Toekomstperspectief 2035

Stad van ontmoeting ’s-Hertogenbosch op weg naar 2035

Inhoudsopgave

’s-Hertogenbosch stad van ontmoeting | 2

Inleiding Leeswijzer

4 4

Beschouwing Naar een toekomstperspectief Waar staan we nu? Waar moeten we rekening mee houden richting 2035?

6 6 7 8

Toekomstperspectief Ontmoeten, toepassen, prikkelen

9 10

Ontwikkelrichtingen voor ’s-Hertogenbosch 1. Prettig en zorgzaam ’s-Hertogenbosch 2. Toonaangevende datastad 3. Cultuurstad van het Zuiden 4. Innovatieve stad in voeding en gezondheid

12 14 16 18 20

Uitnodiging aan ‘s-Hertogenbosch

22

’s-Hertogenbosch stad van ontmoeting | 3

“Den Bosch is historie, water, Binnendieze, centrum bij elkaar en gezelligheid. Dat is het karakter van de stad. Frisse ideeën en veel verschillende mensen maken een stad creatief en cool!”

Inleiding Waar gaan we naar toe met ’s-Hertogenbosch? De afgelopen jaren ging het ’s-Hertogenbosch op veel fronten voor de wind. Maar de uitbraak van de infectieziekte COVID-19 anno 2020 heeft een grote impact. Niemand weet hoe zich dit verder ontwikkelt en hoe diep de sporen zullen zijn die deze coronacrisis trekt. Toch is het ook in deze onzekere tijd, met de nodige zorgen bij onze inwoners, ondernemers, zorginstellingen en andere maatschappelijke organisaties, van belang om vooruit te blijven kijken. Juíst in deze tijd. Om ervoor te zorgen dat we sterker uit deze crisis komen en tegelijkertijd bouwen aan een toekomstbestendig ’s-Hertogenbosch. Ook in 2035 willen we een mooi, sterk en zorgzaam ’s-Hertogenbosch. En dat start vandaag.

Dit toekomstperspectief geeft richting op weg naar de toekomst. Het is níét bedoeld om uit te tekenen of te voorspellen hoe de toekomst er over 15 jaar uitziet. Zo konden we 15 jaar geleden ook niet bedenken hoe het leven in onze gemeente vandaag de dag eruit zou zien. Er was nog geen (sprake van) JADS, geen decentralisaties in het sociale domein, Vinkel en Nuland waren onderdeel van de gemeente Maasdonk, we hadden nog niet gehoord van de iPhone en Hyves was nog het Facebook van Nederland. We zien dit toekomstperspectief vooral als een kompas. Dat we geijkt hebben op de diepgewortelde waarden en kracht van deze gastvrije gemeente. En dat ons daarmee houvast en vertrouwen geeft op weg naar de toekomst en alle ontwikkelingen die nog op ons afkomen. De precieze route en het tempo op weg naar 2035, het jaar dat ’s-Hertogenbosch 850 jaar jong is, worden gaandeweg ingevuld. De vierjaarlijkse bestuursakkoorden zijn tussentijdse ijkpunten.

Gesprekken uit de 1e fase van ’s-Hertogenbosch Centraal

Leeswijzer Deze notitie start met een foto van waar ’s-Hertogenbosch nu staat. Daarbij kijken we ook naar wat er op ons afkomt. Hierop volgt als toekomstperspectief een beschrijving van de belangrijkste waarden die inherent zijn aan ’s-Hertogenbosch richting 2035. Daarna worden ontwikkelrichtingen beschreven voor de toekomst van ’s-Hertogenbosch. Omdat we met een open blik naar de toekomst van onze gemeente willen kijken, zijn deze ontwikkelrichtingen nog niet in alle scherpte en diepte uitgewerkt. De verdieping met inwoners, ondernemers en maatschappelijke partners in onze gemeente is van groot belang voor de verdere aanscherping, verfijning en uitwerking van dit toekomstperspectief en om te komen tot een strategische agenda voor de toekomst. Dat zien we als een natuurlijke invulling. Want ook hier zijn wij samen Den Bosch. Dit vervolg sluiten we aan op het traject ’s-Hertogenbosch Centraal, voor wat betreft proces en uitgangspunten. De resultaten uit de eerste fase van ’s-Hertogenbosch Centraal zijn benut in het opstellen van dit toekomstperspectief.

