Verslag commissie Omgeving 19 oktober 2021

Commissie OMGEVING Conceptverslag Datum: Locatie: Aanwezig: Voorzitter: Secretaris: (plv.) Commissieleden:

19 oktober 2021 Raadzaal O.R. Thelissen mr. G.L. Pijnenburg J.J.E.L. van Creij, mw. ing. E.E.M. Eigenhuijsen, E.R.F. Esser, J.J.M. Gersjes, L.A.J. van Griensven, mw. A. Hernández, W.B.G. Hoeben, mr. F. Kabbouti, P.E. Kagie, ing. W.P. van Koert, mw. E. Kummeling, G.A.J. van Rooij, B.F.C. Roovers, drs. S.R.M. van Slageren, G.J.I.J. Smeets, G.M.M. Verbruggen, W.A.M. Vugs, mw. J.P.M. Welten-van Doremalen, mw. mr. J.M. Wisse en mw. ir. I.J.J. van Zwambagt

Collegeleden:

ing. R.A.P. Geers, U. Kâhya

Verslaglegging:

mw. P.J. van Hoorn (DemiSec)

Afwezig:

L.G. van Herpen, J.T.M. van Hoek S. Hommersom, P.W.M. Schellings

1.

Opening en mededelingen De voorzitter opent de vergadering om 19.30 uur en heet iedereen welkom. Er is een afmelding van de heer Hommersom.

2.

Vaststellen van de agenda De voorzitter stelt voor de Stadsdelta en de begroting gezamenlijk te behandelen. Mevrouw Welten (VVD) is daar geen voorstander van omdat de commissieleden acht minuten voor de begroting krijgen en de tijd die voor de Stadsdelta wordt gebruikt daarvan afgaat. De voorzitter wil beide agendapunten toch gezamenlijk behandelen en hij zal het oogluikend toestaan als over de tijd heen wordt gegaan met een maximum van, in het geval van mevrouw Welten, vier minuten. Omdat er meerdere woordvoerders per fractie zijn, wordt er vanavond voor de commissieleden die op de tribune zitten voor het eerst met een interruptiemicrofoon gewerkt. Als een partij met twee woordvoerders wil spreken, vraagt hij de tweede woordvoerder plaats te nemen op de stoel naast de interruptiemicrofoon. De agenda wordt vastgesteld.

3.

Verslag van de commissie Omgeving d.d. 28 en 30 september 2021 De verslagen van 28 en 30 september 2021 worden ongewijzigd vastgesteld.

4.

Openstaande moties en bestuurlijke toezeggingen a. Lijst bestuurlijke toezeggingen b. Overzicht openstaande moties De voorzitter meldt dat het college voorstelt motie 15 Gentrificatie, als afgedaan te beschouwen. De commissieleden stemmen hiermee in. Er zijn geen opmerkingen over de lijst met bestuurlijke toezeggingen.

Raadsvoorstellen 5. 6.

Opnemen Bossche Stadsdelta in verkenningsfase Structuurfonds Begroting 2022 Mevrouw Van Zwambagt (CDA) ziet een compleet uitgewerkte begroting. Het is met name door de roerige tijden een behouden begroting, maar de ambitie blijft een integrale benadering met 1

een aantrekkelijke, gezonde, complete, compacte, contrastrijke, groene, datagestuurde en duurzame stad. Er is het afgelopen jaar hard gewerkt aan bouwen, bouwen en nog eens bouwen, er zijn veel inbreidingsplannen mogelijk gemaakt die veelal in 2022 worden gerealiseerd of opgeleverd en ze hoopt dat er voldoende handen en materialen zijn om dit allemaal mogelijk te maken. Er zijn ook voor 2022 voldoende nieuwe plannen in de maak en er wordt gestreefd naar 1000 tot 1400 nieuwe woningen. De markt is onevenwichtig, mensen mogen wel veel huur per maand betalen, maar niet kopen voor een lage maandelijkse rentelast omdat er gewoon geen woningen zijn. De middenhuur staat al jaren onder druk en ze is blij met de toezegging van de wethouder dat hier binnenkort verder over wordt gesproken. Om de doorstroming te bevorderen vraagt ze aandacht voor de knarrenhofjes en gelukkig heeft het college dit concept goed opgepakt. Meedoen betekent ook kijken naar het langer thuis blijven wonen van jongeren, zij verlaten Den Bosch massaal omdat er te weinig starterswoningen zijn en ze stelt voor te kijken of jongeren in mantelzorgwoningen kunnen wonen. Mevrouw Welten (VVD) vraagt of het CDA de nadruk wil leggen op mantelzorgwoningen of op woningen voor jongeren. Mevrouw Van Zwambagt (CDA) wil zich op beide richten.

Er moet bij het bouwen wel aandacht blijven voor het groen, de leefbaarheid en de demografische opbouw en per woonlocatie voor verschillende soorten woningen, van appartementen tot compacte woningen. De paper 'De stad van de toekomst' van de coalitie van zestien staat in de steigers, hierin staat de leefbaarheid van het gebied op nummer 1, de randvoorwaarden moeten het aankunnen en bijvoorbeeld gezamenlijke tuinen kunnen hierbij een hulpmiddel zijn. Er moeten ook voldoende speelgelegenheden zijn afgestemd op de demografische behoefte en het is dan ook fijn dat er in De Groote Wielen een extra speelveld voor de opgroeiende jeugd wordt aangelegd, dat maakt bewegen in de openbare ruimte extra mogelijk. Ze noemt ook het onttegelen van grote publieke openbare ruimtes die een groene oase kunnen worden. Ze hoort graag wat wethouder hiervan vindt. Het CDA is erg blij dat het project De Vlieger bij het Annapark goed van de grond is gekomen en dat daar nu volop wordt gebouwd voor de stichting Steengoed, dit wordt een inclusieve samenleving, een place to be. De coronatijd heeft geleerd hoe belangrijk de fysieke buitenruimte is, die moet voor iedereen aantrekkelijk, schoon, groen en uitnodigend zijn. De huidige broedplaatsen voor kenniswerkers, studenten en startups kunnen de buitenruimte aantrekkelijk aankleden en deze bieden expliciet ruimte voor innovatie en vernieuwing.

Er wordt gestart met het datagedreven digitaal verslimmen van de fysieke ruimte en dat kan betrekking hebben op een slimme inrichting van het gebied, maar ook bijdragen aan bijvoorbeeld slimme lantaarnpalen, drukte- en gezelligheidsmeters en het meten van kwaliteit en lucht. Ook de door het CDA geïntroduceerde groene loper past hier prima in. Het CDA heeft gehamerd op eenvoudige processen en ze is blij met het herijkte intakeproces op het gebied van aanvragen en RO-processen, zodat kansrijke initiatieven beter van de grond komen. Er komt een nieuwe generatie intelligente verkeersregelmogelijkheden waarbij data onderling communiceren en ook richting voertuigen en weer terug. Daarmee wordt een goede stap gezet tegen verkeersopstoppingen en hinder. Onder andere de turborotonde op de kruising Blauwe Sluisweg-Bruistensingel is toe aan een upgrade en het CDA wil deze nieuwe technieken daar toepassen met minimale aanpassing van die turborotonde. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) hoorde mevrouw Van Zwambagt eerst zeggen dat de turborotonde niet meer voldoet en daarna dat er een kleine aanpassing moet komen. Hij vraagt of ze dat kan toelichten.

Mevrouw Van Zwambagt (CDA) geeft aan dat de turborotonde bij de kruising Blauwe SluiswegBruistensingel niet goed functioneert en dat deze met nieuwe innovatieve ontwikkelingen kan worden aangepast zodat het verkeer weer goed wordt gereguleerd met behoud van de turborotonde. Het CDA maakt zich zorgen over de bereikbaarheid van de dorpen omdat het openbaar vervoer steeds verder wordt uitgekleed. Daar moet meer aandacht voor komen door bijvoorbeeld te kijken naar regiobussen, elektrische bussen en kleinere bussen en datamogelijkheden te benutten. Het CDA wil dat ook de binnenstad goed bereikbaar is met ieder vervoermiddel, ook voor mindervaliden. Er is in de begroting € 600.000 opgenomen voor bussen van het transferium naar de stad en ze vraagt wanneer de actualisatie van het Transferiabeleid komt.

