernorm moeten worden gedaan. Hoe hoger er gebouwd wordt hoe meer parkeerplaatsen er nodig zijn op een klein stukje grond of er moet dieper de grond in gegaan worden en dat maakt het heel erg duur. Hoe klein de footprint van de toren dan ook is, uiteindelijk slokt de parkeernorm het park op. Daar zijn ook voorbeelden van bekend. Meer snelheid maken is ook gaan voor meer laaghangend fruit. Groot Meerendonk staat nu inderdaad op nul. De Groote Wielen 2300, maar tot 2026 maar 400. Dat zou zo een plek kunnen zijn, daarvan is bekend dat daar gebouwd zal worden en daar is ruimte voor 2300. Laat daar nu die stap extra gezet worden. Hij gaat naar mobiliteit, het draaien van asfalt. Waar de lobby vandaan komt is hem nu wel duidelijk.

Snelfietsroutes, kleinschalige verkeersmaatregelen en vervolg ring, oftewel door zoals nu, op dezelfde manier, waarvan al bewezen is dat het niet werkt. Waar is de veiligheid rondom de scholen gebleven? Het rondjes rijden wil hij tegengaan. Daarom wordt nu een ring gebouwd die nog steeds de ring is waarop je eindeloos, zonder hinder, rondjes kunt draaien. Voor het ontwerp van de Kanaalboulevard, die binnenkort voorligt, wordt een fietsroute gekruist. Daar zou een knip gelegd moeten worden zoals in 2009 ooit was bedacht. Waar zal dan over worden gesproken? Hij voorspelt dat er zal worden gesproken over of die rotonde een tweerichtingsrotonde wordt voor de fietsers of een eenrichtingsrotonde. Dat is nu precies de kern van waar het over gaat. Grijp terug, pak dat handboek uit 2013 er nog eens bij en kijk waar het mis is gegaan. Hoe kan het nu dat dit gebouwd wordt. Hij hoorde zojuist de Koningsweg, het is mooi geworden, maar het is niet wat er in dat plan staat. Het is niet het uitgangspunt want het ging over 23

oversteekbaarheid. Er kan op twee plaatsen overgestoken worden zonder verkeerslicht. Waarom de Voorstraat eruit, in 2009 Brugplein 2600 vervoersbewegingen per dag, maar de wens was autoluw. 2013 autoluw maken, maar zonder de knip. In 2030 de Bossche Stadsdelta, het Brugplein met 28.000 autobewegingen per dag. Hoezo autoluwe Binnenstadsring? Het is aan de raad om heldere keuzes te maken. De heer Van Griensven (PVV) somt op dat de ozb en de leges worden verhoogd. Afvalstoffenheffingen worden ook verhoogd. Energiekosten zijn verhoogd. Steeds meer mensen kunnen dit niet meer betalen. De uitkeringsgerechtigden en lage inkomens worden gecompenseerd. Maar de groep daar net boven, de middeninkomens niet. De gevolgen daarvan zijn dat de armoedeval binnen de gemeente steeds groter zal worden. Om dit op te vangen zal het voor de gemeente zeer zwaar worden. Daarnaast is de verwarming van hun huis voor veel inwoners niet meer te betalen. Graag ziet hij dat de isolatie van huurwoningen door verhuurders stug wordt doorgezet. Minder tocht betekent immers minder kosten en dat is voor de inwoners en zeker diegenen die het hardst onder de prijsverhogingen lijden, het beste. Dat is niet alleen prettig voor de portemonnee, maar zeker ook voor het woongenot en de gezondheid.

Kan de wethouder deze visie delen en hoe gaat hij hiermee verder? Verder is de PVV van mening dat per direct gestopt moet worden met de absurde klimaatsubsidieslurpers om de armoedeval te verhelpen en daarmee de ozb-verhoging te schrappen en de lokale heffingen te verlagen. Wat de PVV betreft blijft de Rosmalense en Nulandse Polder gewoon een natuurgebied en moet dat natuurlijk blijven, met de agrarische actie die er altijd is geweest, eventueel aangevuld met nieuwe natuur. Voor vervuilende windturbines en zonneparken is er wat de PVV betreft geen plek. Voor het behouden van natuur moet de natuur die er is behouden blijven en niet vervangen door nepnatuur zoals bij Coudewater nu gebeurt. Voor de PVV had het Prins Hendrikpark en het Annapark er nooit hoeven komen. Dit soort dingen moet in de toekomst worden voorkomen. Hij ziet dat bij de deelmobiliteit van scooters overal gewoon scooters langs de weg liggen. Hoe gaat de wethouder dat oplossen en wanneer gaat dat gebeuren? De PVV wil besparen door te stoppen met gasloos bouwen. Er gaat veel te veel geld in de projecten zitten die nu gedaan moeten worden op subsidie en dergelijke op het bouwen. Hij vindt dat de prijzen van de huizen daardoor veel te hoog worden. Vooral in deze situatie kunnen mensen die huizen helemaal niet meer betalen.