’s-Hertogenbosch stad van ontmoeting | 4

’s-Hertogenbosch stad van ontmoeting | 5

Beschouwing Naar een toekomstperspectief Voordat we vooruit kijken, maken we een foto van ’s-Hertogenbosch: hoe staan we er nu voor? Daarnaast is het nodig om ook de dynamiek van ontwikkelingen en opgaven die op ons afkomen in beeld te hebben. Voor zover we dat op dit moment kunnen. Waar moeten we rekening mee houden richting de toekomst?

Waar staan we nu? Om te bepalen waar je naar toe wilt, is het nodig om te weten waar je staat. En waar je vandaan komt. Het ’s-Hertogenbosch van vandaag is ontstaan vanuit bijna 850 jaar ontwikkeling en verandering. Het heeft een unieke stad, dorpen en ommeland opgeleverd. Niet alleen in uiterlijke vorm, maar ook als het gaat om sociale kwaliteit, identiteit en kernwaarden. Dat zijn onze resultaten uit het verleden, dat is het fundament waarop we verder bouwen. En waarmee we de uitdagingen van de toekomst met vertrouwen tegemoet zien. Want dat fundament is stevig. Onze uitgangspositie anno 2020 – corona even buiten beschouwing latend – is over het algemeen goed. Onze inwoners zijn trots op ’s-Hertogenbosch. Eind 2019 bleek nog uit onderzoek in de grootste gemeenten van Nederland, dat onze inwoners het meest trots zijn op de eigen woonplaats. Dit past in een serie van ‘lijstjes’ waarin ’s-Hertogenbosch al sinds jaar en dag goed scoort op tevredenheid onder inwoners en woonaantrekkelijkheid. Op sociaal gebied scoren we ook prima. We hebben een stevige sociale basis met goede voorzieningen, een landelijk toonaangevend werkbedrijf en (nog) relatief beperkte tekorten in het sociale domein. En met ons zorgnetwerk van partners, het Jeroen Bosch Ziekenhuis, onderwijsinstellingen, culturele instellingen, gezelschappen en evenementen behoren we tot de beste van het land.

’s-Hertogenbosch stad van ontmoeting | 6

Ook onze economische positie is goed, bijvoorbeeld als het gaat om het aantal arbeidsplaatsen ten opzichte van het inwoneraantal. Veel bezoekers weten onze gemeente te vinden. Bijvoorbeeld om te winkelen, te genieten van een tentoonstelling of concert en het bezoeken van evenementen. Uit onderzoek blijkt dat ‘Den Bosch’ een positief imago en een goede merkkracht heeft onder Nederlanders. En ook bezoekers uit het buitenland weten ’s-Hertogenbosch steeds beter te vinden. De binnenstad van ’s-Hertogenbosch is één van de mooiste van het land met een rijk aanbod aan winkels, musea, podia, evenementen en cultuurhistorisch erfgoed. Maar bijvoorbeeld ook het Paleiskwartier, het Bossche Broek en de eigen identiteit van de dorpen en hun buitengebied dragen bij aan de aantrekkingskracht van ’s-Hertogenbosch. Alles bij elkaar staan we er niet slecht voor en mensen zijn tevreden. Maar er is ook volop urgentie om te werken aan de toekomst. Er komen grote opgaven op ons af, we leven anno 2020 in een tijdperk waarin continue verandering de norm is en we moeten blijven inspelen en ons blijven aanpassen op die verandering. Daarom bieden resultaten uit het verleden niet altijd garanties voor de toekomst. Los van de urgentie die we vanuit onszelf voelen, bestaan er ook ontwikkelingen en opgaven die van buitenaf op ons af komen, die grote impact zullen hebben op onze gemeente.

