Verslag commissie Omgeving 2022-10-18 - vastgesteld

Commissie OMGEVING Datum: Locatie: Aanwezig: Voorzitter: Secretaris: (plv.) Commissieleden:

18 oktober 2022 Raadzaal

Collegeleden:

A.P.R.G.M. van Rosmalen mr. G.L. Pijnenburg H.B. Bos, J. Broekmeulen, drs. L.L.F.M. Ciotti, J.M.A. van der Els, E.R.F. Esser, L.A.J. van Griensven, mw. A. Hernández, W.B.G. Hoeben, mr. F. Kabbouti, M.P. Kagie, mw. M.A.J.T. Korvervan Weegberg, A.A.J. van der Leest, mw. mr.drs. R. Lipman, mw. ir. V.P.T. Muller-Laumans, mw. W.A.M.H. Parijs, ing. H.G. van de Pol, M.G.H. van Rens, B.F.C. Roovers, mw. E. Samshuijzen, A.C. van Silfhout, ing. J.P. Verhoef BEd, mw. N.R. Verreijt, K.M. Vossen, mw. mr. C.H.A. van den Wildenberg, mw. J.J.M. van den Wildenberg ing. R.A.P. Geers, M.J.J. van der Geld MSc, P. Slikker

Verslaglegging:

mw. T. van der Aart

Afwezig:

M.C. Dupuis, J.Th.M. van Hoek, C.E.J.J. Koningstein

1.

Opening en mededelingen De voorzitter opent de vergadering en heet iedereen welkom. Wegens ziekte onder commissievoorzitters is hij vanavond waarnemend voorzitter. Er is bericht van verhindering ontvangen van de heer Koningstein van Bosch Belang en van de heer Dupuis van de SP. Kort herhaalt hij de procedure, iedere fractie heeft zes minuten spreektijd. Interrupties op interrupties worden niet toegestaan. Een interruptie is een korte interventie.

2.

Vaststellen van de agenda De agenda wordt vastgesteld.

3.

Vaststellen van het verslag van de commissie Omgeving van 26 september 2022 De voorzitter geeft aan dat er een opmerking is binnengekomen van mevrouw Van den Wildenberg, dit is gecorrigeerd. Het verslag zoals het nu voorligt van 26 september 2022 wordt vastgesteld.

4.

Vaststellen van de lijst van toezeggingen en de lijst openstaande moties De voorzitter meldt dat het college voorstelt de Verkeersafwikkeling Heesch-West ter hoogte van Nuland en Aanvullend afwegingskader Gemeenschappelijke Regeling Heesch-West inzake advies milieucategorie 5.1 als afgedaan te beschouwen. De commissie stemt in met het voorstel om bovengenoemde moties als afgedaan te beschouwen. De voorzitter staat stil bij de motie Middenhuur in het Gasthuiskwartier. Tijdens de vorige commissievergadering heeft de heer Hoeben gevraagd nog niet in te stemmen met de afdoening van deze motie en er op een later moment over te besluiten. De heer Hoeben heeft hierover een onderbouwing aangeleverd en zal die kort toelichten. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) begrijpt punt 1 van het dictum. 36 is 36. Bij punt 2 staat dat gedacht wordt aan 33 woningen op het middengebied waarvan de doelstelling zal zijn dat er zoveel mogelijk middenhuur komt. Uitgerekend met de plus van 33 boven op het aantal van 409 op het totale Gasthuiskwartier zou het bij 100% middenhuur maar 19% zijn. De motie vraagt om te streven naar 20%. Het is niet bekend of 33 wordt gehaald. Als de 33 wordt gehaald is het allerminst zeker of ze allemaal in de middenhuur terechtkomen. Het is gebruikelijk dat moties pas worden afgesloten op het moment dat er echt een raadsvoorstel of raadsinformatiebrief ligt 1

waar concreet in staat wat er wordt gedaan. Dat is nu niet het geval. Hij stelt voor de motie nog open te laten staan. Mevrouw Muller (D66) wil de motie als afgedaan beschouwen. De motie vraagt het streven naar 20% middenhuur in het Gasthuiskwartier. In de beantwoording van het college staat dat het college daar inderdaad naar streeft. 36 is toegevoegd, 16 in de Nieuwstraat en mogelijk 33 in het middengebied. Dat is dan 19%. Dat lijkt een goed streven naar 20%. D66 heeft er vertrouwen in dat het college daar naar blijft streven. D66 heeft de motie mede-ingediend en beschouwt de motie als afgedaan. De voorzitter vraagt of meer fracties de motie als afgedaan willen beschouwen. Dat zijn de fracties van Rosmalens Belang, VVD, PvdA en GroenLinks. Hij constateert dat de meerderheid de motie als afgedaan wil beschouwen. Hiermee wordt de motie als afgedaan beschouwd. Raadsvoorstellen 5.

Conceptbegroting 2023 De voorzitter stelt dat vanavond gesproken kan worden over de begroting ten aanzien van de onderwerpen die in deze commissie thuishoren. • Ruimtelijke ordening/stedenbouw • Wonen • Grondzaken • Mobiliteit • Bereikbaarheid Mevrouw Verreijt (Rosmalens Belang) noemt als thema van deze begroting In de steigers. Een begroting voor alle inwoners van deze gemeente, waar breed wordt ingezet op meedoen, ontmoeten en gezien worden. Waar oog is voor elkaar, omkijken naar elkaar en bouwen aan karakter van mensen, dorpen en wijken. Ze ziet vastgestelde plannen voor duizenden woningen waar zelfs meer sociaal gaat worden gebouwd dan de percentages die nu in het bestuursakkoord staan. Woningen die de komende jaren in de steigers zullen staan en daarna veel mensen een thuis kunnen bieden. Een volledig nieuwe wijk in de noordoosthoek van de Groote Wielen waar door het plaatsen van flexwoningen snel gewoond kan worden. Daarnaast is de fractie groot voorstander van het aanpassen van de bestaande woningvoorraad. Er zijn namelijk veel meer gezinswoningen dan gezinnen die een woning zoeken. Daarom juicht de fractie het toe dat initiatieven als woningsplitsing en mantelzorgwoningen op de agenda staan.

Kan de wethouder vertellen wat de status is van de uitwerking hiervan? Alles wordt nu aangepakt om mensen een thuis te kunnen bieden, in de stad, de wijken en dorpen, zonder de kwaliteit van wonen en omgeving te verliezen. Zij kijkt vol verwachting naar de uitvoering van deze plannen want met het in de steigers zetten ben je er nog niet. Het tekort aan mensen en de hoge bouwkosten maken betaalbaar bouwen een flinke uitdaging. Het Volkshuisvestingsfonds brengt die betaalbaarheid gelukkig een stuk dichterbij. Zeker nu er dit jaar al extra geld is vrijgemaakt in de begroting. Rosmalens Belang ziet wel graag een uitwerking van dit fonds om dit ook daadwerkelijk te kunnen uitvoeren. Maar wat heb je aan een woning als je deze niet kunt bereiken? Of als het een halfuur duurt voor je uit de wijk bent? Dit is voor Rosmalens Belang al jaren een aandachtspunt in de Groote Wielen en zij is dan ook blij dat er € 12,5 miljoen wordt uitgetrokken voor de rondweg van en naar de Groote Wielen waarbij ook rekening wordt gehouden met sluipverkeer in de omliggende gebieden. Zeker nu de noordoosthoek ontwikkeld gaat worden en er een flinke wijk bij komt zijn dit wat Rosmalens Belang betreft noodzakelijke punten. Dit valt natuurlijk ook onder het kopje leefbaarheid. Hoe bereik je de woning, hoe fijn woon je er en hoe veilig voel je je in je woning, op straat en onderweg.