Is bekend bij de wethouder of het nog wel daadkrachtig is? Laadpalen bij sociale huurwoningen wil hij niet. In sociale huurwoningen wonen mensen die niet zoveel verdienen en vaak geen elektrische voertuigen hebben. Zet de laadpalen op plaatsen waar mensen wel zo een voertuig kunnen betalen. De heer Van Rens (D66) hoort veel punten die de heer Van Griensven niet wil. Kan hij aangeven wat hij het komend jaar wel wil? De heer Van Griensven (PVV) kan dat zeker. Vervoer voor ouderen en mensen die handicapt zijn, licht gehandicapt, naar de stad en naar de dorpen en wijken. Er is gelukkig al een plan voor gemaakt. Daar is de seniorenbus voor gekomen. Dat is een goed plan. PVV is niet zo heel tevreden met de begroting. De heer Van Rens (D66) begrijpt dat de PVV niet heel tevreden is met de begroting. Seniorenvervoer wil de PVV graag. € 130.000 voor twee seniorenbussen wordt daarvoor vrij gemaakt. Moet de PVV dan niet onwijs tevreden zijn? Want hij krijgt alles wat hij wil. De heer Van Griensven (PVV) stelt dat de heer Van Rens dit verkeerd ziet. Het geld moet naar de inwoners gaan. Veel mensen moeten heel veel betalen aan energielasten en dat soort dingen, maar dat hoort niet altijd bij deze begroting. Hier wordt te veel rond gepot in al die subsidieplannen en dergelijke. Het geld gaat daarnaartoe en komt niet bij de burgers terecht. Dat ziet hij graag veranderd.

De heer Van Rens (D66) heeft een vervolgvraag. Er wordt door het college veel geld uitgegeven aan de verschillende panden die de PVV noemt. Ook met als doel om de woonlasten op bepaalde punten te verlagen, vooral de energielasten. Dan komt het geld uiteindelijk toch bij de Bossche inwoners terecht? De heer Van Griensven (PVV) beaamt dat dit in beginsel wel zo is. Maar straks leveren de energiekosten niets meer op. Straks moeten ook al die dingen opgeruimd worden. Net als 24

zonnepanelen en dergelijke. Wie gaat die kosten dragen? Moeten mensen die zelf dragen? Dan worden die kosten nog veel hoger. Mevrouw C.H.A. van den Wildenburg (VOOR Den Bosch) meldt dat het college de ambitie heeft om een goed bereikbare stad te realiseren door onder andere de stad autoluw te maken en het fietsen te stimuleren. De stad moet ook bereikbaar zijn en blijven voor inwoners van het centrum en direct omliggende wijken. Er zijn veel signalen van burgers die in wijken, met name rondom de stad, tijdens evenementen en weekenden vaak meerdere rondjes in de wijk moeten rijden om een parkeerplek voor de auto te vinden. Bewoners geven aan dat zij op die momenten niet met de auto weg durven omdat ze bang zijn dat ze bij thuiskomst een auto niet meer kwijt kunnen. Ze pleit ervoor dat het college meedenkt om de parkeeroverlast in wijken tijdens evenementen en weekenden te beperken. Onveilige situaties. Onlangs heeft ze contact gehad met een ambtenaar van de gemeente om te kijken naar een oplossing voor een onveilige situatie. Dit gaat dan over een voetgangersoversteek bij het Kardinaal van Rossumplein. Meerdere malen ziet ze daar gevaarlijke situaties en ouderen die daar niet over durven te steken. Er zijn zelfs ouderen die naar haar toekwamen omdat ze dat ook echt niet durfden.