Op die ontwikkelingen moeten we inspelen om ook op de lange termijn aantrekkelijk en van toegevoegde waarde te blijven.

’s-Hertogenbosch stad van ontmoeting | 7

Toekomstperspectief

Waar moeten we rekening mee houden richting 2035? Een aantal opgaven en ontwikkelingen waar we nu al op inzetten, werpt hun schaduw (ver) vooruit in de toekomst. Hier noemen we relevante onderwerpen waar rekening mee te houden, zonder compleet te willen zijn in thema’s. We zullen voor lange tijd hard moeten werken aan voldoende en betaalbare woningen (ook voor kwetsbare groepen), kansengelijkheid, inclusiviteit, talentontwikkeling van jeugd én volwassenen, gezond leven in een gezonde leefomgeving, voldoende sport en beweging voor iedereen, zorg en ondersteuning voor kwetsbare inwoners, veiligheid en leefbaarheid in de wijken en dorpen, bereikbaarheid, verdienvermogen van ondernemers en de vraag naar bedrijfsruimte.

Klimaatverandering maakt het nodig om in bebouwd gebied hitte- en overstromingseffecten op te vangen. En we hebben onze rol en verantwoordelijkheid te nemen in de energietransitie. Verder veranderen de rol en mogelijkheden van de overheid. De gemeente is steeds minder dé allesbepalende speler en is voor de uitvoering van beleid meer en meer afhankelijk van inwoners, ondernemers, instellingen. Ook tegen de achtergrond van de steeds krappere financiële ruimte voor de gemeenten, nog los van de huidige coronacrisis. Zo zijn er nog veel andere – ook onbekende – veranderingen die op ons afkomen. Veranderingen die vragen om een heldere inzet en voortdurende investeringen in noodzakelijke structuren en in ons aanpassingsvermogen.

Daar komt nog bij dat er een aantal generieke maatschappelijke ontwikkelingen is die van invloed zijn op deze opgaven en nieuwe opgaven zullen opleveren. Denk bijvoorbeeld aan de vergrijzing en de gevolgen daarvan voor de mantelzorg en de aanpak van eenzaamheid. Maar ook aan de extramuralisering van de zorg en de gevolgen daarvan voor wonen met passende zorg- en welzijnsvoorzieningen in wijken, buurten en dorpen. Er is de ontwikkeling van digitalisering en robotisering waardoor onder meer de arbeidsmarkt ingrijpend verandert met gevolgen voor onderwijs en talentontwikkeling. Bovendien neemt de beroepsbevolking de komende jaren in omvang af. Hoe zorgen we ervoor dat onze inwoners vanuit gelijke kansen hun talenten kunnen blijven ontwikkelen in het onderwijs en op de arbeidsmarkt?

Daarbij hebben we rekening te houden met onze positie in de bredere regio, in Brabant, in Nederland, Europa en de wereld. We spelen onze rol op elk schaalniveau en hebben ons daarmee te verhouden tot de ontwikkelingen die ook elders plaatsvinden. Van een nieuw regeerakkoord, tot de sociale en ruimtelijke plannen bij buurgemeenten tot de rol van China op het wereldtoneel; het kan van invloed zijn op de kansen of bedreigingen voor onze lange termijn ontwikkeling. Met name relevant is hoe steden en regio’s om ons heen zich ontwikkelen en profileren. En in hoeverre ’s-Hertogenbosch erin slaagt relevant, aantrekkelijk en onderscheidend te blijven in dat speelveld. Maar ook om als knooppunt in de regio, Brabant, langs de A2-as juist te profiteren van dynamiek om ons heen.