2

De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) vraagt of het CDA ook bereid is om in de gesprekken met de provincie bespreekbaar te maken dat er bussen naar de kernen moeten blijven rijden en dat er eventueel in de binnenstad minder bussen kunnen rijden. Mevrouw Van Zwambagt (CDA) kan zich voorstellen dat de mensen in de dorpen hier blij mee zullen zijn en de mensen de stad wat minder. Ze is bereid om zaken bespreekbaar te maken, maar ze kan niet aangeven wat de uitkomst daarvan zal zijn. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) vraagt of het CDA bereid is de portemonnee te trekken om buslijnen in stand te houden of om iets anders te organiseren. Mevrouw Van Zwambagt (CDA) vindt het openbaar vervoer naar de dorpen erg belangrijk, als dat nodig is moet worden gekeken wat de mogelijkheden zijn en waar eventueel middelen kunnen worden gevonden. Het CDA vindt dat niet alleen de veiligheid van de wegen zelf maar ook de veiligheid voor de gebruikers optimaal moet zijn en heeft niet voor niets vaak vragen gesteld over het veiliger maken van de fietssnelweg F59. Ze betreurt het dat dit over erg veel schijven gaat en erg lang duurt en ze hoort graag de laatste stand van zaken van de wethouder. Zolang er gevaarlijke knooppunten zijn, blijft het opletten en ze denkt hierbij aan de tweezijdige fietsroutes op rotondes en worteldruk onder fietspaden.

Met name bij nieuwe planontwikkelingen mag de veiligheid van verkeersdeelnemers niet uit het oog worden verloren, een voorbeeld hiervan is de fietsafwikkeling van Heesch West bij de rotonde Nuland, het CDA stelt voor om daar een fietstunnel aan te leggen. Het CDA wil zo veel mogelijk aparte fietspaden om ongevallen te voorkomen en om de verkeersveiligheid maximaal te borgen. Mevrouw Welten (VVD) vraagt of het CDA het onderhoud wil intensiveren. Mevrouw Van Zwambagt (CDA) zei dat niet, maar ze vindt wel dat naar de gevaarlijke punten moet worden gekeken. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) vraagt of mevrouw Van Zwambagt bereid is middelen vrij te maken voor de fietsoversteek in Orthen. Mevrouw Van Zwambagt (CDA) moet het antwoord op deze vraag schuldig blijven. Ze vindt het fijn dat geld wordt vrijgemaakt voor verkeerseducatie en verkeersveiligheid en ze kijkt uit naar het experiment met slimme flitspalen die niet alleen letten op door rood licht rijden, maar ook op onder andere geluid en te hard rijden. Hierover komen regelmatig klachten uit de Molenstraat in Rosmalen, de Zuiderparkweg, de weg langs de Zuid-Willemsvaart en de Sint Janssingel in Den Bosch. Het CDA is erg blij met de positieve reacties op de CDA-motie 'Verfraaien afvalcontainers', er zijn 160 aanvragen binnengekomen en er is zelfs internationale bekendheid.

Het CDA komt daarom met een motie om dit voortvarend voort te zetten, zodat afvalscheiden en wegbrengen nog leuker wordt: samenwerken aan een schone omgeving met oog voor kunst. De heer Roovers (SP) vraagt wat het CDA ervan vindt dat de Afvalstoffenheffing wordt verhoogd. De voorzitter zegt dat dit in de commissie BZ thuishoort. De heer Van Koert (CDA) is blij met de ambities met betrekking tot duurzaamheid en hij vindt dat met name de bewustwording en de inspanning van de burgers de nodige aandacht moet houden. Het draait om milieubewust gedrag en dat moet ook worden gestimuleerd, daarom spreekt de verdere uitbouw van het duurzaamheidsloket met daaraan gekoppeld de nodige subsidiemogelijkheden hem erg aan, maar hij gaat er wel vanuit dat ondersteuning bij het uitvoeren door particulieren hier onderdeel van uitmaakt. In verband met de hoge energieprijzen kan het leggen van zonnepanelen en het nemen van isolatiemaatregelen een grote bijdrage aan energiebesparing leveren en energiearmoede tegengaan. Ook het toepassen van innovatieve technologieën met betrekking tot bijvoorbeeld duurzaam bouwen, duurzame mobiliteit, integraal waterbeheer en agrifood zijn belangrijk, duurzaamheid moet in de hele keten worden verankerd en daartoe behoort ook maatschappelijk verantwoord ondernemen en inkopen.

Vaak duurt het vergunningentraject veel te lang waardoor duurzaamheidsprojecten niet worden uitgevoerd en daarom is een goede afstemming in het vergunningentraject essentieel. Het CDA 3

neemt zijn verantwoordelijkheden wat betreft de windmolens, maar maakt zich wel zorgen over onder andere de netcapaciteit in relatie tot windturbines en zonneparken. De gemeente moet hier de regie op voeren zodat de gemeente niet achter het net vist omdat bijvoorbeeld buurgemeenten eerder zijn en er geen netcapaciteit over is. Ten slotte gaat hij in op de eerder door het CDA geopperde verdubbelaar. Als iemand zelf geen zonnepanelen kan betalen, maar die wel met behulp van een omgevingsfonds kunnen worden geplaatst, kan hij toch profijt van goedkope stroom hebben. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) vraagt hoe de heer Van Koert denkt dat de gemeente de netcapaciteit kan opvoeren. De heer Van Koert (CDA) zegt dat dit in handen van de energieleveranciers ligt. Hij bedoelde dat de netcapaciteit op een gegeven moment op is. De stroom die wordt opgewekt, moet ook kunnen worden aangesloten op het netwerk en daarom moet deze capaciteit goed worden verdeeld. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) vraagt of het CDA zich realiseert dat de gemeente eigenaar van TenneT is. De heer Van Koert (CDA) realiseert zich dat. De netcapaciteit is niet van vandaag op morgen uitgebreid en daarom moet de bestaande capaciteit netjes verdeeld worden. Mevrouw Welten (VVD) vraagt wanneer de gemeente dan op tijd is.

De heer Van Koert (CDA) weet dat niet omdat hij niet alle plannen kent die in de nabije toekomst op het net willen worden aangesloten. De heer Gersjes (Bosch Belang) stemt in met het voorstel om de Bossche Stadsdelta in het Structuurfonds op te nemen. De begroting is sluitend, maar biedt geen ruimte voor nieuw beleid. Er is geen geld voor nieuwe zaken omdat het nog te onzeker is hoeveel geld er van het rijk komt, het wachten is op een nieuwe regering. Het financiële voordeel in deze begroting is € 20.000 en daar heeft hij wel een bestemming voor. Veel mensen kunnen geen betaalbare woning in Den Bosch vinden, maar gelukkig worden er nieuwe woningen gebouwd. Dat is goed, maar bouwen brengt ook weerstand van omwonenden met zich mee. Er wordt ook ingezet op tijdelijke woningen vanwege de korte productietijd en de betaalbaarheid, voorbeelden hiervan zijn De Fuik, Belgeren in Maaspoort en stadion De Vliert. De prognose is dat er tot 2026 ongeveer 6588 woningen worden gebouwd en daarna ongeveer 6795 woningen. Het is erg belangrijk dat inwoners kunnen kiezen voor een woning in de wijk waar ze willen wonen die past bij hun karakter en hun wensen en behoeften. Er is wel een groot risico in de bouwsector, namelijk de exponentieel gestegen materiaalprijzen en de lange levertijden omdat er door de coronacrisis een productieachterstand is ontstaan.