Waar in de stad veel op loop- of fietsafstand is pak je in de dorpen en verder liggende wijken al snel de auto. Wil of kun je de weg niet op, dan is het openbaar vervoer een welkom alternatief. Maar het is niet voor iedereen en op elk moment een optie. Daarom is ze ook blij met de komst van deelmobiliteit. Een alternatief dat ervoor zorgt dat veel mensen van A naar B kunnen komen. Deze deelmobiliteit vraagt echter al jaren aandacht in de uitvoering, want de overlast die wordt ervaren door vooral de scooters en de verommeling van het straatbeeld is een vervelende bijkomstigheid van een mooie oplossing. Rosmalens Belang zal in de commissie Bedrijvigheid verder ingaan op de openbare ruimte en verrommeling van het straatbeeld. Want het elektrisch en daarmee duurzaam rijden en de uitrol

2

van openbare laadpalen lost het probleem voor bewoners met eigen opwekking maar zonder eigen parkeerplaats niet op. Een kabelgoottegel kan beide problemen verhelpen. Mevrouw Samshuijzen (Partij voor de Dieren) is blij dat Rosmalens Belang de pijnpunten benoemt, dat in sommige gemeentedelen qua bereikbaarheid ook het OV niet voor iedereen even toegankelijk is. In 2023 wordt de visie op openbaar vervoer, vooruitlopend op de OV-concessie verwacht. Zij hoort in de woorden van mevrouw Verreijt dat zij dan ook aan de zijde van de Partij voor de Dieren staat wanneer echt gepleit wordt voor een structurele verbetering van alle gemeentedelen voor het OV. Is dat inderdaad zo? Mevrouw Verreijt (Rosmalens Belang) wil vooral aan de wethouder vragen om het openbaar vervoer ook te meenemen in de mobiliteitsvisie. Ze vraagt de wethouder kritisch te kijken naar de verrommeling van de openbare ruimte bij de uitvoering van deelmobiliteit en duurzame mobiliteit. Zij vraagt of hij openstaat voor initiatieven zoals de kabelgoottegel. Daarnaast vraagt ze ook of de wethouder toekomstbestendig openbaar vervoer een prominente plek wil geven in de mobiliteitsvisie. Met de voorliggende sluitende begroting is het vertrouwen dat de komende jaren een nog sterkere gemeente onder de steigers vandaan komt en in de tussentijd blijft ze de bouw nauwgezet volgen.

De heer Verhoef (gewoon ge-DREVEN) complimenteert voor de beantwoording van de vele technische vragen die zijn gesteld. Opvallend is dat de coalitiepartijen bij elkaar 57% van de vragen hebben gesteld. Dat geeft te denken. In de bijdrage probeert hij, in tegenstelling tot wat men hier normaal gesproken in de begrotingsbehandeling ziet - saai, langdradig en technisch op een ludieke maar toch wel serieuze wijze aandacht te geven. Het is het bekende ABC. Er zitten serieuze punten in, zowel vragen als opmerkingen. Misschien kan daar in tweede termijn verder op worden ingegaan. A is van aandacht, die hebben wij graag. B is van begroting, daarover gaat het vandaag. C is van coalitie, een te machtig blok en al heel snel is de oppositie terug in het hok. D is van Design Museum en Diezebrug, die zien we in de begroting graag niet meer terug. E is van energieprijzen, die stijgen als een malle en nekken de mensen. F is van financiële hulp, die veel betrokkenen wensen. G is van Groote Wielen en de nog forse woninguitbreiding ervan. H is helemaal goed, maar hoe komen we daar dan. I is van investeren, een investering komt in de begroting veelvuldig voor. J is van ja, maar wat krijgen we er nu eigenlijk echt voor. K is van koopkracht, hoewel de kracht door de belastingverzwaring vermindert. L is belastingverlaging die juist door afwezigheid hiervan het welzijn verhindert.

M is van mobiliteit, zowel slim, deel- en duurzaam, maar geen openbaar vervoer. N is van nergens in de begroting krijgt het OV hier de vloer. O is van ozb en Omgevingswet. Twee zware jongens die wij het liefst in de PU-Vught zien gezet. P is van personeel, onmisbaar voor de gemeente, maar eens te kort wee je gebeente. Q is van Quote 500, een lijst met rijken waar Den Bosch niet gauw op zal prijken. R is van Rekenkamercommissie die na de laatste raad twijfelt of ze nog wel verdergaat. S staat voor sluitende begroting, maar het is maar net in welk haakje het vast wordt gezet. De heer Broekmeulen (VVD) complimenteert met de ludieke manier van de heer Verhoef om zo zijn bijdrage te doen. Het is bijna bij het einde, hij hoopt dat er nog wel een beetje een positieve bijdrage komt. Is er ook nog iets waarover de heer Verhoef wel tevreden is in de begroting? De heer Verhoef (gewoon ge-DREVEN) vindt het scherpzinnig opgemerkt. Het zal de heer Broekmeulen niet zijn ontgaan dat gewoon ge-DREVEN van de oppositie en de VVD van de coalitie is. Hij komt daar nog op terug. T is van toerist, een graag geziene gast, maar door de belastingverhoging al snel iemand die past. U is van uitbreiding van de woningbouw, zowel gewild als verplicht, maar hoe kan dat zo gauw. V is van verkeersveiligheid, lastig, maar we zoeken naar nieuw beleid.

W is van windturbine, zestien in getal, wel mal, want de MER is nog ver.

3

X is van extra's, daarmee staat de begroting met negentig hits bol, het kan niet op maar wie houdt het vol. Y komt wel heel veel voor in de begroting en de bijlagen, maar nu leidt het niet tot verdere vragen. Zo dit was het dan, het duurde maar even, met de groeten van gewoon ge-DREVEN. Hij wil aansluiten bij het feit dat thema's straks terug kunnen komen bij de commissie Bedrijvigheid. Er kunnen kleine dubbelingen inzitten. Maar bijvoorbeeld over het Design Museum zou de fractie een motie kunnen indienen of aansluiten bij anderen die daar mee komen. Gewoon geDREVEN zal tegen de ozb stemmen met eventueel ook weer een motie, zelf geïnitieerd of ondersteund. Bij toeristenbelasting zou hij graag een aanpassing of wellicht een motie indienen. Zoals ook door de insprekers bij Informeren en Ontmoeten naar voren is gebracht. De voorzitter merkt op dat een deel van de moties gisterenavond al door de heer Van Creij is aangekondigd. Overigens in de commissie waar ze ook thuishoren. De heer Van de Pol (Partij voor de Dieren) legt uit dat een groot gedeelte van de gemeente bestaat uit landbouwgrond. Meer dan 400 ha is in eigendom van de gemeente. Door slimmer om te gaan met de pachtgronden kan een goede bijdrage worden geleverd aan de doelen voor biodiversiteit, klimaat, woningbouw en circulariteit. Afgelopen week was hij in gesprek met de Bossche Club van Duurzaam Doen.

Hij sprak daar met ondernemers die staan te springen om aan de slag te gaan met duurzame landbouw en productie van biobased bouwmaterialen. Ook sprak hij met woningbouwcorporaties, die een tekort merken aan bouwmaterialen en het liefst vandaag nog aan de slag zouden gaan met deze duurzame materialen. Er is veel enthousiasme voor de landbouwtraditie en circulaire economie, maar deze processen hebben een kickstart nodig en daar kan de gemeente bij helpen. Partij voor de Dieren stelt voor de pachtgronden in te zetten voor meer natuur, duurzame landbouw zoals biologische akkerbouw en voor grondstoffen voor biologische isolatiematerialen en als de grond lang beschikbaar is ook voor productiebossen. Hiermee wordt biodiversiteit een boost gegeven, wordt het klimaat geholpen door CO2 op te slaan en wordt er gewerkt aan circulaire economie met de productie van hernieuwbare bouwmaterialen. Mevrouw Samshuijzen (Partij voor de Dieren) heeft op 17 oktober jl. in de commissie Bestuur aangegeven dat er de komende jaren ruimtelijke keuzes worden gemaakt. Vanavond is de avond om er even op terug te komen. Er liggen verschillende plannen voor de ruimtelijke keuzes, bijvoorbeeld het Verstedelijkingsakkoord en de Duurzame Polder. Deze omgevingsplannen moeten samenkomen in de Omgevingsvisie.

Recent heeft ze kennis mogen nemen van het conceptkoersplan, als aanloop richting de Omgevingsvisie die op zichzelf nog even op zich laat wachten. In het conceptkoersplan ziet ze nu al iets verkeerd gaan. Namelijk dat de andere plannen die zij zojuist noemde hier niet volledig in worden meegenomen en er dan ook zaken verloren gaan waar onderaan de streep de natuur de grote verliezer zal zijn. Het is nodig om de plannen die er al liggen tijdig en bindend te borgen zodat de natuur niet op de laatste plaats komt. In het Verstedelijkingsakkoord is al aangegeven dat groen en blauw meegroeien met verstedelijking. Bijvoorbeeld door een aaneengesloten groennetwerk voor plant en dier te maken, verder in te zetten op het Natuurnetwerk Brabant, structuuringrepen en het verstedelijkt gebied maken en lokale vergroening inzetten als drager van gebiedskwaliteit op elk schaalniveau. Vanuit de Duurzame Polder moeten compensatiegebieden in de regio worden aangelegd en zo worden aangelegd dat het gunstig is voor de vogelpopulatie. Het jaarplan en de begroting van de regio Noordoost-Brabant geven aan een robuust natuurnetwerk in de regio te willen met verbindingen tussen bossen, nationale parken en natuurontwikkelingsgebieden. In het conceptkoersdocument staat het niet meegenomen bij de kernkwaliteiten water, landschap en biodiversiteit. Natuur staat eigenlijk in dienst van recreatie.