Individualisering in de samenleving zal zich naar verwachting doorzetten. Bijvoorbeeld als het gaat om het aantal eenpersoonshuishoudens op de woningmarkt, in de nabije toekomst zal 40 tot 50 procent van de bevolking alleen wonen. Individualisering roept – in algemene zin – ook vragen op voor de toekomst ten aanzien van maatschappelijke samenhang en onderlinge solidariteit. In het verlengde ligt er de vraag of iedereen voldoende mee kan doen in de samenleving. Een stevige sociale basis met gelijke kansen voor iedereen en een stevig sociaal vangnet zijn hierin essentieel. Werk blijft cruciaal voor mensen om zelf te kunnen voorzien in het dagelijks levensonderhoud, maar ook voor gezondheid en geluk. Ook voor mensen die afstand hebben tot de arbeidsmarkt. En de ontwikkeling van de verzorgingsstaat (de overheid zorgt voor ons) naar de participatiesamenleving (we zorgen voor elkaar) zal, ook onder druk van betaalbaarheid, waarschijnlijk doorzetten.

Tot slot: vragen de ontwikkelingen in de toekomst iets van de gemeente als ‘meest nabije overheid’? We zien in het verleden dat een bepaald tijdsgewricht steeds een ander accent legt op deze rol. Grote nieuwe taken en rollen kunnen in de toekomst altijd verschuiven. Denk alleen maar aan de taken die de gemeente er voor de jeugdzorg bij heeft gekregen. De opstelling van de gemeente past zich aan aan de geest van de tijd.

’s-Hertogenbosch stad van ontmoeting | 8

Richting 2035 is de centrale uitdaging dus om onze gemeente aantrekkelijk en relevant te houden voor inwoners, ondernemers, studenten en bezoekers. Het tijdig en effectief inspelen op nieuwe ontwikkelingen en veranderingen zal cruciaal zijn om onze positie toekomstbestendig te maken. Partijen in de gemeente onderschrijven dit, bijvoorbeeld VNO/NCW in zijn ondernemersvisie op de toekomst. ’s-Hertogenbosch heeft in het verleden al voldoende veerkracht laten zien om met vertrouwen naar de toekomst te kijken. Niet alleen vanuit de gemeente, maar juist ook vanuit de samenleving. Gemeente, inwoners, ondernemers, instellingen; we zullen elkaar volop nodig hebben om te blijven werken aan een aantrekkelijk en toekomstbestendig ’s-Hertogenbosch. De unieke kwaliteit en identiteit, kortom: de waarde(n) van ’s-Hertogenbosch, vormen het fundament voor de toekomst van de gemeente. Eigenschappen die al generaties worden doorgegeven en daarmee kunnen worden gezien als het DNA van ’s-Hertogenbosch. Welke speerpunten of profiel we ook kiezen, dit is de basis waarop we samen verder kunnen bouwen om met vertrouwen de toekomst tegemoet te treden. Deze waarden vatten we samen in de drieslag ‘Ontmoeten, Toepassen en Prikkelen’.

’s-Hertogenbosch stad van ontmoeting | 9

Ontmoeten, toepassen, prikkelen ’s-Hertogenbosch is een stad van ontmoeting. Dit kenmerkt zich ten eerste door de plek van ’s-Hertogenbosch in het land: het heeft veel te danken aan de geografische ligging, op een kruispunt van wegen in het land. Daardoor zijn we een gemeente waar van oudsher mensen samenkomen en elkaar ontmoeten. Om te handelen, voor elkaar te zorgen, zich te ontplooien, te ontspannen, te ondernemen, te genieten. Waar ook verschillende bestuurszetels zijn samengekomen. De bestuursstad ’s-Hertogenbosch is de enige gemeente in Nederland waarin hoofdzetels zijn gevestigd van bestuur (provincie), de kerk (bisdom) en de rechtspraak (gerechtshof). We liggen op een knooppunt op de A2-as die de economisch belangrijke gebieden Amsterdam/Utrecht en Brainport Eindhoven verbindt. En op een oost-west verbinding tussen Breda/Tilburg en Nijmegen/Arnhem. Dit heeft ons in de loop der jaren geen windeieren gelegd. Er is natuurlijk ook de sociale ontmoeting. Jong en oud ontmoet elkaar voor de gezelligheid in de binnenstad of daarbuiten. Er is veel te beleven, veel te genieten, er zijn landelijk bekende evenementen, fijne feestjes, uitstekende horeca. In ’s-Hertogenbosch verstaan we de kunst van ‘het vieren van het goede leven’. En we pakken onze momenten om dat ook geregeld te bewijzen.