De ambtenaar berichtte haar dat de situatie al meerdere keren is bekeken en dat de ongeregelde situatie met waarschuwingsborden prima is geregeld. De onveilige situatie blijft dus. Hoe wil het college hier in de toekomst mee omgaan? Nietsdoen lijkt geen optie. Daar leveren de zogenaamde turborotondes en de rotondes met dubbele fietspaden ook gevaarlijke situaties op. VOOR Den Bosch pleit er dan ook voor om deze rotondes niet meer te realiseren en waar mogelijk deze rotondes aan te passen. De laadpalen. Vanaf 2035 worden er geen nieuwe benzine- en dieselauto's meer verkocht. Nu al hoort ze geluiden van burgers die op een grote afstand van de woning de auto aan de laadpaal moeten leggen. Dit met name bij hoogbouw en in de omliggende dorpen van de stad. Er moeten meer laadmogelijkheden komen. Daarnaast roept ze het college op om na te denken over de toekomst. De heer Van Griensven (PVV) vertelt dat er ook vanuit huis geladen kan worden. Dan is er geen laadpaal nodig. Hoe kijkt mevrouw Van den Wildenberg daar tegenaan? Mevrouw C.H.A. van den Wildenburg (VOOR Den Bosch) legt uit dat het met name om hoogbouw gaat. Ze roept het college op om na te denken over de toekomst. Moet er bij iedere parkeerplaats een laadpaal komen? Hoe gaat dit eruitzien in het straatbeeld en denk dan aan de parkeermeters van vroeger die uit het straatbeeld moesten omdat het niet mooi was. Mevrouw J.J.M.

van den Wildenberg (VOOR Den Bosch) stelt dat op het vlak van wonen en duurzame verstedelijking de verbinding van vandaag en morgen van groot belang is. Helaas is de druk op de woningmarkt erg groot door de opgaven die de gemeente en de woningbouwcorporaties hebben. Hierdoor ontstaan ellenlange wachtlijsten waardoor de kans op een woning tot bijna tien jaar is opgelopen. Dat kan mede opgelost worden als er wordt gebouwd. Niet alleen de woningmarkt, ook de arbeidsmarkt is overspannen door de jarenlange onderwaardering van mensen die met hun handen werken. Daar ligt voor wat VOOR Den Bosch betreft een mooie uitdaging voor de wethouder Onderwijs. Er is een groot tekort aan vakmanschap om de bouwopgaven van betaalbare huur- en starterswoningen in de stad te realiseren. Als de juiste mensen en materialen er al zijn om dit werk te gaan uitvoeren, dan ligt er mogelijk toch nog een bom onder heel de bouwwereld. Dat is de stikstof. Hoe gaat de wethouder dit probleem tackelen? Want VOOR Den Bosch wil heel graag dat de wachtlijst bij de WoonService gewoon afneemt. Dat kan alleen als ingezet wordt op bouwen, maar ook op het halen van de milieuopgaven. Verder mag de bouwambitie niet ten koste gaan van de verloedering in de wijken en dorpen. Mevrouw Parijs (Bosch Belang) vertelt dat Bosch Belang een paar belangrijke punten gaat aanstippen. Dat gaat over de woningen.

Er wordt in de hoogte gebouwd. Er worden woningen gesplitst, ze is er blij mee dat het wordt vergemakkelijkt. Dat is een belangrijk punt. Wonen op het water is ook mogelijk. Ze sluit aan bij GroenLinks dat de woonvorm groen moet zijn. Het is heel belangrijk om daar op te investeren. Dat is een fijn punt. Iedereen zegt: bouwen, bouwen, bouwen, maar kijk ook eens achterom, wat staat er allemaal al aan huizen? Er is altijd een tijd van woningnood geweest. Toen hadden mensen 16 m² per persoon, nu heeft iemand 65 m² per persoon. Er wordt ruimer gewoond. Veel alleenstaande ouderen zitten in grote woningen, waarvan 25

het een idee is om financieel te stimuleren om in het huis te laten verbouwen, waardoor jonge mensen die nog niet zoveel kunnen betalen daarin kunnen wonen. Dat zijn twee vliegen in één klap, want ook de eenzaamheid van de oudere wordt weggehaald. Mevrouw Lipman (CDA) vraagt of mevrouw doelt op splitsing van woningen? Of iets anders? Mevrouw Parijs (Bosch Belang) denkt aan splitsing van woningen, dat staat ook in het bestuursakkoord. Het is nu best een lange weg om te gaan, het moet makkelijker worden gemaakt. Er is ook nog de financiële situatie. Als iemand AOW heeft, moet daar weer voor ingeleverd worden. Dat zou gesplitst moeten kunnen worden en er zou geld voor vrijgemaakt moeten worden zodat mensen iets kunnen verbouwen om een keukentje, badkamer of iets dergelijks te maken waardoor meer ruimte gecreëerd wordt. Ze is voorstander van wonen op het water. Ze vindt het jammer dat de stad daar nooit zoveel aandacht voor heeft gehad. Den Bosch is een waterstad. De woningen die nu vanaf de Ertveldplas mogen komen zijn al een goed punt, maar dat er nog maar drie overblijven voor mensen die er ook heel graag willen wonen vindt ze jammer. Ze zou er graag wat meer ruimte in willen zien met oog voor het meer op het water gaan wonen. Mevrouw Hernández (50PLUS) houdt het kort want veel is al gezegd. 50PLUS vindt twee dingen belangrijk. Betaalbare woningen noemt ze keer op keer.