Versterking, uitbreiding en verbinding van de natuur valt niet zozeer terug te vinden in dit document. Ze wil dat de natuurontwikkeling, zoals in andere documenten wel concreet wordt benoemd, ook wordt gebundeld in het plan. Bijvoorbeeld in een addendum op het uitvoeringsplan Groen en Klimaatbestendig 's-Hertogenbosch, dat er natuurlijk al ligt. En dan is vervolgens de eerste actie te borgen dat die plannen ook echt doorgaan en uitgevoerd worden. Niet te lang wachten. Partij voor de Dieren vraagt niet zozeer nieuwe plannen, maar goede, duidelijke borging en bundeling van wat er al is, het overzicht hierin te maken en tot uitvoering te komen. De goede intenties en de mooie plannen liggen er al, maar de vaststelling van de Omgevingsvisie duurt eigenlijk gewoon nog te lang om het te borgen. 4

17 oktober jl. sprak ze ook al over infra en mobiliteit, waar ze kansen ziet om verkeer af te remmen en de autoluwe binnenstad te stimuleren door groene en biodiverse stroken aan te leggen ter versmalling voor een remmende werking waarmee direct de leefomgeving wordt verbeterd. Biodiversiteit stimuleren en bijdragen aan klimaatadaptatie. Het is in de binnenstad niet altijd mogelijk om grote bomen te realiseren. Kleine, minder diep wortelende bomen, struiken, heesters, bloemen, kruiden en grassen brengen echter ook een heleboel biodiversiteit en natuurwaarden en ze verbeteren ook de leefomgeving. Ze wil aansturen op het integraal aanpakken van de verkeersproblematiek, het hufterverkeer dat er in de binnenstad is, maar ook de versteende stad aan te pakken en dit als een gezamenlijke opgave te zien. Ten aanzien van de binnenstad en de Greenwheels zero-emissie stadslogistiek is ze benieuwd op welke termijn ze hierover meer ontwikkeling kan verwachten. Heeft de wethouder stadshubs in de pijplijn zitten om ook op die manier de mooie ambities die er voor de binnenstad liggen tot realisatie te laten komen en binnenstadsbewoners en -ondernemers te ondersteunen in het mooie verduurzamingsplan? De heer Roovers (SP) stelt dat met de installatie van het nieuwe college er veel is veranderd. Met name in het gehanteerde jargon.

Uit het niets wordt gesproken over harde- en zachte plancapaciteit en gebruikt het college de termen sociaal en betaalbaar ineens door elkaar naar gelang de gevoerde discussie. Was deze verandering van toon ook gepaard gegaan met een fundamentele verandering in het beleid dan zou zijn fractie hier vanavond juichend op tafel staan. Het begint erop te lijken dat dat helaas niet zo mag zijn. Sociale huur dreigt nog steeds het kind van de rekening te worden. De toezegging was dat in het Prins Hendrikpark een van de drie torens sociale huur zou worden. Inmiddels heeft hij een brief van het college met de boodschap dat dit 25% wordt. Onder leiding van de PvdA maakten meerdere fracties bezwaar tegen het feit dat er geen enkele sociale huurwoning in het Gasthuiskwartier is terechtgekomen. Toen werd hij zoet gehouden met de belofte dat de Bloemenkamp volledig uit sociale huur zou bestaan en in het totale gebied 37% sociale huur zou komen. Inmiddels spreken de raadsinformatiebrieven over 30% en als de berekening van de heer Verhoeven wordt gevolgd wordt het zelfs nog minder. Langzaam maar zeker, zonder dat de meesten het doorhebben glippen de sociale huurwoningen de raadsleden door de vingers. De huidige Woonvisie voldoet dan ook niet aan de behoeften die er in de stad leven. 39% van de Bosschenaren dient aanspraak te kunnen maken op een sociale huurwoning.

34% is daadwerkelijk een sociale huurwoning en als je voor 30% blijft bouwen dan daalt dit aandeel. Wat de SP betreft komt er op korte termijn een nieuwe Woonvisie die daadwerkelijk voldoet aan de behoeften van de Bosschenaren. Daarnaast zet het college ook in op meer flexwoningen. Flexwoningen verschralen de woonzekerheid nog verder. Een generatie jongeren trekt van een flexwoning naar een onzeker huurcontract. Onzekere huurcontracten zorgen voor onzekere woonsituaties. Met als gevolg stress, ziekte en weinig mogelijkheden tot binding met hun huis. Ongezonde woonsituaties dus. Mevrouw Hernández (50PLUS) vraagt of de SP het met 50PLUS eens is dat flexwoningen hard nodig zijn, maar niet in een stedelijk gebied. De heer Roovers (SP) geeft het standpunt van zijn fractie weer over flexwoningen: de bewijslast ligt wat de SP betreft bij het college om aan te tonen dat in een gebied geen permanente bebouwing kan komen. Dan mag gesproken worden over flexwoningen. De insteek van het college zoals deze nu wordt geformuleerd in de begroting is: we gaan op zoek naar meer plekken om flexwoningen te bouwen. Hij wil deze redenering omdraaien, of dat dan vervolgens in stedelijk of landelijk gebied komt maakt hem niet zoveel uit. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vraagt wat er gebeurt als de kans er is dat er nauwelijks normale woningen worden geproduceerd.

Is een flexwoning dan wel voldoende? De heer Kabbouti (PvdA) vraagt of de SP flexwoningen ziet als instrument om ook te versnellen, daar waar de reguliere bouw in planvorming wat langer duurt? De heer Roovers (SP) antwoordt beiden hetzelfde. Flexwoningen zijn wat de SP betreft geen nastreefbaar doel. De bewijslast ligt bij het college om aan te tonen dat in een bepaald gebied nu geen permanente bebouwing kan plaatsvinden. Dan mag je spreken over het plaatsen van eventuele flexwoningen, maar niet anders. Niet zoals het nu in de begroting is geformuleerd: we

5

gaan op zoek naar meer plekken om flexwoningen te bouwen. Er moet voor worden opgepast dat flexwoningen worden nagestreefd. De heer Kabbouti (PvdA) stelt dat het college in het bestuursakkoord heeft genoemd dat er scherpe keuzes worden gemaakt daar waar de planontwikkeling de komende periode op wordt ingezet. Dat zijn net de locaties die niet worden ingezet voor flexwoningen. Dus als de capaciteit wordt ingezet om die locaties de komende tien jaar te ontwikkelen, ziet de heer Roovers dan wel ruimte om op andere locaties flexwoningen neer te zetten die de komende jaren dan de verlichting op de woningmarkt te geven. De heer Roovers (SP) blijft bij zijn punt dat zoals het nu in de begroting is geformuleerd: we gaan op zoek, we gaan nastreven, dat er meer flexwoningen worden gebouwd. Dat is de omgekeerde manier van werken. Hij vindt dat pas als het college aantoont dat op een plek nu geen permanente woningbouw mogelijk is, gesproken mag worden over flexwoningen. Dan en niet anders. De heer Kabbouti (PvdA) zoekt de scherpte. Waar het nu niet mogelijk is, is dat dan per definitie niet mogelijk en ook niet over tien jaar? Of is het over tien jaar wel mogelijk, dus nu geen flexwoningen op die locatie die daar tien jaar zouden kunnen staan. De heer Roovers (SP) stelt dat als het college dat hard kan maken flexwoningen voor de SP bespreekbaar zijn.