De prijzen van bijvoorbeeld hout zijn verdubbeld en dat geldt ook voor staal, kozijnen en isolatie, de prijzen zijn nog nooit zo hoog geweest en door de gestegen gasprijzen worden ook de betonstenen veel duurder. Aannemers werken met contracten en prijzen van voor de prijsstijgingen, dat kan tot faillissementen leiden en daardoor kan de bouw vertraging oplopen. Hij vraagt hoe de wethouder tegen deze ontwikkeling aankijkt en of er al signalen zijn dat de bouw gaat stagneren. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) vraagt hoe Bosch Belang zelf aankijkt tegen de gestegen prijzen. De heer Gersjes (Bosch Belang) vindt dit zorgwekkend. De heer Roovers (SP) is benieuwd welke rol van de gemeente volgens de heer Gersjes in het oplossen van deze problemen heeft. De heer Gersjes (Bosch Belang) vindt dat hier een taak voor de wethouder is weggelegd, die zou met de opdrachtgevers moeten praten om eventuele problemen samen te kunnen oplossen. In Eindhoven worden middels een versneld bouwproces binnen vijf jaar 1000 nieuwe sociale huurwoningen gerealiseerd. Dat is het resultaat van een succesvolle samenwerking tussen dertien woningbouwcorporaties en negen gemeenten. Hij wil weten of de gemeente Den Bosch 4

ook een dergelijk traject kent en als dat niet zo is of de wethouder bereid is om op die manier met andere gemeenten samen te werken. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) vraagt of Bosch Belang zich wil aansluiten bij De Bossche Groenen en de SP die eventueel zelf als gemeente samen met de woningbouwcorporaties willen gaan bouwen. Mevrouw Welten (VVD) vraagt of ze goed verstond dat de heer Gersjes sprak over 1000 woningen in vijf jaar. Dat zijn maar 200 woningen per jaar en ze denkt dat er in Den Bosch meer wordt gebouwd. De heer Gersjes (Bosch Belang) kent het clubje van De Bossche Groenen en de SP niet, maar hij wil ook druk op de corporaties, de woningmarkt en het bouwen zetten. Hij sprak niet over de reguliere bouw, maar over een extra impuls door meer samenwerking. In Den Bosch worden her en der fietsen geparkeerd en ook deelfietsen staan in groepjes bij elkaar. Die fietsen vallen om door de wind of worden door baldadige jeugd gebruikt. Hij wil weten of er fietsenstallingen voor deze deelfietsen komen en wat het college gaat doen met de fietsbarakken in de stad. Verder wil hij weten wanneer de vervuilende vrachtauto's uit de binnenstad worden geweerd. Wat betreft het klimaat wil hij weten wat de burgers het komende jaar kunnen verwachten wat betreft extra kosten voor verduurzaming van hun woning, bijvoorbeeld voor van het gas af gaan.

Hij vindt niet alleen de turborotondes, maar ook de gewone rotondes nog steeds gevaarlijk en hij vraagt wat daaraan wordt gedaan. De signalering bij De Rompert is ideaal en er zou ook bij andere rotondes een dergelijke signalering kunnen komen om de veiligheid daar te verhogen. Het OV in de dorpen en wijken moet zo veel mogelijk blijven en hij wil er alles aan doen om ervoor te zorgen dat de busverbinding in ieder geval overdag en in de weekenden zo veel mogelijk in stand blijft. Hij vraagt of de wethouder al iets kan zeggen over de gesprekken tussen Arriva, de provincie en het college. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) vraagt of de heer Gersjes bereid is in de binnenstad minder bussen te laten rijden om zo binnen hetzelfde budget te blijven. De heer Gersjes (Bosch Belang) vindt dat er geen bussen hoeven te rijden als daar bijna niemand in zit, hij wil efficiënt en effectief met de bussen omgaan. De heer Verbruggen (D66) vraagt wat de heer Gersjes met de € 20.000 wil gaan doen. De heer Gersjes (Bosch Belang) wil dit geld gebruiken voor een nieuwjaarsreceptie voor de inwoners. Mevrouw Welten (VVD) zegt dat zo'n receptie € 100.000 kost. De heer Gersjes (Bosch Belang) zegt dat er ook een receptie voor ondernemers is. De voorzitter vraagt het te houden bij de onderwerpen voor de commissie Omgeving. De heer Gersjes (Bosch Belang) hoopt op een mooie receptie in 2022.

De heer Verbruggen (D66) ziet vooral na 2022 onzekerheden en D66 ziet graag perspectief voor een toekomstbestendige en groene gemeente. Er moeten keuzes worden gemaakt in het gebruik van de schaarse ruimte, tijdens de Bossche Zomer kreeg de Bossche horeca meer ruimte om te ondernemen en er waren extra studieplekken in Huis73 en Perron-3, zodat studenten buitenshuis kon studeren om de studieachterstanden te beperken. Verder was er voldoende ruimte voor waterberging tijdens de hoge waterstanden in de Maas, de Dommel en de Dieze. Dat laat zien hoe belangrijk het groenblauwe beleid in de Bossche delta is. De extra studieplekken waren een succes en D66 ziet graag een vervolg, zodat de studenten de stad op een andere manier kunnen leren kennen en leegstaande ruimtes nuttig worden gebruikt. Hij vraagt of de wethouder al iets kan melden over het participatietraject met groepen inwoners en maatschappelijke partners over het hiervoor openstellen van vastgoed. Uit gesprekken met Huis73 bleek dat er behoefte is aan een laagdrempelige bibliotheekvoorziening in West en Noord. Die kan bijdragen aan meer kansengelijkheid en een bijdrage leveren aan het realiseren van meer stu5

dieplekken. Er is een crisis op de woningmarkt en vooral jonge mensen en starters die niet in aanmerking komen voor een sociale huurwoning en die geen huis kunnen kopen, vangen de klappen op. Het is belangrijk om veel te bouwen, maar er ontstaat vertraging door schaarste van materialen en grondstoffen en onvoldoende opgeleide mensen. Dat vraagt om duidelijke keuzes en D66 kiest voor binnenstedelijk bouwen en waar mogelijk meer in de hoogte. Mevrouw Welten (VVD) las recent in de krant dat hoger dan 70 meter bouwen behoorlijke nadelen heeft, namelijk dat er dan veel dure appartementen komen en het klimaat nogal beschadigd wordt. Ze vraagt wat D66 hiervan vindt. De heer Verbruggen (D66) zegt dat het van belang is op welke locatie hoogbouw komt. Hoogbouw heeft nadelen, maar zeker ook voordelen. De heer Kabbouti (PvdA) vraagt of D66 het ermee eens is dat processen worden vertraagd doordat er weerstand tegen inbreiding bestaat en dat daarom voor uitbreiding moet worden gegaan, zodat er sneller kan worden gebouwd. De heer Verbruggen (D66) wil niet altijd voor de gemakkelijke weg kiezen en liever binnenstedelijk bouwen. De heer Kabbouti (PvdA) zegt dat het hier niet gaat om de gemakkelijke weg, maar om het erkennen dat er een probleem is dat op een goede manier moet worden opgelost.

Hij wil niet alle polders volbouwen, maar met uitbreiding op een geschikte plek kunnen sneller woningen worden toegevoegd en hij denkt hierbij bijvoorbeeld aan de westkant van de Grintweg. De heer Verbruggen (D66) weet dat er voor die hoek van de gemeente meerdere ambities zijn en het heeft niet zijn voorkeur om daar woningen te bouwen. Ook het verbeteren van de bereikbaarheid van de wijken en dorpen en de landbouwtransitie kunnen een bijdrage leveren aan het bouwen van meer woningen. Hij ziet graag voor alle bewoners toegankelijke schone verkeersmodaliteiten. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) vraagt een toelichting op de opmerking van de heer Verbruggen over de landbouwtransitie. De heer Verbruggen (D66) zegt dat veranderingen in de landbouwsector kunnen zorgen voor minder stikstofuitstoot, waardoor er ruimte voor woningbouw vrijkomt. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) vraagt of D66 boeren wil uitkopen of wil verleiden om iets anders te gaan doen. De heer Verbruggen (D66) vindt verleiden mooi, maar er zijn ook voorbeelden van hoe boerenbedrijven kunnen worden omgevormd tot woningbouwlocaties door die boerderijen te splitsen en daar wonen in te realiseren. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) hoort de heer Verbruggen nu spreken over het splitsen van boerenbedrijven terwijl hij eerder pleitte voor inbreiding.