Ze weet dat de gemeente grond heeft, als dat wordt gebruikt zijn de kosten die mensen moeten betalen in eigen hand. Het probleem nu blijven de projectontwikkelaars. Als de gemeente iets wil veranderen, betaalbare woningen wil hebben, dan moet niet alleen procentueel gekeken worden naar hoeveel sociale woningen of minder sociale woningen er komen, het heeft ook te maken van de kosten van de grond en Coudewater is een goed voorbeeld daarvan. Het tweede is mobiliteit. Het is allemaal al gezegd. Ze ondersteunt collega's die meedenken aan de verbinding tussen het buitengebied met de stad. Ze hoort over de seniorenbus. Natuurlijk ondersteunt ze dat., maar vergeet niet dat wordt gewerkt met vrijwilligers. Als er geen vrijwillige chauffeurs zijn kun je voor veel geld seniorenbussen hebben, maar dan is er niemand die ze rijdt. Dat betekent dat de mensen in Vinkel en Nuland niet naar de stad kunnen komen. Ze stelt voor in gesprek te gaan met Provinciale Staten en de mobiliteit en de bussen terug te brengen naar de dorpen. 17 oktober jl. noemde ze al de scooters en het slechte gedrag van de bestuurders in het verkeer. Ze heeft een motie ingediend en aangehouden inzake het parkeren van alle scooters die behoren tot deelmobiliteit. Ze veroorzaken in de wijken veel ergernis. Ze is van plan de motie weer in te dienen.

Reactie college Wethouder Slikker hoort de stip op de horizon, niet alleen het college, maar de hele raad zoekt naar meer betaalbare woningen, kortere wachtlijsten en mensen die gewoon een fatsoenlijk thuis kunnen vinden in deze stad. Dat is de kern van de missie waar het bestuursakkoord over gaat en waarmee met de begroting ook de euro's worden bijgelegd. Het is al een paar keer gezegd: het is geen sinecure in deze tijd. Stijgende bouwkosten, personele tekorten, stikstof, hoge rentes, steeds hogere energierekeningen waardoor mensen overwegen het huis toch maar niet te verkopen, niet meer te bewegen, of niet verder te bewegen uit die sociale woning. Er is nogal te doen op dit moment. Het helpt als de plannen voortvarend worden uitgevoerd. De keuzes die ten grondslag liggen aan deze begroting helpen op dit moment om de vaart erin te houden. Hij noemt ze. 1. Het vergroten van de P van personeel, waar € 550.000,00 structureel per jaar voor wordt uitgetrokken. Die capaciteit is er niet morgen, maar het geeft wel perspectief op het aanvullen van de ambtelijke capaciteit die nodig is om de kleinere plannen, die op dit moment niet voortvarend worden opgepakt omdat de grote plannen waar meters op worden gemaakt prioriteit krijgen, op termijn wel weer te kunnen doen. 2. De focus op de grote projecten. 3. Niet tornen aan de plannen die van tekentafel af kwamen, die harde plancapaciteit.

Is dat een technisch foefje waarbij er onderscheid wordt gemaakt tussen harde en zachte plannen? Nee, dat is wat er van de tekentafel kwam en kunnen er op relatief korte termijn woningen mee worden gerealiseerd. Of moet het terug, gaat de raad weer aan de knoppen draaien en worden de woningen vele jaren later afgeleverd. Dat kan. Als dat op elk willekeurig plan wordt gedaan, levert dat vele jaren vertraging in de bouwcapaciteit op. 4. De zoektocht naar extra flexwoningen met de corporaties. Hoogwaardige flexwoningen, van kwaliteit, woningen die inderdaad gewoon meetellen als sociale huurwoning omdat het geen 26