Niet als nastreefbaar doel, want flexwoningen zijn wat de SP betreft niet wenselijk. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vindt dat nu en permanent twee tegenstrijdigheden zijn. Hoe denkt de heer Roovers hard te kunnen maken wanneer iets wel of niet permanent kan worden bebouwd? De heer Roovers (SP) stelt dat er verschillende factoren zijn. Het kan zijn dat de capaciteit bij het college ontbreekt, of dat er op bepaalde gronden niet aan bepaalde normen als geluidsoverlast en dergelijke wordt voldaan. Die bewijslast ligt bij het college. Dat punt wil hij maken. Zoals het nu in de begroting is geformuleerd worden flexwoningen beschreven als een nastreefbaar doel. Hij vindt het te makkelijk om daar zo overheen te fietsen en dat het college geen oog heeft voor de grote bezwaren en risico's die er aan het bouwen van flexwoningen zijn. Misschien moet hij de vraag aan het college stellen, erkent het college ook die risico's? Op 14 juni 2022 deed wethouder Slikker de uitspraak dat 90% van de geplande sociale woningbouw permanent zou zijn. Blijft die uitspraak staan? Wat de openbare ruimte betreft heeft het college mooie plannen. Deze plannen lijken echter behoorlijk geconcentreerd op het centrum. Het Kanaalpark krijgt zelfs een eigen paragraaf. De binnenstad van Den Bosch ligt er dan ook keurig bij.

De bewoners van de buitenwijken en de dorpen hebben over het algemeen een andere ervaring. Daar laat het groenonderhoud zwaar te wensen over en moeten bewoners zelf opengeroeste lantaarnpalen dichtplakken. Het wordt wat zijn fractie betreft tijd dat deze ongelijke behandeling van centrum en de buitenwijken en de dorpen verdwijnt. Mobiliteit. De gemeente wil meer inzetten op deel- en e-mobiliteit. Op zich niets mis mee en een doel dat de SP toejuicht. Maar bij het toenemen van de laadpalen voor elektrische auto's is er een risico dat het stroomnet overbelast raakt. Afgelopen zomer gaven de netbeheerders al aan geen nieuwe aansluitingen meer aan te kunnen. Ontwikkelt het college hier een visie op of laat het college dit aan de raad over? De SP is van mening dat voor de veilig- en leefbaarheid van het centrum het centrum snel autoluw dient te worden. Mevrouw Muller (D66) is als D66 zeer tevreden met de begroting op het gebied van wonen. D66 wil tempo in de woningbouw. Er is in Den Bosch een groot tekort aan betaalbare woningen. Bij een werkbezoek aan woningcorporaties bleek dat er 14.982 actief woningzoekenden zijn die reageren op een woning binnen de gemeente. De opgave om snel te bouwen is dus groot. Deze begroting zet vol in op het realiseren van bouwplannen. Samen met marktpartijen en woningcorporaties wordt er gezorgd voor voldoende harde plannen.

Hier wordt gestuurd op snelle realisatie waarbij de focus ligt op plannen met veel woningen. Daarnaast wordt de potentiële

6

woningbouwcapaciteit op peil gehouden. D66 wil woningen in het sociale- en middensegment realiseren. Deze inwoners, starters in het bijzonder, zitten het meest klem. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vraagt wat de potentiële woningbouw precies inhoudt. Mevrouw Muller (D66) legt uit dat het de plannen zijn die nog ontwikkeld gaan worden De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vraagt of dit de indicator is waarop wordt gestuurd. Mevrouw Muller (D66) meent van niet. De indicator waarop wordt gestuurd is de mix van hoeveel procent sociaal, hoeveel procent midden en hoeveel procent duurder. Ook hier voorziet deze begroting in. Gestuurd wordt op meer betaalbare woningen in de gemeente. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) hoort al een paar keer zeggen 'starterswoningen sturen op percentages, harde plannen'. Hij begrijpt niet waar D66 naartoe wil als het gaat om sturing op een percentage. Het is leuk om op een hard plan te sturen, daar staat een getal en een percentage bij. Maar dat schuift alle kanten op. Er zijn plannen waarop gestuurd kan worden en daar wordt niet op gestuurd. Wat zou hem motiveren om te zeggen dat D66 een goed verhaal heeft en dat hij erin meegaat. De sturing komt goed als het alleen maar over dit soort getallen gaat. Hard, zacht en percentage. Mevrouw Muller (D66) legt uit dat er een indicator is gemaakt voor de verschillende projecten.

Gekeken wordt hoeveel sociaal, midden en duurder wordt gebouwd. Als er één project wordt uitgehaald kunnen de percentages daarvan afwijken, maar als alle projecten worden samengenomen wordt er gestuurd op die verhouding. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) legt uit dat dit nu juist hetgeen is dat hem zorgen baart. Als er een plan is kan afgeweken worden van de percentages want dat is toevallig in dat gebiedje, maar dat wordt later weer gecompenseerd. Mevrouw Muller (D66) stelt dat er ook plannen zijn waar 100% sociaal wordt gebouwd. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) vindt dat een onderdeeltje van een plan. Zojuist is het Gasthuiskwartier besproken. Daar is nog 0% sociaal gebouwd. Er wordt al jaren op gestuurd. Er is één stuurmiddel over, een motie en die wordt afgesloten voordat het hard is geworden. Dat is sturen op zachte plannen, niet op harde plannen. Wat garandeert hem nu dat D66 straks niet alle kanten gaat opzwabberen maar gewoon keihard meestuurt zodat er zoveel mogelijk sociaal wordt gerealiseerd? Mevrouw Muller (D66) legt uit dat in het bestuursakkoord is afgesproken dat de mix 30% sociaal, 40% midden en 30% duurder is. Overal. Ze kijkt over de plannen heen. Niet op één plan sturen maar op meerdere plannen sturen. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) is benieuwd hoe voorkomen wordt dat het alleen plannen blijven.

Wat zijn de middelen die D66 denkt te kunnen inzetten om met de beperkte capaciteit in- en extern deze plannen ook echt tot uitvoer te brengen? Hij kent verschillende voorbeelden van uitstel. Hoe denkt D66 met de begroting in de hand dit te ondervangen? Mevrouw Muller (D66) stelt dat er veel onzekere factoren zijn. Er wordt gestuurd op plannen. Geprobeerd wordt die plannen zoveel mogelijk te realiseren. Daarom is er ook focus op plannen met meerdere woningen. De heer Kabbouti (PvdA) vraagt zich af of een dashboard helpt om dit soort vragen met elkaar te beantwoorden en dat inzichtelijk te maken. Mevrouw Muller (D66) noemt de indicator waarmee wordt gestuurd op de plannen.

7

Mevrouw Samshuijzen (Partij voor de Dieren) denkt dat een dashboard heel mooi is. Aangeven wordt dat onderaan de streep heus 30% sociaal wordt gebouwd. Ze maakt zich daar zorgen over. Ze kijkt naar het Gasthuiskwartier, maar ook naar Coudewater. Bij die woningbouwparels wordt juist minder sociaal gebouwd. Die 30-40-30 wordt daar niet gerealiseerd. Op de mooie stukjes is het duur en misschien de minder mooie stukjes, die niet de pareltjes zijn, daar wordt gecompenseerd. Maakt D66 zich daar geen zorgen om? De gezonde leefomgeving en de gelijke woonkansen worden niet echt gerealiseerd op deze manier. Mevrouw Muller (D66) stelt dat bij Coudewater 25% sociaal is. Dit is net iets beneden de 30%, maar het is niet dat er geen sociale woningen gerealiseerd worden. Het zijn harde plannen, daarvan is gezegd niet terug naar de tekentafel te willen en de woningbouw niet te vertragen. Het zijn bestaande plannen die doorgaan. Op de zachte plannen wordt gestuurd op de mix. De heer Van Silfhout (Volt) begrijpt dat mevrouw Muller graag inzet op betaalbare woningen in de vorm van sociale huur en middenhuur. Kan hij mevrouw Muller aan zijn zijde vinden als hij een voorstel zou doen om ook die wens om dure huur en dure woningen te bouwen los te laten? En alleen focussen op de betaalbare huur en de sociale vormen van huur.

Mevrouw Muller (D66) vaart op de afspraken die in het bestuursakkoord zijn gemaakt. Er is ook behoefte aan wat duurdere woningen. Ook die zorgen voor een doorstroming op de woningmarkt. 70% betaalbaar is hoger dan het was. De heer Van Silfhout (Volt) wil voor de scherpte een vervolgvraag stellen. Hij hoort mevrouw Muller haar betoog openen met de bouw van sociale huur en middenhuur. Nu voegt mevrouw toch dure huur en dure woningen toe. Klopt dat? Mevrouw Muller (D66) bevestigt dat, 70% betaalbaar en 30% wat duurder. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) hoort dat de harde plannen doorgaan. EKP is uitgesteld, Willemspoort Zuid is uitgesteld, Bloemenkamp met 135 woningen waarvan 115 sociaal. Op het antwoord van technische vragen kreeg hij: de planvoorbereiding is in Q3 van 2022 opgestart. In de loop van 2023 zal een omgevingsdialoog onderdeel uitmaken van het vervolgproces. Wanneer gaan die betaalbare woningen er dan komen? Mevrouw Muller (D66) stelt dat er veel wordt gebouwd. Het is niet zo dat er nu niets gebeurt. Ze vervolgt haar betoog met het sociale en middensegment. D66 stuurt op meer betaalbare woningen in de gemeente. Voor de zachte planning wordt gestuurd op een mix van 70% voor het sociale- en middensegment.