De heer Verbruggen (D66) geeft de voorkeur aan inbreiding, maar hij staat ook open voor het omvormen van een boerenbedrijf tot woningen. Zowel bewoners van de binnenstad als die van de dorpen moeten gebruik kunnen maken van de fiets, het ov of een deelauto. De urgentie om iets tegen de klimaatverandering te doen wordt breed gedragen en investeringen in het klimaat, energie en duurzaamheid zijn een goed begin, maar omdat er meer elektrisch wordt gereden en huizen moeten worden verwarmd, moeten er hogere ambities worden gesteld. Ook wil hij kijken naar mogelijkheden om bij hoge waterstanden dat water op te slaan om in droge periodes te kunnen gebruiken. D66 is voor de ontwikkeling van de Bossche Stadsdelta, die ontwikkeling zorgt voor een nieuwe dynamiek in dit gebied en een betere aansluiting op de historische binnenstad met meer woningen en meer ruimte voor het water. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) vraagt of D66 met een motie komt over goed en betaalbaar gebruik van de fiets, het openbaar vervoer en deelauto's in de dorpen. 6

De heer Verbruggen (D66) heeft nog geen motie voor de komende raadsvergadering in gedachten, maar dat is wel mogelijk. Mevrouw Van Zwambagt (CDA) vraagt of er niet meer mogelijkheden zijn om meer woningbouw te plegen dan alleen de CO2 in de landbouw terug te dringen. De heer Verbruggen (D66) zegt dat stikstofuitstoot de woningbouw afremt en dat de agrarische sector daar een grote bijdrage aan levert. Mevrouw Van Zwambagt (CDA) zegt dat ook het verkeer en het bedrijfsleven CO 2 uitstoten. De heer Verbruggen (D66) zegt dat de agrarische sector veel meer stikstof uitstoot dan het verkeer. De heer Van Slageren (GroenLinks) zegt dat er de afgelopen tijd veel beleid is vastgesteld zoals de RES 1.0, het actieplan Duurzame mobiliteit, de woonvisie en het beleid 's-Hertogenbosch groen en klimaatbestendig en dat het de vraag is of er nu behoefte is aan nog meer beleid of dat het vastgestelde beleid voortvarend moet worden uitgevoerd. Onder andere de ontwikkelingen op de woningmarkt en de klimaatverandering vragen om zeer voortvarende stappen, daarvoor zijn genoeg kaders aanwezig en gelukkig is in de nu voorliggende plannen te zien dat het college de nodige stappen zet. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) zegt dat er nog geen geld voor deze plannen beschikbaar is en hij vraagt of GroenLinks met een voorstel hierover komt.

De heer Van Slageren (GroenLinks) zegt dat er inderdaad geld nodig is, maar dat de vraag is of dat ook beschikbaar kan worden gesteld. Er worden verschillende programma's uit het actieplan Duurzame mobiliteit uitgerold en hij ziet mogelijkheden om bewoners en ondernemers daar zo veel mogelijk bij te betrekken. In het kader van de plannen voor een fietsnetwerk kunnen ondernemers hun werknemers stimuleren om zo veel mogelijk de fiets te pakken en het installeren van laadpalen kan het gebruik van elektrische auto's stimuleren. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) weet dat vooral grotere bedrijven al een fietsplan met financieringsmogelijkheden voor hun werknemers hebben. De heer Van Slageren (GroenLinks) vindt ook goede busverbindingen belangrijk, zeker op plekken die wat verder van de stad Den Bosch liggen. Een ander belangrijk punt is de energietransitie en hij noemt zon op land, zon op dak en de nieuwe windmolen in West. Hij wil zo snel mogelijk meer windmolens, ook in de Duurzame Polder, en daarvoor moet met de netbeheerder worden gesproken om ervoor te zorgen dat er snel voldoende netcapaciteit komt. De heer Smeets (Rosmalens Belang) vraagt of heer Van Slageren niet alleen met de netbeheerder, maar vooral met de omwonenden wil praten.

De heer Van Slageren (GroenLinks) zegt dat er al veel met de omwonenden over de Duurzame Polder is gesproken en dat hij nu tot uitvoering van de plannen wil overgaan om zo snel mogelijk van fossiele brandstoffen af te komen. Er wordt al het nodige voor de energietransitie gedaan zoals het instellen van een duurzaamheidsloket en de gemeente heeft een vliegwielfunctie richting wijkcomités en dergelijke om te kijken hoe in straten of wijken zo veel mogelijk duurzame energie, isolatie en dergelijke kan worden gebruikt. Als dit samen gebeurt, is er vaak veel meer mogelijk. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) zegt dat er meer enthousiasme voor de windmolen in West had kunnen zijn en hij vraagt of GroenLinks ook de urgentie voelt om als gemeente meer te doen, bijvoorbeeld de risico's afdekken. De heer Van Slageren (GroenLinks) wil dit, voor zover de gemeente hiertoe de mogelijkheden heeft, zeker. Het plan voor de Duurzame Polder is vastgesteld om dit grootschalig te kunnen doen en de meeste meters zullen waarschijnlijk daar moeten worden gemaakt. 7

De heer Van Griensven (PVV) weet dat er veel weerstand van omwonenden tegen de molens in de polder is en hij vraagt hoe de heer Van Slageren daartegenover staat. De heer Van Slageren (GroenLinks) vindt het belangrijk om omwonenden bij dergelijke plannen te betrekken, maar deze transitie is in het belang van iedereen en daarom hebben niet alleen de omwonenden een stem. Het is goed dat er veel wordt gebouwd, maar daarbij is het ook belangrijk wat en voor wie dat gebeurt. De verwachting is dat er in 2022 minimaal 30% sociaal wordt gebouwd, hij benadrukt dat in de woonvisie niet voor niets 'minimaal' staat en dat dit best meer mag zijn. GroenLinks vindt dat dit zelfs meer moet zijn omdat de druk onderin de markt het hoogst is. Hij geeft de voorkeur aan middenhuur boven middenkoop omdat het laatste al snel geen middenkoop meer is en huur wat meer garantie geeft om de woningen langdurig in de sociale sector te houden. Hij is blij met experimenten zoals de knarrenhofjes om de doorstroming te bevorderen en zo de druk onderin de markt af te zwakken. In de begroting staat een post voor de vervanging van ondergrondse afvalcontainers en die moeten vooral ondergronds blijven, maar hij is wel blij met de positieve reacties op het versieren van de bovengrondse verzamelcontainers, dat draagt bij aan een leefbare stad.

GroenLinks stemt in met het opnemen van de Bossche Stadsdelta in het Structuurfonds. De heer Roovers (SP) merkt op dat deze begroting net als de voorjaarsnota gehuld is in onzekerheid vanwege een nog te vormen kabinet terwijl de samenleving op allerlei terreinen om zekerheid vraagt, onder andere om bestaanszekerheid, de zekerheid van een betaalbaar huis, de zekerheid van een goed pensioen en de zekerheid van een gezonde planeet. Een overheid die zich steeds meer terugtrekt en de samenleving rond de markt organiseert, is steeds minder goed in staat om die onzekerheid en de steeds groter wordende tweedeling het hoofd te bieden. De coronacrisis heeft dat pijnlijk blootgelegd en ook versneld. Een gemeente gaat lang niet over alles en hoe graag de SP het ook zou willen, de gemeente kan niet alle problemen oplossen. Ondanks de onzekere en moeilijke periode pakt het college een aantal zaken goed op zoals de plannen voor de Tramkade, investeren in zon op dak en een nieuwe parkeernota die meer ruimte geeft aan woningen en groen en minder aan huizen. De tekorten op de woningmarkt bevinden zich met name in het lage segment en het middensegment en met name de lagere inkomens delven het onderspit.

Projectontwikkelaars en beleggers hebben een financieel belang bij het zo duur mogelijk bouwen, zo duur als de gemeente toestaat en zo duur als de gek ervoor geeft, en dat belang staat haaks op het algemeen belang. Er is een sterkere rol van de gemeente en de overheid in het algemeen nodig om af te dwingen dat er betaalbare huisvesting komt. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) denkt dat als de bedrijven die woningen bouwen winst maken, zij ook mensen aan een baan helpen waardoor de economie kan blijven draaien. De heer Roovers (SP) zegt dat de vraag naar woningen veel groter is dan het aanbod. Daardoor kunnen projectontwikkelaars en huizenbezitters veel geld voor een woning vragen en dat gaat in tegen het algemeen belang, namelijk dat er breed betaalbare huisvesting aanwezig moet zijn. Als vraag en aanbod uit balans zijn, is het de taak van de overheid om die scheve verhouding op te lossen. De heer Van Griensven (PVV) vraagt of de SP het ermee eens is dat er geen statushouders in Den Bosch gehuisvest moeten worden. De heer Roovers (SP) is het daar niet mee eens. De PVV maakt deze opmerking in alle debatten over wonen, maar hij heeft nog nooit van de PVV gehoord hoe dit de wachtlijsten kan verkorten.