zeecontainer van 'De Oude Meeuw' is. Kijk naar het woningbouwproject STEK in de Noordoosthoek. Er zijn mensen die daar dolgraag willen wonen. Bij woononderzoek naar nieuwe woonvormen wil 25% van de geënquêteerden op een andere manier wonen dan men traditioneel gewend is. Daar past flexwonen perfect tussen. Los van de 400 die er al zijn, de 250 die in de planning zitten voor 2023 en 2024 in Belgeren en de Noordoosthoek is er recent een zoekopdracht uitgezet om ergens in de bandbreedte van 250 tot 400 flexwoningen extra te kunnen realiseren. Gezocht wordt naar passende locaties. Rosmalens Belang vraagt terecht naar de uitwerking van het Volkshuisvestingsfonds van € 5 miljoen, die volgend jaar naar de raad komt. De heer Van der Leest (CDA) vraagt of de wethouder de flexwoningen ziet als een oplossing voor de studenten in de stad. Wethouder Slikker heeft voor studenten een plan voor 121 studentenwoningen liggen. Maar de woningen die op dit moment op De Fuik zijn gerealiseerd is voor een groot deel voor de studentendoelgroep. Op STEK, Noordoosthoek worden het niet per se studenten. Hij gokt dat studenten liever dichter bij de stad zitten. De heer Van der Leest (CDA) vraagt of die woningen ook duurzaam zijn. Wethouder Slikker beaamt dit. Het versnellen van de EPG-labels. PVV vroeg hoe huizen sneller kunnen worden verduurzaamd. Dat gebeurt.

Met de corporaties worden er afspraken over gemaakt. De heer Van Griensven (PVV) denkt niet aan verduurzamen maar het isoleren van huizen. Zorgen dat er minder tocht in de huizen zit en dat de huizen bewoonbaar zijn voor de inwoners. Wethouder Slikker hoorde ook de koppeling met het van het gas afhalen dat de PVV liever niet heeft. Dat betekent dat in de Gestelse buurt, waar een van de zes flats gerenoveerd is, dat bewoners die een warmtepomp hebben inmiddels € 35,00 per maand aan energielasten betalen. Hij wil er voortvarend mee verder. Deze stad heeft in de corporatiesector nog 1424 woningen met een EFG-label. Die moeten daar voor 2028 allemaal vanaf zijn. Dat moet versneld worden. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vraagt of de bal bij de verduurzaming van corporatiewoningen bij de corporatie ligt. Wethouder Slikker bevestigt dat. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vraagt of de wethouder niet bang is, door de stijging van de ozb dat er een belasting komt op de gelden die daar zijn? Wethouder Slikker hoorde dit 17 oktober jl. bij de vorige commissie ook terugkomen. Het bedrag dat de corporaties extra aan ozb betalen is € 700.000,00. Dit jaar worden 600 sociale woningen gerealiseerd. De corporaties tekenen bij, als het kan, voor 400 extra flexwoningen. Dat zijn 1000 woningen. Ze kosten gemiddeld € 150.000,00.

Dan praat je over een investeringscapaciteit van € 150 miljoen euro om dit te realiseren. De financiële situatie van de corporaties is gezond. Daarom kan deze stad ook relatief grote ambities aan. Daar is geen belemmering voor. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) neemt aan dat de verhuurderheffing er volgend jaar nog af gaat. Die werd in het verleden als argument aangehaald om niet te investeren, dat ging om ongeveer evenveel geld. Het kan wel degelijk een verschil maken. Wethouder Slikker legt uit dat corporaties een tijd een stapeling hebben gehad. De verhuurderheffing is hoger dan de ozb. Er gaan miljarden euro's terug naar de corporaties op dit moment. De vraag voor de corporaties is: worden er voldoende grondposities geboden? Kan er voldoende snelheid met elkaar worden gemaakt? Flexwoningen zijn daar een goede oplossing voor. Er wordt niet gebouwd op locaties waar nu permanent kan worden gebouwd. Op alles wat nu permanent beschikbaar is voor woningbouw waar plannen voor zijn worden geen flexwoningen geplaatst. Het gaat om aanvullende locaties die op dit moment nog niet in beeld zijn. Voor wat betreft de uitvoeringsagenda met de corporaties worden op basis van de landelijke prestatieafspraken en de lokale prestatieafspraken aanvullend afspraken gemaakt voor 2023 en 27