Het totale programma zal op deze manier groeien naar een groter aandeel betaalbare woningbouw zodat het woningaanbod beter bij de behoefte van de gemeente past. D66 wil spaarzaam omgaan met ruimte. D66 is voorstander van meer verdichting in de stad nabij OV-knooppunten. Inbreiding in plaats van uitbreiding. Het buitengebied moet zoveel mogelijk gespaard blijven. Om spaarzaam om te gaan met de ruimte moet de gemeente onder andere de hoogte in. De plannen voor komend jaar sluiten hier naadloos op aan. Er wordt stevig ingezet op de verstedelijkingsopgave. De nadruk wordt gelegd op het toevoegen van woningen binnen bestaand bebouwd gebied. Denk aan de Bossche Stadsdelta, Station Oost, EKP en het Innovatiekwartier. Duurzaam verstedelijken om de stad de stad te laten zijn en de dorpen de dorpen. Zodat de dorpen profiteren van de stedelijke voorzieningen en de stad profiteert van een rijk en ontspannen achterland. Mevrouw Hernández (50PLUS) zit nog steeds bij de flexwoningen en vraagt of D66 van plan is om in stedelijke gebieden flexwoningen te plaatsen. Zal D66 gaan kiezen of kijkt de fractie echt naar de noodzaak? Mevrouw Muller (D66) durft deze vraag niet te beantwoorden want ze weet niet precies waar de flexwoningen worden geplaatst. Mevrouw Hernández (50PLUS) vraagt of D66 kiest voor flexwoningen ook in het stedelijk gebied of kiest D66 voor flexwoningen in buitengebieden?

8

Mevrouw Muller (D66) kiest eigenlijk voor flexwoningen als het nodig is. Ze hoort mensen zeggen dat het niet de voorkeur heeft. Dat begrijpt ze. Als noodvoorziening kan het nodig zijn. Ze durft niet te zeggen waar de flexwoningen precies zouden komen. D66 vindt het een noodoplossing. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) stelt dat D66 de hoogte zoekt en te verdichten. Hoe kijkt D66 aan tegen de bijbehorende parkeernorm? Mevrouw Muller (D66) vraagt de vraag te verduidelijken. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) stelt dat is afgesproken dat als er een woning gebouwd wordt de woning een parkeerplaats moet hebben, er wordt in ieder geval een norm aan gehangen. Dat is bij hoogbouw best kritisch want hoe hoger, hoe meer appartementen er zijn en hoe dieper je de grond in moet gaan om de auto's kwijt te kunnen. Of je zet ze op het maaiveld neer. Daar zijn oplossingen voor, maar hoe kijkt D66 nu tegen de parkeernorm aan als het gaat over hoogbouw bij stedelijke verdichting? Mevrouw Muller (D66) zegt dat de heer Van Rens terugkomt op de parkeernorm. De heer Van Rens (D66) staat stil bij het vervoer in de stad. Met de nieuw te bouwen woningen op verschillende plekken, denkt hij dat het goed is om te kijken naar de verschillende vormen van mobiliteit in de gemeente. Niet iedere Bosschenaar hoeft een eigen auto te hebben. Als het autogebruik verlaagt kan het verkeer ook worden aangepast.

Dat is iets dat elkaar zou moeten volgen. Vooral voor nieuwe woonwijken. Stilstaan tijdens het reizen doet men in de stad liever niet. Het stemt de fractie dan ook gelukkig dat er verder wordt ingezet op duurzame mobiliteit. Dat kan uiteraard lopend of per fiets zijn, via het collectieve vervoer, maar ook de eigen auto mag niet vergeten worden. Zijn fractie onderschrijft de ambitie om meer te fietsen en meer gebruik te maken van elektrisch vervoer. D66 vindt het belangrijk dat iedereen de eigen vorm van vervoer kan kiezen. Daarom wil D66 de duurzame versie zo aantrekkelijk mogelijk maken. Daarvoor is de uitrol van laadpalen in de wijken een belangrijke versnellende, of beperkende factor. Kan het college inzicht geven in hoe de laadinfrastructuur tot een versnellende factor wordt gemaakt? De heer Van Griensven (PVV) vraagt of D66 het met de PVV eens is dat laadpalen niet worden gezet bij huurwoningen zonder een eigen oprit. Mensen die in een huurwoning wonen, vooral sociale huurwoningen, kunnen vaak geen elektrische voertuigen bekostigen. Een parkeerplaats recht voor hun huis zetten is natuurlijk niet bevorderlijk voor de parkeerplaatsen voor hen. Hoe ziet D66 dat? De heer Van Rens (D66) vraagt hoe het college de laadinfrastructuur tot een versnellende factor kan maken, daarbij ook inwoners zonder eigen oprit niet te vergeten.

Als antwoord op de heer Van Griensven stelt hij dat het ook belangrijk is dat mensen die in een huurwoning wonen toegang hebben tot laadinfrastructuur als ze wel een elektrisch voertuig kopen. Hij is het niet eens met de PVV. Mevrouw Samshuijzen (Partij voor de Dieren) is blij dat de heer Van Rens uitspreekt dat iedereen vrij is om vervoersmanieren te kiezen en ook elektrische mobiliteit wil bevorderen. Ze sprak tijdens de commissie Bestuur over het opnemen van duurzame deelmobiliteit in de Bossche Pas om juist ook te bevorderen dat het voor iedereen toegankelijk is. Ze hoopt dat de heer Van Griensven ook denkt dat het mooi is dat de flexibiliteit naar iedereen wordt geboden. Zou D66 erachter kunnen staan dat het kiezen van flexibiliteit wordt bevorderd? De heer Van Rens (D66) geeft aan dat de Bossche Pas nog ontwikkeld moet worden. Het is goed om dan te kijken wat er verder onder valt en wat niet. Het is belangrijk dat de verschillende vormen van mobiliteit, de deelmobiliteit die er in de stad is, betaalbaar zijn voor elke Bosschenaar. Op welke manier durft hij niet te zeggen, daar moet hij nog over nadenken. Hij vervolgt. Ook deelmobiliteit draagt bij aan het verduurzamen van de Bossche vervoersbewegingen. En tegelijkertijd ziet hij dat deelmobiliteit een nieuw concept is. Het kan ook niet anders dat mensen hier tevreden over zijn, maar ook ontevreden.

Welke plannen heeft het college om deelmobiliteit aantrekkelijker te maken voor zowel de gebruiker als degene die er nu overlast 9

van ervaart? In de Aanpak Deelmobiliteit staat dat in 2022 richting een vergunningensystem wordt gegaan en dat er een verdere regulering komt voor deelmobiliteitaanbieders. D66 is voorstander van het laatste. Het jaar is bijna voorbij. Kan de wethouder aangeven wanneer de raad deze plannen tegemoet kan zien? In deze commissie is vaak stilgestaan bij het onderwerp autoluwe binnenstad. De roep om maatregelen is onlangs alleen maar luider geworden. Te vaak rijden te veel snelheidsmaniakken door de stad. Een makkelijke oplossing is er niet want anders was dat waarschijnlijk al gedaan. Het gaat immers ook om gedrag. Maar stappen kunnen worden gezet. Het openen van een nieuwe coffeeshop langs de uitvalsweg aan de stad, de afronding van de stadsdriehoek en het minder aantrekkelijk maken van de toegang voor doorgaand verkeer. De raad heeft er in 2021 een belangrijk historische uitspraak over gedaan. D66 vraagt of de wethouder kan aangeven wanneer er stappen in worden verwacht. Wat gaat er komend jaar gebeuren, zowel in de Hinthamer Driehoek als in de hele binnenstad? D66 ziet goede concrete punten in deze begroting terug. De ambities die de raad heeft vastgelegd: we doen boter bij de vis. Mevrouw Hernández (50PLUS) hoort spreken over duurzame mobiliteit, deelmobiliteit, autoluwe binnenstad. Allemaal prima.