Als de heer Van Griensven hier niet op kan antwoorden, constateert hij dat deze opmerking slechts een afleiding van de discussie is die op geen enkele manier bijdraagt aan de belangen van de Bosschenaren, of het nou wel of geen moslims zijn. De voorzitter vraagt terug te gaan naar de begroting. De heer Roovers (SP) geeft aan dat de SP een jaar geleden bij een discussie over windenergie in de Rosmalense Polder al waarschuwde voor energiearmoede en tot zijn teleurstelling constateert hij nu dat dit probleem nog veel groter is geworden. De SP heeft samen met andere partij8

en voorstellen gedaan om als gemeente mee te doen aan projecten op het gebied van duurzame energie en de gelden die dat oplevert te besteden aan allerlei maatregelen om de energielasten voor de mensen die dat nu het hardste nodig hebben te verlagen, zoals het isoleren van sociale huurwoningen en het leggen van zonnepanelen. Die kans is helaas niet gepakt en nu is energiearmoede een groot probleem en zorgt voor een stijgende tweedeling. De SP blijft zich de komende periode hard maken voor participatie van de gemeente in duurzame energieopwekking, zodat de lusten en lasten zo kunnen worden verdeeld dat die tweedeling wordt verholpen en erger wordt voorkomen. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) denkt dat de mensen die nu last van de energiearmoede hebben er niets aan hadden gehad als in december 2020 anders was besloten omdat dit traject nog komt. De heer Roovers (SP) is het ermee eens dat dit probleem er dan nog steeds zou zijn, maar dan waren er in ieder geval processen in gang gezet waardoor de gemeente in staat zou zijn geweest om gedeeltelijk een oplossing te bieden aan de mensen die nu steeds meer in energiearmoede zitten. Het gaat om de algemene richting van de gemeente en de SP vindt de toen gekozen richting niet goed.

Er gebeuren mooie dingen in de publieke ruimte, er is meer aandacht voor groen en als moet worden gekozen tussen woningen en auto's, kiest de SP net als het college voor woningen, maar als het gaat om de publieke ruimte, gaat het ook om gezondheid en veiligheid en in dat verband noemt hij AVI. Hij is blij dat nu breed wordt gedeeld dat deze schrootverwerker naar een andere plek moet en hij hoopt dat dit ook gebeurt. De Avalstoffenheffing wordt hoger en de ozb lager en daarop is de uitspraak 'pecunia non olet', 'geld stinkt niet' van toepassing. Dat zou keizer Vespasianus over de urinebelasting tegen zijn zoon hebben gezegd. Hij vindt dat deze keuze wel stinkt. De voorzitter zegt dat dit onderwerp bij financiën hoort. De heer Roovers (SP) betreurt de keuze voor meer zwerfafval en een grotere tweedeling. De heer Vugs (SP) wijst de commissie op de reserve van het Grondbedrijf van ongeveer € 33 miljoen. Projecten die versneld worden ontwikkeld gaan eerder renderen, dat heeft een positief effect op deze reserve en dat is een mooie ontwikkeling voor het volgende college. Er is ook een voorziening voor Heesch West in de begroting opgenomen en die kan worden ingelost als alle grond is uitgegeven. Dat betekent dat dit geld op termijn beschikbaar komt waardoor mogelijke bezuinigingen de komende jaren lager kunnen uitvallen.

De heer Smeets (Rosmalens Belang) ziet gelukkig een college dat een enorm complexe opgave niet wegduwt maar omarmt. Er is een strategie met een aanpak op korte termijn, middellange termijn en lange termijn. De aanpak op korte termijn is het oplossen van de dip die zich in 2016-2017 heeft gemanifesteerd met het opleveren van 400 woningen, inclusief flexwoningen, in 2021. Dat zorgt ervoor dat het woningtekort niet nog sneller oploopt dan het nu al doet. Hij gaat verder met de middellange termijn. De afgelopen drie jaar zijn plannen voor ongeveer 5000 woningen in voorbereiding genomen waarvan ruim 30% in de sociale huursector en de laatste tijd wordt steeds meer belang gehecht aan antispeculatie en zelfbewoningsplicht om ook de betaalbaarheid op de lange termijn te borgen. Het gaat om complexe en gevoelige locaties zoals het Paleiskwartier, de Zuidwal en Willemspoort, maar ook om de oostelijke gemeentedelen, het centrum van Rosmalen en de versnelling van de woningbouw in De Groote Wielen. Op de lange termijn zijn de omgeving Oost en de Bossche Stadsdelta aan de orde en Rosmalens Belang gaat ermee akkoord om de laatste in het Structuurfonds op te nemen. Daarnaast komen er locaties beschikbaar op de plek van het Rodenborch College, het Jeroen Bosch College en bij Weener XL.

Rosmalens Belang gelooft niet in uitbreiding omdat dit niet noodzakelijk is gezien de inbreidingspotentie voor de komende vijf tot zes jaar. De heer Kabbouti (PvdA) zegt dat de gemeente de komende tien jaar vooruit kan met inbreidingslocaties, maar dat ook al naar de lange termijn moet worden gekeken en hij vraagt hoe Rosmalens Belang daarnaar kijkt. De heer Smeets (Rosmalens Belang) gelooft niet in potentie in de polder omdat dit landbouwgrond is die hij niet zomaar wil opgeven. Bovendien ligt daar een waardevol natuurgebied. Hij 9

denkt dat er andere gebieden in de gemeente zijn waar ook op de langere termijn kan worden gebouwd. Hij is blij dat de opgave in de Duurzame Polder van 1,04 pj 15% minder is geworden omdat dit 15% minder impact op de polder betekent. Het is ook goed dat het college nu 100 hectare buiten de polder invult en hij hoopt dat dit maximaal resultaat oplevert. Rosmalens Belang wil zo weinig mogelijk windmolens in de polder en de windmolens die daar wel komen, moeten zo ver mogelijk van de kernen komen en goed worden ingepast in verband met de landbouw, de natuur en de bewoners van de polder. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) vraagt wat de heer Smeets met 'zo ver mogelijk' bedoelt. De heer Smeets (Rosmalens Belang) wil de molens minimaal 1000 meter van de gevel en het liefst zo dicht mogelijk bij de gemeentegrens. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) zegt dat de gemeenten Oss en Den Bosch en de provincie een contract hebben getekend waarin de afstanden worden vastgelegd en hij vraagt of de heer Smeets die afstanden wil veranderen. De heer Smeets (Rosmalens Belang) is ervan overtuigd dat het college de in een motie verankerde minimumafstand ook in een samenwerking niet loslaat, maar hij blijft dit bewaken. Het is van cruciaal belang dat de bewoners van De Groote Wielen, Nuland en de Kruisstraat in het proces worden meegenomen.

Zij zullen niet allemaal even blij zijn, maar er kan wel draagvlak worden gecreëerd door deze bewoners serieus te nemen en hen goed te informeren over wat er wel en niet gaat gebeuren. Rosmalens Belang is voor financiële participatiemogelijkheden en een omgevingsfonds. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) vraagt of de heer Smeets erkent dat het participatieproces in de Rosmalense Polder tot nu toe benedenmaats was. De heer Smeets (Rosmalens Belang) zegt dat dit de woorden van de heer Van Creij zijn. Rosmalens Belang heeft zich in het verleden kritisch uitgelaten over de communicatie in dit proces en blijft er kritisch op toezien dat een dialoog van de grond komt. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) concludeert uit de woorden 'van de grond komen' dat het participatieproces tot op heden benedenmaats was. De heer Smeets (Rosmalens Belang) zegt dat de gemeente informatiesessies en dergelijke heeft geïnitieerd, maar dat er meer kan worden gedaan. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) is blij met deze toezegging. De heer Smeets (Rosmalens Belang) blijft ook in 2022 goed monitoren dat de westelijke ontsluiting goed wordt ingericht waarbij rekening wordt gehouden met de A2, spitsuren, verschillende verkeersmodaliteiten en het OV.