verder. Dat zijn best stevige afspraken. Het gaat over het laaghouden of zelfs beperken van de huren. Over het versneld verduurzamen van die 1424 woningen. Met name CDA, Rosmalens Belang en Bosch Belang noemden het beter benutten van de bestaande voorraad. Inderdaad, er kunnen grote ambities liggen bij het realiseren van nieuwe woningen, maar er staan 60.000 woningen in deze stad. Een groot deel ervan is gebouwd voor gezinnen. 70% van de woningzoekenden op dit moment is alleenstaand. Dat is heel lastig, want met splitsen wordt tegen parkeernormen aangelopen, tegen leefbaarheidsvraagstukken in de wijken. Maar in de toekomst moeten bestaande woningen beter worden benut. De afgelopen jaren zijn elf tot twintig extra splitsingen gerealiseerd. Dat aantal moet omhoog. Dat hoeft niet alleen splitsing te zijn. Bosch Belang vroeg aandacht voor grensachtige concepten waarbij een oudere een jongere in huis neemt. Je kunt je afvragen of mensen dat willen. De onderzoeken van Zayaz Nieuwe Woonvormen laten zien dat mensen daartoe bereid zijn. Het concept bij Avans waarbij 121 woningen worden gerealiseerd, dit nieuwe type woonvorm is toekomstmuziek. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vraagt zich af over het transformeren van een gebouw voor dit soort doelen, wat de redenen zijn dat het maar om tientallen woningen gaat. De leegstand in de binnenstad kan ermee aangepakt worden.

Wat zijn de middelen die de wethouder wil inzetten om dat te bespoedigen? Wethouder Slikker geeft als voorbeeld de Hervensebaan waar 400 Oekraïense vluchtelingen wonen op dit moment. Als deze leeg komt zijn er plannen met de corporaties om daar weer sociale woningen in te maken. Daar waar panden leegstaan en die panden ook te benutten zijn om woningen in te realiseren wordt dit ook gedaan. De potentie van de plannen is daarmee 13.000 woningen. Hij verwacht dat de 10.000 te realiseren woningen de komende jaren ook lukt. Kunnen de marktomstandigheden veranderen? Ja, hij heeft geen glazen bol. De haalbaarheidsonderzoeken waar de heer Kagie aan refereerde, hadden een heleboel kunnen voorspellen, maar lage waterstanden in de Rijn en een tekort aan dakpannen hadden daar niet bij gezeten. Dat is wel de realiteit waar corporaties en ontwikkelaars op dit moment mee kampen. Betekent het dan dat vergunningen inzakken? En wordt er op korte termijn een probleem in de productie verwacht? Hij kijkt naar de vergunningen die eraan komen: EKP eerste fase, Avans, het Centrum van de Groote Wielen, de Vlietdijk, Coudewater, flexwoningen in de Noordoosthoek. Er komt nogal wat aan. Dit jaar worden 1200 woningen gerealiseerd waarvan 600 sociaal. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vraagt hoe de wethouder aankijkt tegen de ambtelijke capaciteit om dat allemaal te verwerken.

Wethouder Slikker als de gemeente gereed is met plannen maken is het aan een ontwikkelaar of een corporatie om die vergunning aan te vragen. Soms gebeurt dat niet, omdat er geen aannemer te krijgen is, omdat er geen personeel in de bouw is. Dan ligt het niet bij de ambtelijke capaciteit van deze gemeente, maar bijvoorbeeld bij marktomstandigheden. Stel dat je op een recessie afstevent en stel dat je een situatie krijgt, zoals enkele jaren geleden, dat er geen woningen werden verkocht, dan zeggen projectontwikkelaars dat ze panden niet meer verkocht krijgen en vragen de vergunning niet aan. Dat heeft hij niet onder controle. Wel wil hij voortvarend plannen door de raadzaal heen loodsen, extra ambitie op flexwoningen neerzetten, durven extra ambitie op splitsing en bestaande woningenvoorraad te zetten. Hij wil het debat in de raad voeren over hetgeen wel binnen de spanne ligt en niet over hetgeen dat buiten de spanne ligt. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) stelt dat een ontwikkelaar of corporatie niet zelf de vergunning accordeert. Dat doet de ambtelijke organisatie. Wethouder Slikker beaamt dit. Dat kost capaciteit. Dat capaciteit ertoe leidt dat er minder kan dan de gemeente op dit moment wil is een feit. Alleen al het feit dat die kleine plannen van vier, vijf en zes woningen vertraging opleveren omdat de grote plannen voortvarend worden opgepakt is vervelend.