Kunnen de huidige fietspaden en rotondes dat allemaal aan? Ze hoort van scootmobielgebruikers, mensen met elektrische of normale fietsen, allemaal verschillende snelheden. Hoe ziet D66 deze situatie? De heer Van Rens (D66) denkt hij mevrouw Hernández kan blij maken. Er wordt fors geïnvesteerd. Onder andere structureel € 600.000 in het veiliger maken van de wegen maar ook € 1,3 miljoen in een fietsplan. Onder andere voor fietspaden waar de vervoersbewegingen waar mevrouw Hernández over spreekt, ook gebruik van maken. De nieuwe fietsenstalling achter het station wordt het komend jaar gerealiseerd. En via een snelfietspadennetwerk is er een betere verbinding met buurgemeenten. Zoals afgesproken wordt gewerkt aan een autoluwe binnenstad en het verduurzamen van de Bossche vervoersbewegingen. Dat zijn grote uitdagingen. Hij wenst het college daarmee veel succes. De heer Vossen (PvdA) ziet een rode lijn in de begroting voor wat betreft de woningnood. Die lijn spreekt de PvdA aan. De lijn bestaat uit drie onderdelen: betaalbaarheid, meedoen en een vangnet voor hen die dat nodig hebben. Er wordt gebouwd aan een stad voor jong en oud, theoretisch en praktisch opgeleid. Import-Bosschenaar en geboren Bosschenaar. Arm en rijk. Hij heeft het besef dat de woningnood niet gemakkelijk is op te lossen. Maar die € 5 miljoen voor het Huisvestingsfonds is een mooi cadeau aan de stad.

Daarnaast is deze begroting ook voor de korte en lange termijn. In tegenstelling tot zijn collega van de SP ziet hij wel hoogwaardige flexwoningen landen in de stad. Hij denkt aan de Noordoosthoekring en Belgeren. Het zijn niet alleen maar quick fixes, het zijn woningen voor de toekomst, die meerdere tientallen jaren door kunnen gaan. De heer Roovers (SP) vraagt of de heer Vossen het met hem eens is dat flexwoningen niet moeten worden gebruikt als een manier om aan de aantallen te komen die in de Woonvisie zijn afgesproken. De heer Vossen (PvdA) antwoordt dat een flexwoning niet een doel op zich is. Een flexwoning is een middel om de warmte, de hitte op de woningmarkt iets minder warm te maken zodat er sneller doorgepakt kan worden met de grotere vragen, 30% sociale huurwoningen. De heer Roovers (SP) begrijpt dat het wel een manier voor het college is om aan de 30% sociale huurwoningen te komen? De heer Vossen (PvdA) denkt dat ze er fundamenteel anders naar kijken. Hij vindt dat het louter middelen zijn om nu snel te kunnen doorgaan en niet om de cijfers aan te passen. Eindelijk kan hij tegen de studenten van het Koning Willem I College zeggen: wij bouwen aan huizen waardoor jullie kunnen wonen en blijven wonen in Den Bosch. Er is een plekje in Den Bosch voor iedereen.

Niet alleen maar voor figuurlijke witte boorden, maar ook voor de bakkers, de onderwijsassistenten, schoonmakers en beveiligingsmedewerkers. 5000 woningen zitten in de harde plancapaciteit en nog eens 9000 zitten in de koker voor de zachte plancapaciteit. Er liggen cijfers, maar hij houdt het liever bij de feiten. Het aantal betaalbare woningen wordt verdubbeld ten opzichte van de plannen die er in het verleden lagen. Hij denkt dat dit een mooie 10

stap vooruit is. In ogenschouw nemend dat de afgelopen vier jaar het aantal gerealiseerde woningen slechts afnam. Het is niet meer slechts 270 extra sociale huurwoningen per jaar. Diverse plannen worden de aankomende jaren besproken in deze raad. 200 woningen op Weener XL, en circa 180 woningen in Brabantbad? Het lijkt wel alsof Hugo de Jonge in de zomervakantie naar Den Bosch heeft gekeken en dacht: dat is nu eens een goed idee. Meer betaalbare woningen en Den Bosch is een beetje visionair. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) hoort de heer Vossen spreken over meer sociale woningen. Toen ging het over 200 woningen bij Weener XL en 180 in het Hendrikpark? Maar dat is toch niet sociaal? De heer Vossen (PvdA) stelt bij de woningen bij Brabantbad werd verwezen naar 25% sociale huurwoningen. Dus in de plannen staan inderdaad sociale huurwoningen. Scherpe keuzes worden gemaakt. En niet iedereen vindt die keuzes even leuk. Maar er wordt niet alleen gebouwd voor de mensen die nu in Den Bosch een stem hebben, er wordt juist ook voor toekomstige generaties gebouwd. Zij die het woord niet snel nemen en/of nog niet wonen in Den Bosch. Ter overweging voor deze raad stelt de PvdA Den Bosch het volgende Een groene stad waar rijk en arm gescheiden is niet duurzaam, noch leefbaar. Met respect voor groene natuur moeten de woningbouwambities niet afgezwakt worden.

Gelukkig geeft de begroting handen en voeten aan de woningbouwambities. Hij ziet dat er handjes aan de ambtenarij worden toegevoegd. € 550.000 wordt vrijgemaakt om meer slagkracht te krijgen. Hij wil ervoor waken dat die € 550.000 in een bodemloze put terechtkomt omdat er nodeloos gediscussieerd wordt in deze zaal om complexe locaties als geschikt te gaan bestempelen terwijl er zoveel mooi laaghangend fruit is. Wonen is mooi, maar alleen stenen maken nog geen thuis of stad. De bewegingsvrijheid in en rondom de stad voor een groter deel wel. Hij sluit aan bij de discussie die zojuist gevoerd werd over deelmobiliteit. Er dient goed gekeken te worden naar de mobiliteitsvraagstukken. Hij ziet in de begroting grote ambities met betrekking tot e-mobiliteit en deelmobiliteit. Een belangrijke stap om Den Bosch van de vervuilende fossielen in brandstof te krijgen. Hij juicht de ontwikkeling dan ook toe. Echter, een week geleden bezocht de PvdA de Voedselbank in Den Bosch en sprak met voorzitter Lodie Hofland. Hij gaf aan dat 550 huishoudens momenteel gebruikmaken van de Voedselbank. Nog steeds niet iedereen die er wel recht op heeft. Een van grote obstakels die hij kon traceren was de mobiliteit. Er werd zojuist gesproken over deelmobiliteit.

PvdA Den Bosch is van mening dat het een mooi moment zou kunnen zijn als de Bosch Pas wordt gebruikt zodat zij die krap bij kas zitten op een goede manier de deelmobiliteit kunnen gebruiken en daarmee ook een stap verder het huis uit kunnen gaan en naar de locaties gaan waar ze willen. Mevrouw J.J.M. van den Wildenberg (VOOR Den Bosch) hoort de heer Vossen spreken over de Bosch Pas. Vindt de heer Vossen dat niet een beetje stigmatiserend? Zou de heer Vossen het niet breder kunnen trekken? Die discussie hoeft hier nu niet te worden gevoerd. De heer Vossen (PvdA) is van mening dat de discussie hier wel al kan landen. Het is nog de fase van ideeën uitwisselen. Het idee is stigmatiserend? Sommige mensen hebben de mogelijkheid niet om een nieuwe auto te kopen en niet de mogelijkheid om deelmobiliteit te gebruiken. Hij meent dat juist voor die groep die het financieel niet kan rondmaken, iets gedaan moet worden. Hij denkt dat de Bossche Pas daar een goede optie voor is. Mevrouw J.J.M. van den Wildenberg (VOOR Den Bosch) gaat het niet zozeer om dat die mensen worden geholpen met de Bossche Pas. Het gaat haar er om dat er dan sprake is van stigmatisatie. Naar de mening van VOOR Den Bosch kan bijvoorbeeld aan nieuwe inwoners van Den Bosch ook de Bossche Pas worden gegeven. Dan haal je al een beetje die stigmatisatie weg.

