Verkenning toekomst Afvalstoffendienst gemeente s-Hertogenbosch 2024

23

gemeenten uit. Cure voert geen economische activiteiten uit voor bedrijven, via het reinigingsrecht (en dus de opdracht) van deelnemende gemeenten zamelen zij wel in voor bedrijven.

De match van varianten op gebied van taak en scope met de mogelijke organisatievormen ziet er als volgt uit:

5.2 Stappenplan verbonden partijen – afwegingskader In april 2024 heeft het college de Nota Verbonden Partijen vastgesteld. In deze Nota is een afwegingskader en stappenplan opgenomen dat gebruikt kan worden om tot een afweging te komen of een nieuwe verbonden partij aan de orde kan zijn. Deze toekomstverkenning bevindt zich volgens het stappenplan in de oriëntatiefase. Deze fase werkt toe naar een principebesluit door het college. Een belangrijke stap is de analyse van het publieke belang. Aan de hand van de vragen uit het afwegingskader (cursiefgedrukt) wordt de casus van de Afvalstoffendienst uitgewerkt.

24

Vraag 1: Is overheidsoptreden gerechtvaardigd, is sprake van een publiek belang? Er is sprake van een publiek belang, de gemeente heeft immers de wettelijke zorgplicht voor huishoudelijk afval, zoals vastgelegd in de Wet Milieubeheer/Omgevingswet. Wordt het maatschappelijk belang (geheel) geborgd door de markt of samenleving? Nee, de zorgplicht is een wettelijke verplichting die rechtstreeks aan de gemeente als bestuursorgaan is opgedragen. Vraag 2: Hoe behartigt de gemeente het publieke belang het best? Is bij het borgen van het publieke belang/taak behoefte aan meer of andere invloed dan in wet- en regelgeving is vast te leggen? Ja, er is behoefte aan meer of een andere invloed van de overheid. Dit heeft te maken met de aanvullende activiteiten naast de wettelijke zorgplicht. Deze activiteiten dragen in financiële zin bij aan het relatief lage niveau van de afvalstoffenheffing. Is volledige en directe betrokkenheid noodzakelijk bij de uitvoering van het publieke belang? Nee, dat wil zeggen dat verzelfstandiging een mogelijke optie is om het publieke belang te behartigen. Juist het direct sturen op de economische portefeuille brengt een bijzondere verantwoording met zich mee. Dat betekent dat het college verantwoording moet afleggen aan de raad over bijvoorbeeld afvalcontracten met grote bedrijven.

Daarnaast is de dienstverlening voor andere gemeenten een bijzondere activiteit; hoewel er sprake is van uitsluitend recht ontstaat er een directe politieke en bestuurlijke verantwoordelijkheid voor de uitvoering van het publieke belang van andere gemeenten. In het geval dat er gekozen wordt voor het afstoten van de economische portefeuille en de diensten voor andere gemeenten, biedt verzelfstandiging geen meerwaarde. In dat geval kan het publieke belang middels directe betrokkenheid goed worden uitgevoerd, in vergelijking met bijvoorbeeld de taken voor het beheer van de openbare ruimte. Bovenstaande vragen vormen een eerste scan. Als gekozen wordt voor verzelfstandiging moet de scan worden aangevuld met een onderbouwing. Hierbij spelen argumenten die gaan over kwaliteitsverbetering van de uitvoering van de publieke taak, helderheid in aansturing van de organisatie, het afdekken van risico's, bundeling van krachten en eventueel de meerwaarde van samenwerking met anderen.