De binnenstad kan OV- en fietsvriendelijker worden gemaakt, maar hij wil de automobilist niet vergeten omdat mensen uit de dorpen de auto wel veel gebruiken en zij daarmee ook in de stad moeten kunnen komen. Ten slotte merkt hij op dat het niet uitmaakt hoe de Oostelijke ontsluiting van Rosmalen wordt gerealiseerd, als er maar een goede integrale oplossing komt waarmee op termijn ook een goede ontsluiting van De Groote Wielen wordt geborgd. De heer Kabbouti (PvdA) stemt in met het opnemen van de Bossche Stadsdelta in het Structuurfonds. Participatie was de afgelopen 1,5 jaar een uitdaging, maar er speelde deze collegeperiode altijd wel iets op dit gebied. De participatie was niet onzorgvuldig en er waren de beste bedoelingen, maar de inwoners hadden onvoldoende het gevoel te worden gehoord, meegenomen en geïnformeerd. De heer Gersjes (Bosch Belang) vraagt of de heer Kabbouti een voorbeeld kan geven van waar de inwoners onvoldoende informatie kregen.

10

De heer Kabbouti (PvdA) noemt het Annapark en de energietransitie, maar er was in bijna iedere vergadering wel een dossier aan de orde waar dit speelde. Het heeft ook te maken met de snelheid waarmee de inwoners informatie vergaren en delen en daarom moet de gemeente bij de start van een traject duidelijk zijn over de inbreng van de inwoners, de inbreng van de gemeente, de uitgangspunten, de reikwijdte en de beïnvloedingsfeer. Met de Omgevingswet wordt participatie een cruciaal onderdeel van alles wat de gemeente doet en komt steeds meer op andere tafels terecht. Op het gebied van wonen zijn stappen gezet en visies ontwikkeld, maar er blijft aandacht nodig voor onder andere de combinatie van wonen en zorg, bijvoorbeeld voor mensen met een rugzakje die in een wijk gaan wonen. Het instrument tijdelijke woningen lijkt succesvol te zijn en daarom moet de gemeente daarop blijven inzetten. Er zijn ook creatieve manieren om doorstroming op gang te brengen, bijvoorbeeld in Tilburg mogen mensen met een bijstandsuitkering op proef samenwonen zonder dat ze hun uitkering verliezen. Mevrouw Van Zwambagt (CDA) vraagt hoe de PvdA aankijkt tegen 'mantelzorgwoningen' voor jongeren. De heer Kabbouti (PvdA) wil creatief zijn, zeker bij inbreiding. Er zijn nog voldoende bouwlocaties voor de komende jaren, maar het ontwikkelen van plannen duurt vijf tot zeven jaar.

Er wordt nu met de Bossche Stadsdelta gestart, maar daar gebeurt voor 2025 nog niets en dat betekent dat de gemeente vooruit moet kijken: waar staat Den Bosch over twintig jaar, wil Den Bosch naar 180.000 inwoners groeien, wat is daarvoor nodig en past dat op de inbreidingslocaties? De PvdA wil met lef vooruit. Er zijn de afgelopen periode ook lessen geleerd, uit het dossier Gasthuiskwartier en in mindere mate uit de ontwikkeling van de Bossche Stadsdelta. Hij wil vooraf, ook in de contractfase, al vastleggen dat in Oost vanaf de start gemengd wordt gebouwd en de PvdA komt met een motie om die oproep te doen, zodat de raad tijdig kan bijsturen en daar een gemengde wijk wordt gerealiseerd vanaf het moment dat de eerste paal in de grond gaat. Wat betreft het beheer en de inrichting van de openbare ruimte sluit hij zich volledig aan bij de woorden van de heer Roovers. Er gebeuren mooie dingen op dat gebied, maar er zijn ook aandachtspunten zoals het beheersingsniveau. In de wijken buiten het centrum moet het onderhoudsniveau misschien omhoog en daar moet over gesproken worden, maar daar zijn wel middelen voor nodig. De PvdA is voor de ontwikkeling van een woonwijk ten westen van de Grintweg, maar die kan niet voor 2030 klaar zijn vanwege de doorlooptijd van een woningbouwplan.

De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) zegt dat er een raadsbesluit is waarin staat dat het gebied De Blokken na het vierde kwadrant van De Groote Wielen wordt ontwikkeld. De heer Kabbouti (PvdA) is zich hiervan bewust, maar hij ziet ook een beweging in de bestuurlijke besluitvorming die precies andersom is. Vandaar dat de PvdA dit punt blijft maken. De heer Smeets (Rosmalens Belang) vraagt of de PvdA ook kansen ziet in de noordoosthoek, bij Nuland. De heer Kabbouti (PvdA) vindt dat in alle kernen een stap moet worden gezet met oog voor het karakter van de kern, vooral in de categorie betaalbare huur en middenhuur, om een plek te creëren voor jongeren die in deze kernen opgroeien en daar willen blijven. De heer Van Rooij (PvdA) geeft aan dat de PvdA vanaf het begin van deze collegeperiode blij was met de aandacht van het college voor verduurzaming, maar dat daar met het oog op de nu ontstane energiearmoede een stevige tand bij moet. Hij vindt de pilot waarin 27 woningen in 't Zand van het gas afgaan een druppel op de gloeiende plaat en het is verbazingwekkend dat bij de verduurzaming en renovatie van honderden sociale woningen in De Haren, die ruim € 100.000 per woning kost, de cv-ketel in stand blijft, terwijl daar mogelijkheden zijn voor bijvoorbeeld aquathermie.

Wat de PvdA betreft, doet het college er alles aan om dit alsnog mogelijk te maken en hij hoort graag op korte termijn van de wethouder hoe hij dit denkt aan te pakken. Er is een spitsbus van Maaspoort naar het station, maar er is ook behoefte aan snellere verbindingen vanuit Empel en de andere dorpen en wijken naar de Bossche stations, dat heette ooit de pilot Snelle busverbindingen. Het OV moet een volwaardig alternatief zijn en de PvdA verwacht initiatieven van het college om dit te verbeteren. In de discussie hierover mag alles aan de orde komen, zoals de optie om op bepaalde tijden op bepaalde lijnen minder bussen te laten rijden, zodat met name in de spitsuren meer bussen in de wijken en dorpen kunnen rijden. 11

Het is te gemakkelijk dat het college steeds zegt dat Arriva en de provincie hierover gaan, die gaan er formeel misschien wel over, maar het college mag best een vuist maken om hier verbetering in aan te brengen en hij hoort graag van de wethouder hoe hij die vuist denkt te maken. Hij wil haast maken met de ontsluiting van de parkeerterreinen aan de achterkant van de onderwijsinstellingen, zodat het veiliger wordt voor fietsers en voetgangers en de bussen veilig over de Onderwijsboulevard kunnen rijden. Hij hoort graag hoe het college dit denkt te gaan aanpakken. Mevrouw Hernández (50PLUS) ziet het voorstel over het opnemen van de Bossche Stadsdelta in het Structuurfonds als een logisch vervolg op eerdere besluiten. Niet alle bovenwijkse voorzieningen in dit gebied kunnen in de grondexploitatie van dit project worden opgenomen, maar 50PLUS wil wel dat dit soort besluiten wordt genomen op basis van goed onderbouwde investeringsbedragen. De € 10 miljoen die in dit voorstel staat is niet voldoende financieel onderbouwd en is absoluut ontoereikend. Het gaat over een nieuwe brug met nieuwe laadhoofden en een nieuwe afvloeiingsstructuur en 50PLUS ziet graag zo snel mogelijk een realistische kostenraming op basis van uitgewerkte plannen, zodat eventueel zo vroeg mogelijk kan worden bijgestuurd. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) weet dat deze onderbouwing in november a.s. komt.

Mevrouw Hernández (50PLUS) bedoelt niet de onderbouwing van het project zelf, maar van de genoemde € 10 miljoen. Ze wil voorkomen dat de kosten uit de hand lopen en andere projecten in het gedrang komen. Door de exorbitante stijging van de huur- en koopprijzen van woningen ontstaat steeds meer verzet onder de bevolking tegen de huidige gang van zaken en 50PLUS zal tijdens de algemene beschouwingen hier verder op ingaan en komt wellicht met een motie over de ombuiging van het huidige beleid. Mevrouw Welten (VVD) vraagt wat mevrouw Hernández bedoelt met de ombuiging van het huidige beleid. Mevrouw Hernández (50PLUS) zegt dat de gemeente een actievere rol op de woningmarkt moet spelen, bijvoorbeeld door een actiever grondbeleid en meer woningen op gemeentegrond te bouwen. Sinds de besluiten over de RES is nog maar weinig van de energietransitie te merken, de weerstand tegen windmolens en zonnevelden neemt toe en ook recente uitspraken van het Europese Hof en de Raad van State zullen de uitvoering hiervan bemoeilijken en vertragen en op langere termijn wordt het misschien wel onmogelijk vanwege de bevolkingsdichtheid in Nederland. Ook bij de Rijksoverheid is groeiende weerstand tegen het opofferen van groene ruimte ten behoeve van zonnevelden en windmolens.