Dan is het niet alleen voor de minima, maar dan is het ook voor de nieuwe inwoners van Den Bosch. De heer Vossen (PvdA) antwoordt dat het niet alleen voor minima is, daarnaast wil hij kijken naar het idee. Het is nu de fase om ideeën nog uit te spreken. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) hoort een prachtig betoog over woningbouw, sociaal, de mix door elkaar. Nu hoort hij D66 zeggen te kijken over het totaal. Hier een projectje met wat

11

meer sociaal, daar wat minder en daar misschien wel 100% sociaal. Is dat ook het beeld van de PvdA? Kijken zij ook zo naar de cijfers aan het einde van het jaar? De heer Vossen (PvdA) vindt het een interessante vraag. De Bossche mix gaat over de zachte plancapaciteit. In de harde plancapaciteit zitten de elementen al vast, daar wordt al vastgesteld hoeveel en wat. Maar bij de zachte plancapaciteit wordt naar een totaalbeeld gekeken, hoeveel woningen en aantallen. De PvdA verneemt graag van de portefeuillehouder hoe hij kijkt naar de mogelijkheid om deelmobiliteit mee te nemen in de Bossche Pas. De heer Van der Leest (CDA) stelt dat de begroting invulling geeft aan het bestuursakkoord en tevens aan de doelstelling van het CDA. Hij wil een schone en groene binnenstad die aantrekkelijk is voor haar bewoners en bezoekers. Een autoluwe binnenstad. Maar de binnenstad moet bereikbaar blijven voor bestemmingsverkeer, met elke vorm van vervoer. Het CDA ziet graag dat de veiligheid en leefbaarheid van de omgeving Hinthamerstraat verbetert. Hiervoor heeft het CDA in juni 2020 een motie ingediend die door een grote meerderheid van de raad is ondersteund. Om tot een verbetering te komen is het van belang om in overleg te gaan met bewoners, ondernemers en instellingen voor de planvorming in 2023 om vervolgens in 2024 de uitvoering van de Binnenstadsring fase II en III te realiseren.

Dit alles met als doel om de overlast te beperken en de verkeersveiligheid te optimaliseren. Hoe kijkt de wethouder hiernaar en ziet hij kans om op korte termijn de verkeersveiligheid te verhogen? Met het toenemen van het aantal inwoners neemt de verkeersintensiteit toe en is het van belang om de verkeersveiligheid continu te monitoren en daar waar nodig de knelpunten op te lossen. Hij zet in op betere fietsverbindingen binnen de gemeente en de omliggende gemeenten. Voor de veiligheid denkt hij hierbij aan uitbreiding van vrijliggende fietspaden en -straten. Fietsstraten waar auto's en motoren te gast zijn. Ook veilige fietsenstallingen zijn daar onderdeel van. Kan de wethouder aangeven wanneer de fietsenstalling Tolbrug wordt gerealiseerd, waarvoor de raad eerder krediet beschikbaar heeft gesteld? Voor de leefbaarheid van Nuland en Vinkel is het van belang dat er goed openbaar vervoer is. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) hoort dat mensen met ieder vervoermiddel de binnenstad kunnen bereiken. Het CDA is ook bezig geweest met de Hinthamerstraat, die Hinthamer Driehoek. Hoe kijkt het CDA er tegenaan? Worden de transferia opgeheven omdat iedereen in de parkeergarage rondom de binnenstad moet kunnen komen? Of moet men tot en met de bumper tegen het Puthuis aan kunnen doorrijden? Hoe zit dat? Het strookt niet met de verhouding veilige fietsroutes naar de binnenstad.

De heer Van der Leest (CDA) beaamt dit. De arena moet blijven bestaan om het verkeer juist uit de binnenstad te weren. Het is met name bedoeld om iedereen in de binnenstad te laten komen. Hij doelt ook op taxi's, hulpdiensten, maar ook mensen met een scootmobiel. Voor alle soorten mensen moet er een mogelijkheid zijn om in de binnenstad te komen en te genieten van de binnenstad. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) heeft de motie van 30 juni 2021 in handen waar onder andere het CDA op staat voor wat betreft de autoluwe binnenstad. Wat is dan de rol van de auto in de stad zoals zojuist geschetst? De heer Van der Leest (CDA) legt uit dat je op alle mogelijke manieren in de binnenstad moet kunnen komen. Dat wil niet zeggen dat je dan massaal naar de binnenstad moet komen. Bezoekersparkeren kun je via de parkeergarages geleiden, of de arena's, de parkeerplaatsen rondom Den Bosch. Als de fietspaden beter worden ingericht en meer voorrang geven heb je kans dat mensen meer de fiets pakken en daardoor wordt het autoverkeer teruggedrongen. Ook door de inrichting van de stad op een andere manier, waardoor verkeer anders wordt geleid en waardoor meer autoverkeer uit de binnenstad geweerd zal worden. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) hoort dat uitgegaan wordt van een natuurlijk proces. Er worden mooiere fietspaden gemaakt zodat mensen de fiets nemen.

Maar ondertussen moet wel iedereen er met de auto kunnen komen. Hoe wordt dat geregeld? Op numerieke volgorde van het kenteken, welke dagen wel, oneven-even, je wel met de auto naar de stad mag rijden? Hoe worden de verkeersstromen opgevangen daar? 12

De heer Van der Leest (CDA) geeft aan dat dit zijn weg zal moeten vinden. Het CDA denkt dat het belangrijk is dat de stad zodanig wordt ingericht dat bezoekers die naar de stad komen hun auto parkeren net buiten de stad en verder doorgaan met het openbaar vervoer en andere soorten mobiliteiten. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) wijst erop dat deze methode al jaren wordt geprobeerd. Door mensen te verleiden. Waarom zou het nu met deze begroting, en de plannen die erin staan, wel gaan lukken als het op deze manier wordt gedaan? De heer Van der Leest (CDA) denkt dat als je de stad meer zal vergroenen en meer inricht als fiets- en wandelgebied, je juist daardoor het autoverkeer terugbrengt. Het zal erop neer komen dat het autoverkeer toch meer wordt geweerd en meer richting de parkeergarage wordt gestuurd. Gewone inwoners moeten toch wel bij hun huis kunnen komen indien nodig. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) leest dat de motie zich richt op 2030. Hij begrijpt dat het CDA geen verkeersveiligheidsspecialist is, hij is dat ook niet. Maar het gaat meer om de keuze die wordt gemaakt om wel of niet in 2030 alleen bestemmingsverkeer toe te laten en daarmee de auto verder uit de binnenstad te weren. Of wordt de weg zo aangelegd dat de hoop er is dat die auto niet wordt gepakt? De heer Van der Leest (CDA) legt uit dat het een combinatie van factoren is.

Hij denkt niet dat zo zwart-wit gedacht moet worden. Het moet mogelijk zijn dat mensen sociaal kunnen deelnemen aan de samenleving. Daar horen ook gewoon bezoekers met een beperking bij. Zij moeten toch bij hun familie kunnen komen. Het is een mix en door de manier waarop de stad wordt ingericht wordt geprobeerd het autoverkeer te verleiden om de auto buiten de stadsring te parkeren en dan verder te vervolgen met slimme mobiliteit of met ander openbaar vervoer. De heer Van Griensven (PVV) hoopt dat de heer Van der Leest het met de PVV eens is dat vooral mensen die slecht ter been zijn toch die binnenstad goed moeten kunnen blijven bereiken of met een eigen vervoermiddel. Dat hoeft niet per se te zijn dat mensen een gehandicaptenkaart hebben maar oudere mensen kunnen vaak niet zulke lange afstanden lopen. Daar zou het toch prettig voor zijn? De heer Van der Leest (CDA) is het hiermee eens. Maar hij wil ook inzetten op seniorenbussen en ander vervoer, zodat die mensen thuis onder begeleiding worden opgehaald. Zo moet ook gekeken worden naar vervoer. Hij schat in dat er toch steeds meer naar elektrisch wordt overgegaan. Dat is fijn want het is minder herrie en minder vervuiling in de stad. Door extra laadpalen moet dat ook worden gestimuleerd.

Mevrouw Samshuijzen (Partij voor de Dieren) hoort van de heer Van der Leest een mooi betoog over het inzetten op andere vervoersmethodieken en ook het OV. Kan ze het CDA volgend jaar aan de zijde van de Partij voor de Dieren vinden om over de OV-visie te spreken en echt hard te gaan inzetten op die goede bereikbaarheid voor OV? Ook vanuit de buitengebieden van de gemeente. Wanneer iemand op zaterdagmiddag vanuit Vinkel naar het museum wil, dat die persoon niet met de auto hoeft maar gewoon met een goede bus kan. Dan wordt het voor een deel overbodig gemaakt. De heer Van der Leest (CDA) vraagt zich af of dit realistisch is. Het is moeilijk als weinig mensen gebruikmaken van vervoer. Er zijn initiatieven voor alternatieve mobiliteit met scooters en andere soorten fietsen. Dat zal zijn effect hebben. Mevrouw Samshuijzen (Partij voor de Dieren) vraagt of de heer Van der Leest het ermee eens is om een combinatie te maken. Wat ook enkele collega's aangaven, misschien een beetje hand in hand laten gaan en het niet allemaal op zijn beloop te laten en de autoluwe binnenstad niet te vrijblijvend laten en er harder op te sturen en minder mogelijk maken om met de auto de stad in te kunnen zodat het automatisch een aanzuigende werking richting het OV heeft.