6. Aanbevelingen Deze toekomstverkenning richt zich op de langere termijn, op een beeld van waar de Afvalstoffendienst over pakweg 5 jaar zou kunnen staan. Dat neemt niet weg dat er al op de korte termijn aan verbetering en ontwikkeling gewerkt moet en kan worden. Verbeteren met een fraai toekomstperspectief voor ogen maakt meer energie en positiviteit los dan wanneer het alleen over verbeteren op korte termijn gaat. En er is aanleiding genoeg om aan de slag te gaan en dan gaat het

25

niet alleen over (fysieke en sociale) veiligheid maar ook over het in control brengen van de bedrijfsvoering. Voor het bepalen van de toekomstrichting is het van belang om te vertrekken vanuit het bestaansrecht van de Afvalstoffendienst: waarvoor zijn zij op aard? Wat is hun publieke belang? Vanuit dat perspectief kan worden gekeken welke taken het publieke belang ondersteunen of versterken. Het beeld dat in dit onderzoek naar voren is gekomen is dat de primaire focus op het eigen publieke belang ondergeschikt lijkt ten gunste van een breed scala aan andere activiteiten. Dit is echter wel in lijn met het Ondernemingsplan 2019-2022, waarin staat dat de activiteiten voor de eigen gemeente plus DVO-gemeenten samen ten opzichte van economische activiteiten een verhouding van 2/3 - 1/3 kennen als streven. Dat brede scala aan andere activiteiten moet kritisch bezien worden. Met een helder onderscheid tussen activiteiten voor andere gemeenten via uitsluitend recht, door de oogharen heen is dat een verbijzondering van de publieke taak. En activiteiten met een economisch karakter, waarbij de Afvalstoffendienst zich in feite op de commerciële markt begeeft.

Hoever wil je als overheidsorganisatie gaan met de uitvoering –en daarmee verantwoordelijkheid- voor dergelijke taken? De volgende stap in het afpellen van alle schillen is het doen van een bestuurlijke uitspraak over samenwerking in de regio. Wat is je bestuurlijke opvatting over samenwerken of partnerschap met buurgemeenten? Streef je als college naar een volwaardig partnerschap met gedeelde verantwoordelijkheid en gedeelde risico's? Of zie je de gemeente s-Hertogenbosch als leverancier van diensten aan klanten, dus andere gemeenten? Hoe dan ook is het aan de orde om veel steviger te kijken naar het adresseren van de bijbehorende kosten en risico's. Het verrichten van diensten voor andere gemeenten mag er nooit toe leiden dat inwoners van de gemeente s-Hertogenbosch via de afvalstoffenheffing indirect meebetalen aan de afvalinzameling in buurgemeenten. De tariefstelling, inclusief de doorbelasting van investeringslasten en risico's en de looptijd van contracten moet worden herzien. Zelfs al op korte termijn. Pas nadat het beeld op de inhoud en bandbreedte van de taken helder is gedefinieerd, komen toepasbare organisatievormen in beeld. De taken rondom afval zijn beleidsuitvoerend van aard en lenen zich daardoor goed voor verzelfstandiging.

De beleidsvormende en kaderstellende functies zouden in alle gevallen bij de gemeente zelf (op het stadskantoor) moeten blijven om de politieke rollen en verantwoordelijkheden goed te kunnen vervullen en daarmee grip te houden op de kaders van de beleidsuitvoering. Ter relativering wordt opgemerkt dat verzelfstandiging niet de heilige graal is, ook als onderdeel van de gemeentelijke organisatie kan de Afvalstoffendienst een mooie toekomst tegemoet gaan. Alle benodigde bedrijfsmatige verbeteringen en aanscherpingen zijn ook dan door te voeren. Maar wel met de essentiële opmerking dat als gemeentelijk organisatie-onderdeel veel meer moet worden ingezet op de samenwerking met de concernorganisatie en het gebruik maken van beschikbare kennis en werkprocessen. Dit is overigens een tweezijdige inzet; zowel vanuit de Afvalstoffendienst als vanuit het Concern.

26

Afsluitend is de mate waarin directe bestuurlijke verantwoordelijkheid voor de Afvalstoffendienst in nieuwe vorm wenselijk en nodig wordt geacht door het college de doorslaggevende factor voor het wel of niet op afstand zetten van de Afvalstoffendienst.

27