Het is daarom nodig om een plan B te maken en de mogelijkheid van geothermie en ultradiepe geothermie te verkennen, zodat de koers op tijd kan worden verlegd. Mevrouw Welten (VVD) is voor de ontwikkeling van de Bossche Stadsdelta. De VVD geeft geen prioriteit aan het aanleggen van een nieuwe brug, maar wel aan een goede verkeersafwikkeling als basis voor dit gebied. Eind 2020 heeft de raad uitgangspunten vastgesteld, dat is alleen een ontwikkelrichting en er is nog geen sluitend financieel verhaal. Bovendien moet nog met andere partijen worden gesproken en moeten de ambities misschien worden bijgesteld. In het plan wordt met de brug begonnen omdat de staat van de huidige brug dit noodzakelijk zou maken. Omdat de financiering van de nieuwe brug nog niet rond is, kan ze zich voorstellen dat de bestaande brug wordt hersteld. De VVD heeft veiligheid hoog in het vaandel en als de huidige brug niet meer optimaal is en onveilige situaties oplevert moet die worden vervangen en ze vraagt wanneer de wethouder kan aangeven of de financiering van een nieuwe brug haalbaar is en wat de invloed op andere projecten is. Er ligt nu een beleidsarme begroting voor, maar er wordt zeker niet achterovergeleund en er lopen momenteel erg veel projecten, onder andere schoolcampus De Lanen in Rosmalen en de noordoosthoek van De Groote Wielen waar een nieuw winkelcentrum komt.

Houtbouw genereert minder CO2 en acht Brabantse woningbouwcorporaties, waaronder BrabantWonen en Zayaz, gaan voor meer houtbouw. Ze vindt dat de gemeente dit moet stimuleren door dit als een beleidsdoel op te nemen en de VVD zal hierover met een motie komen. Een benchmark laat zien dat houtbouw zelfs concurrerend is en dat prefabconstructies zelfs tot lagere bouwkosten leiden. Er wordt op dit moment gewerkt aan een technisch ontwerp voor Sluis 0 en dat werkt vertragend, maar het voorkomt onverwachte kosten 12

en risico's. Veel omwonenden klagen over verzakkingen en scheuren, maar dat heeft niets met de sluis te maken. De woonboten die op dit moment op de Ertveldplas liggen, worden verplaatst naar de Van Veldekekade, het zou mooi zijn als ter hoogte van de Lambooijbrug waterwoningen zouden verrijzen en de VVD komt hierover binnenkort met een aantal andere partijen met een voorstel hierover. De VVD hecht waarde aan leefbare wijken en buurten waar de voorzieningen op orde zijn en zeker nu veel mensen thuiswerken, is het belangrijk een ommetje te kunnen maken. Ook is het belangrijk dat er voldoende speelruimte is en ook de gelegenheid om in de openbare ruimte te sporten. Er is aandacht voor de vervanging van speeltoestellen en de veranderde behoefte van kinderen, maar ook van volwassenen en bewoners mogen hierover meedenken. Jongeren in Rosmalen moeten helemaal naar de Oosterplas om te gaan skaten en er is behoefte aan veilige en volwaardige skatebaan in het Vladerackenpark in Rosmalen. Zo'n skatebaan past goed in het beleid waarin sporten wordt gestimuleerd en het is positief dat de wethouder binnenkort met deze jongeren in gesprek gaat. De VVD geeft op voorhand al aan graag middelen vrij te spelen om dit te realiseren. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) zegt dat er € 10.000 uit het wijk- en dorpsbudget voor de skatebaan is toegezegd.

Mevrouw Welten (VVD) weet dat aan twee wijken € 10.000 is gevraagd en dat een van die wijken dat al heeft toegezegd, maar dat dit niet genoeg is. Er is sprake van levensduurverlengende maatregelen en in 2022 wordt onderhoud aan de verharding van fietspaden en voetpaden gepleegd, maar het kwaliteitsniveau van de rijbanen blijft achteruitgaan. De VVD vraagt zich af of de ondergrens nu bereikt is en wil middelen vrijmaken om onderhoud aan de rijbanen uit te voeren. De VVD komt ook hierover met een motie. Ook in Nuland is sprake van achterstallig onderhoud en daar zijn vaak geen extra voorzieningen voor gehandicapten en dat geldt ook voor bedrijventerreinen, de VVD vraagt hier aandacht voor. Een leefbare stad is een bereikbare stad en het is daarom belangrijk dat inwoners, bezoekers en mensen die in Den Bosch werken kunnen kiezen hoe ze zich verplaatsen. Ook de bereikbaarheid van de bedrijventerreinen verdient aandacht, iemand die met het OV komt, heeft nog een natraject van gemiddeld 1,5 kilometer en daarom kan het OV daar vaak niet concurreren met de auto. De VVD volgt met interesse de ontwikkelingen op het gebied van elektrische scooters die meer flexibiliteit bieden dan een bus. De afgelopen jaren is een aantal ontsluitingswegen eenbaans gemaakt en er zijn plannen om ook van de Maastrichtseweg een eenbaansweg te maken.

Daarbij wordt gekeken naar het beperken van de snelheid, maar er wordt niet integraal naar het brede verkeersplaatje gekeken. Het hoofddoel van wegen is om mensen in en uit dorpen, wijken en stadsgedeelten te leiden en als er een verkeersopstopping ontstaat, is de vraag hoe het zit met de veiligheid en de aanrijtijden van hulpdiensten en het OV. De VVD wil goed onderzoeken welke onderwerpen spelen bij het aanpassen van wijkontsluitingswegen en of het wel verstandig is om eenbaanswegen te maken. De VVD overweegt om ook met een motie over dit onderwerp te komen. Kantoorgebouwen moeten vanaf 2022 minimaal energielabel C hebben, de gemeente moet dit controleren en als bedrijven niet aan de norm voldoen, moeten sluiten. Ze stelt daarom voor om daarover in gesprek te gaan met de eigenaren van de gebouwen. De heer Gersjes (Bosch Belang) vraagt waarom mevrouw Welten nu pas ingaat op de ontsluiting van de wijken. Mevrouw Welten (VVD) zegt dat af en toe eenbaanswegen worden aangelegd en dat nu de Maastrichtseweg aan de orde is de VVD zich afvraagt of dit wel een goede ontwikkeling is. De heer Gersjes (Bosch Belang) is blij met dit initiatief van de VVD omdat een coalitiepartij meer invloed heeft dan een oppositiepartij. De heer Van Griensven (PVV) ziet een begroting die vol staat met links hobbybeleid.