Maar dat moet wel gefacilieerd worden omdat anders mensen voor een moeilijke keuze staan, het moet een noodzaak zijn om goed OV te realiseren.

13

De heer Van der Leest (CDA) beaamt dit. Het is het stimuleren van. Als dat een succes is zal dat ook tot uiting komen in het vervoer binnen de stad. De gemeente stimuleert de seniorenbus en slimme mobiliteit. Er zitten nog wel wat rafeltjes aan zoals scooters die midden op een wandelpad staan. Daar kun aan gewerkt worden. Op termijn krijg je door de verschillende vervoersmogelijkheden, zowel openbaar als anders, toch het autoverkeer teruggedrongen in de binnenstad. Voor de leefbaarheid van Nuland en Vinkel is het van belang dat er goed openbaar vervoer is. Helaas is dat nu niet het geval. Hij is blij met de investering die zorgt voor twee seniorenbussen voor Nuland en Vinkel. Maar voor alle buitengebieden buiten Den Bosch is het belangrijk dat senioren naar Den Bosch kunnen komen. Voor het verbeteren van de verkeersveiligheid wordt met deze begroting ook ingezet op gedragscampagnes en gerichte acties tegen hufterig rijgedrag. Het CDA kan hier van harte mee instemmen. Hij hoort graag van de wethouder welke stappen hij in 2023 neemt om tot optimalisatie van de verkeersveiligheid te komen. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vraagt of het CDA denkt dat deze gedragscampagnes afdoende zijn. Bijvoorbeeld in de aanpak van het verkeersgeweld in en om de binnenstad en de ring.

Het zal ongetwijfeld ook in de dorpen zijn, want overal wordt er geracet en van 0 naar 100 gegaan in enkele seconden, met veel geluid en hufterig gedrag. Misschien moet er ook worden gehandhaafd en wegen worden aangepast. De heer Van der Leest (CDA) ziet het als een combinatie. Een gerichte campagne maar tevens actiegerichtheid om die mensen ook aan te spreken en aan te houden. Anders gebeurt er natuurlijk niets. Misschien op plekken waar heel hard wordt geracet de weg blokkeren als het op een industrieterrein is of op andere wegdelen. Dat bedoelde hij met monitoren en knelpunten oplossen. Mevrouw Lipman (CDA) wil meer collectiviteit in plaats van individualiteit en pleit voor zorgzame buurten waar zorg en ondersteuning samenkomen. Bij Zayaz en Van Neynsel op de Zuiderschans heeft ze gezien dat het kan. Maar ook bij STEK in Rosmalen. Realisatie van dergelijke plannen vraagt om planning, voorbereiding en mankracht. Daarom is ze blij dat er geld vrijkomt voor extra ambtelijke capaciteit. Met de huidige uitdagingen is het wel de vraag of een verruiming dan wel vergroting van de ambtelijke capaciteit alleen voldoende is. Daar waar het nodig is laat ze graag de ruimte aan marktpartijen om woningbouwontwikkelingen mogelijk te maken onder voorwaarde dat de raad duidelijke kaders stelt en toezicht houdt op de uitvoering daarvan. Ze hoort graag hoe het college hiernaar kijkt.

De ambities worden ook zichtbaar als het gaat om het splitsen van woningen dat makkelijker zal worden gemaakt, zoals het CDA heeft bepleit. CDA wil dat hiervoor geen legeskosten in rekening worden gebracht want kosten mogen voor mensen geen belemmering zijn om gebruik te maken van splitsing. Daarnaast is een van de pijlers het ontwikkelen van de nieuwe wijk Groot Zuid. Een ontwikkeling die niet van vandaag op morgen is gedaan en daarom vraagt om een voorbereiding waar ze het liefst gisteren, maar vandaag is ook goed, mee starten. Daarom is het CDA blij dat ook bestuurlijk de eerste stappen in Groot Meerendonk worden gezet, dat vanuit het bestuursakkoord en de begroting middelen worden vrijgemaakt voor de eerste onderzoeken om de ambitie te bepalen en ook de placemaking zodat de eerste stappen gezet kunnen worden. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) is benieuwd naar de noodzaak van dit onderzoek. Er is een paar jaar geleden al een verkennend onderzoek gedaan op Groot Meerendonk. Wat is dan de aanvullende betekenis van dit onderzoek? Mevrouw Lipman (CDA) vindt dat een goede vraag, dat is aan de wethouder. Ze wil graag van de wethouder weten of hij al met de ontwikkeling bezig is, maar ook of hij al stappen heeft gezet en wat daarvan verwacht kan worden. Zo niet, of hij de raad daarover kan informeren.

De heer Van Silfhout (Volt) stelt dat is begonnen aan de grootste verbouwing van Nederland. Of het nu gaat om het verduurzamen van de woningvoorraad, het realiseren van woningen via inbreiding of het zoeken naar nieuwe bouwlocaties, ook in Den Bosch is een stevige bouwambitie nodig. Hij is zeer te spreken over de bouwambitie van de gemeente en hoopt dat door de extra ambtelijke capaciteit deze capaciteit niet langer de bottleneck gaat zijn voor deze gemeente. Bijkomend voordeel is dan dat dat argument volgend jaar niet meer in elk woondebat hoeft terug te komen. In de begroting wordt er over gesproken dat de stip op de horizon meer 14

betaalbare woningen is. De wens is te sturen op meer betaalbare woningen. Dat gebeurt in de zachte plannen. Voor deze plannen wordt gestuurd op de mix 30% sociale huur, 10% betaalbare koop, 30% middenhuur en 30% dure huur en koop. In de doelgroepenverordening is een prijspeil voor 2021 afgesproken voor de vrije huurgrens van € 988,00. Door de sterke inflatie stijgt deze waarschijnlijk nu al door naar € 1.077,00 in 2022. Als de inflatie in oktober, november en december 2022 net zo hoog blijft als in september jl. wordt het bijna € 1.100.00. Dan ontstaat de situatie waarbij de vrije huursector heel snel nog onbetaalbaarder wordt. Ook met afspraken. Kan het college leven met prijzen tot € 1.100,00 in de vrije huursector? Deze wordt in de begroting weggezet als een betaalbare stip op de horizon. In de doelgroepenverordening staat in kanttekening 2: denk daarbij aan het stellen van eisen voor lage middenhuur. Niet tot € 988,00 maar bijvoorbeeld tot € 850,00. Kan het college toezeggen dat het gebruik zal maken van deze kanttekening voor alle middenhuur in nieuwbouwprojecten, om deze weg te zetten als lage middenhuur? Dan kunnen tot op zekere hoogte de prijzen betaalbaar blijven. Volt is verbaasd dat in plaats van minimumafspraken maken over het percentage sociale huur, sociale koop en middenhuur, vastgelegd wordt op het bouwen van 30% dure huur en koop.

Wanneer dit percentage wordt losgelaten kan er veel meer betaalbare huisvesting worden gerealiseerd. Tegelijkertijd is er nog steeds ruimte om dure huur en koop te bouwen. Nu klinkt het Volt nog steeds in de oren alsof er veel geld verdiend moet worden aan de bouwgrond. Daarmee komt, ook al worden er percentages afgesproken voor sociale huur, koop en middenhuur, de rekening van deze betaalbaarheidscrisis op de woningmarkt nog steeds bij de woningzoekende te liggen. Volt dient een amendement in om de percentages sociale huur, sociale koop en middenhuur vast te leggen, maar het resterende segment vrij te laten. Waarbij de uitgangspunten vanuit deze begroting leidend blijven: inzet op betaalbaarheid en volume. Een minimumverplichting van 30% dure huur en koop lijkt de fractie niet meer van deze tijd. Hij is te spreken over de versterking van housing first, 'wonen eerst'-inzet in de begroting. In Helsinki en Wenen heeft deze aanpak al goed gewerkt om het aantal dak- en thuislozen terug te dringen. Er lijkt wel een foutje in de aanpak van dak- en thuislozen in de begroting geslopen te zijn. Er staat nieuwe aanpak Dakloosheid Wonen Eerst, zie programma Gelijke kansen op gezondheid. Aangezien housing first, wonen eerst, er niet alleen is voor daklozen maar ook voor thuislozen, zal Volt een amendement indienen om hier het woord thuislozen aan toe te voegen.