Er wordt de komende jaren meer dan € 90 miljoen uitgegeven aan zaken als milieurespecterende ontwikkelingen en het culturele klimaat. De PVV ziet liever dat dit geld wordt besteed aan verlaging van de gemeentelijke belastingen, de afgelopen vier jaar waarin het klimaatbeleid is ontwikkeld, is de hondenbelasting met 10% gestegen, rijst de Afvalstoffenheffing de pan uit en is parkeren voor veel mensen niet meer te betalen. Er moet veel meer worden geïnvesteerd in het behoud en onderhoud van herdenkingsplekken omdat het gras nu vaak zo hoog staat dat het monument niet meer zichtbaar is en de belettering op gedenktekens is vaak niet meer leesbaar. Hij 13

hoort graag van de wethouder of daar wat meer aan gedaan kan worden. Er staan de laatste tijd vaak files op de A59 tussen Oss en Den Bosch en als Heesch West er is, zal dat alleen maar erger worden. Hij vraagt of met Heesch West kan worden gewacht tot de verbreding van de A2 gerealiseerd is. In de begroting is promotie en acquisitie voor Heesch West opgenomen en hij vraagt zich af waarom dat is omdat de bedrijven voor Heesch West in de rij zouden staan. Er wordt vraaggericht ontwikkeld, maar acquisitie is aanbodgericht en hij vraagt een toelichting hierop. De PVV vindt handhaving op verplichte energiemaatregelen bij bedrijven niet nodig, maar ziet liever dat het toezicht op AVR en de Asfaltcentrale wordt versterkt. De PVV wil geen RES en geen RES 2.0. In Purmerend is het project om huizen aardgasvrij te maken gestopt en hij vraagt de wethouder om contact met die gemeente op te nemen om te vragen waar het probleem zit omdat dan in de proeftuinen in 't Zand het wiel niet opnieuw uitgevonden hoeft te worden. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) zegt dat € 5,2 miljoen aan de proeftuinen in 't Zand wordt uitgegeven om te kijken wat er mogelijk is. Dat gebeurt in deze wijk omdat daar verschillende soorten huizen staan, oudere en jongere woningen. Hij wil niet stoppen met een proeftuin omdat het ergens anders mislukt en hij vraagt of de PVV geen positieve resultaten verwacht.

De heer Van Griensven (PVV) vraagt zich af waarom zo'n test zou worden uitgevoerd als in Purmerend blijkt dat het niet lukt. Hij vindt dat dit geld dan beter ergens anders aan kan worden besteed. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) vindt het juist erg nuttig is om het ergens anders in een andere situatie te proberen als het op een bepaalde plek niet lukt. De heer Van Griensven (PVV) zegt dat het dan erg nuttig is dat de wethouder eerst contact opneemt met de gemeente Purmerend om na te vragen wat er niet werkt. Er komen 1100 asielzoekers per week naar Nederland die allemaal gehuisvest moeten worden, ook in Den Bosch. De heer Roovers (SP) zegt dat er een verschil is tussen asielzoekers en statushouders. De heer Van Griensven (PVV) zegt dat huizen duurder worden als alle statushouders een woning krijgen omdat er dan meer vraag naar huizen is. De heer Kabbouti (PvdA) vraagt of de heer Griensven dit nogmaals kan uitleggen. De heer Van Griensven (PVV) legt uit dat de vraag naar huizen groter wordt als er 1100 asielzoekers per week een huis moeten krijgen. Daar kan niet tegenop worden gebouwd, er zijn dan te weinig materialen en de prijzen worden hoger. De heer Kabbouti (PvdA) vertaalt dit als 'het is allemaal de schuld van de asielzoekers'. Den Bosch moet maar een aantal statushouders onderdak bieden, maar de PVV maakt hier een heel groot probleem van.

De heer Van Griensven (PVV) is tegen het binnenlaten van alle asielzoekers uit islamitische landen en niet alleen moslims. Het is mogelijk om statushouders geen voorrang te geven, maar de eigen inwoners voor te laten gaan, waardoor zij minder lang op een huis hoeven te wachten. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) citeert uit het bestuursakkoord: "We stimuleren de woningmarkt tot noodzakelijke verandering, maar daarbij vergeten we de belangrijkste woonzorgopgaven niet". Wonen is een recht, dat staat zelfs in artikel 22 van de Grondwet: "Woongelegenheid is een voorwerp van zorg der overheid". Als de markt niet bouwt wat er nodig is, moet de gemeente zelf meer moeite doen om te bouwen voor de doelgroepen die het nodig hebben. Er wordt gezegd dat projectontwikkelaars dan elders gaan bouwen, maar In Eindhoven en Amsterdam lukt dit wel en in Tilburg worden zelfs ongeveer 370 woningen gebouwd waarvan 70% sociale woningen. In Den Bosch is het percentage sociale woningen niet eens 30% en hij vindt dat de gemeente meer haar best moet doen. In het bestuursakkoord staat ook "Het behoud van kwaliteit van de openbare ruimte. Daarbij houden we bij de inrichting rekening met klimaatverandering en ecologisch beheer", maar daar ziet hij weinig van terug. Er staat ook "het enthousiast benutten en leefbaar maken van parken binnen onze gemeente", maar daarmee wordt niet 14

bedoeld dat parken worden volgebouwd, maar dat lelijke plekken mooier worden gemaakt. Er is de laatste jaren geen enkel inbreidingsplan voorbijgekomen waar geen groen is opgeofferd voor meer woningbouw. Snippergroen en stadsparken zijn van essentieel belang voor de leefbaarheid van de alsmaar groeiende stad. Er kan bijvoorbeeld bij de Brabanthallen worden ingebreid, daar kan gestapeld parkeren worden ingevoerd waardoor er ruimte voor woningbouw ontstaat of er kunnen woningen bovenop een parkeerplaats worden gebouwd. Er zijn goede verduurzamingsplannen en die zijn niet altijd gedekt, maar door te schuiven met posten kan daar toch geld voor worden gevonden. Er wordt vaak geredeneerd dat er eerst moet worden gebouwd en dat er nog iets aan verduurzaming of groen kan worden gedaan als er geld over is, maar groen en duurzaamheid hebben juist meerwaarde en verdienen zichzelf terug. Mevrouw Welten (VVD) vraagt wat de bewoners ervan zullen vinden als op minder mooie plekken wordt gebouwd. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) zegt dat deze lelijke plekken mooi worden gemaakt. De bedrijven op de Ertveldweg aan het water hebben geen binding met het water meer, die hoeven daar dus niet te blijven en daar kunnen in de toekomst woningen worden gebouwd.

De heer Verbruggen (D66) proeft uit het betoog van de heer Hoeben dat hij ook de bouwlocatie bij de IJzeren Vrouw bedoelt en hij vraagt of BrabantBad had moeten verkrotten voordat daar wordt gebouwd. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vindt dat de BrabantBadlocatie de afgelopen tien jaar dé ontmoetingsplek voor de stad is geworden. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) bedoelt met het mooi maken van lelijke plekken niet het park. De Bossche Groenen wil daar juist niet bouwen, maar die mooie plek koesteren. De heer Verbruggen (D66) zegt dat niet in, maar naast dat park wordt gebouwd. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) zegt dat de Van Grobbendoncklaan dwars door het park loopt en dat het park er eerst was. Het BrabantBad lag in het park en als dat wordt gesloopt ligt deze bouwlocatie nog steeds in het park. Hij ziet nog veel meer kansen zoals de Meerendonk, een prachtige inbreidingslocatie waar nu niets mee gebeurt. Verder noemt hij wonen op het water. De woonboten worden verplaatst en er komen negen aanlegplekken tussen Sluis 0 de Lambooijbrug. Hij ziet hier een kans omdat er ruimte is vanaf Sluis 0 tot de A2. Minitopia staat ter discussie, maar dat is juist een plek om te pionieren, ook op het water, en daar is voldoende ruimte om nog meer op het water te ontwikkelen.

Als inbreiden echt niet lukt, kiest De Bossche Groenen liever voor bouwen op de 600 hectare eigen grond die de gemeente nu verpacht. Misschien moet daar toch voor worden gekozen ook al is dat misschien uitbreiding, maar dan moet het wel 50-50 zijn; 1 hectare bouwgrond en 1 hectare voor natuur. Mevrouw Van Zwambagt (CDA) denkt dat er dan allemaal versnipperde bouwlocaties komen omdat de grond van de gemeente verspreid over de gemeente ligt. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) zegt dat er net een locatie is bijgekomen waar het merendeel van de grond in bezit van de gemeente en de woningbouwcorporaties is, hij vindt juist bouwen in het park versnippering. Er wordt flink aan 's-Hertogenbosch gebouwd en hij noemt het theater, het Zuid-Willemspark, de Binnenstadsring, het vervangen van de bomen op de Parade, het nieuwe Weener XL, de plannen voor de Bossche Stadsdelta, het stadion, nieuwe fietsvoorzieningen, Huis73, de brede binnenstad, de Spoorzone en het innovatiedistrict die allemaal rond de binnenstad liggen. Hij ziet graag een lijstje van wat er is gebeurd in de dorpskernen rond de binnenstad. Wat betreft de energiearmoede sluit hij zich helemaal aan bij het betoog van de SP en hij sluit zich ook aan bij het pleidooi van GroenLinks voor verduurzaming.