Tijdens carnaval, de kermis of Jazz in Duketown is de ontmoeting tussen iedereen laagdrempelig. En uit ontmoeting ontstaan mooie maatschappelijke initiatieven van inwoners die er voor elkaar willen zijn en voor elkaar willen zorgen. Omdat we trots zijn op ’s-Hertogenbosch, laten we bezoekers ook graag kennismaken met onze stad en dorpen. Om ook hen in korte tijd zich thuis te laten voelen in ’s-Hertogenbosch. Niet voor niks werd ’s-Hertogenbosch vier keer op rij uitgeroepen tot meest gastvrije gemeente van Nederland. En ’s-Hertogenbosch is van oudsher de centrumgemeente waar inwoners uit een groot gebied gebruik maken van voorzieningen. Denk aan voorzieningen op het gebied van zorg (ziekenhuis en andere zorginstellingen), onderwijs, cultuur en ontspanning. Het verzorgingsgebied van ’s-Hertogenbosch strekt zich uit van de Langstraat en de Bommelerwaard tot een groot deel van de gemeenten in Noordoost-Brabant. ’Ontmoeting’ is ook de wederzijdse versterking van middeleeuws en modern en van jong en oud. De ontmoeting van dorpen, wijken en stad, en van de ene met de andere buurt. Het is ook de ontmoeting van stad en een

groot Brabants agrarisch gebied, met een eeuwenoude achterliggende logica die in het landschap overal zichtbaar is. Deze ligging op een knooppunt en centraal in het land, als stad van ontmoeting, blijft richting 2035 cruciaal. Want ondanks dat de digitale mogelijkheden om elkaar te ontmoeten bijna eindeloos zijn, de fysieke interactie – bijvoorbeeld tegen het prachtige decor van onze brede binnenstad – blijft van groot belang. Om elkaar te kennen, te netwerken, talenten te ontwikkelen, te werken, ideeën op te doen en te innoveren. Want juist dan zijn we in ’s-Hertogenbosch op ons best en kunnen we excelleren. In de ontmoeting – met name de onverwachte – brengen we bijzondere verrichtingen tot stand. De ontmoeting in ’s-Hertogenbosch zorgt voor kruisbestuiving, crossovers, en verrassing. Als we elkaar ontmoeten, komt er een ongelooflijke kracht los in onze gemeente. Tot slot zit ‘de ontmoeting’ ook in het verbinden van ‘buiten’ en ‘binnen’. Als we iets ‘van buiten’ naar ’s-Hertogenbosch halen, dan weten we daarop telkens ook een breder eigenaarschap in de gemeente te creëren. En daarmee versterken we weer onszelf. Neem het WK Archery als voorbeeld.

Dat was niet alleen een succes als sportevenement – met hotelovernachtingen, bezoekers en andere spin-off voor de gemeente in het kielzog – maar het was óók een succes omdat we het hebben verknoopt met tal van activiteiten in de gemeente. Waarmee we zelf kansen hebben benut om bijvoorbeeld sporten te stimuleren, activiteiten voor jongeren en in de buurt te organiseren, eenzaamheid bij ouderen tegen te gaan en reuring in de binnenstad te creëren. Inwoners konden voor een groot deel gratis het evenement bezoeken en als vanzelf ontstaat er dan de gezelligheid en ontspanning. We zijn ervan overtuigd dat het eigenaarschap, de betrokkenheid en het enthousiasme waarop we in ’s-Hertogenbosch een dergelijk evenement omarmen, ook afstraalt naar buiten. We doen dit op een manier die zich echt onderscheidt van andere steden. En andersom, van binnen naar buiten, zien we het ook gebeuren. De Bossche Zomer richtte zich op onze eigen inwoners en ondernemers, met uiteindelijk meer dan 400 activiteiten in de hele gemeente. We zien dat dit vervolgens zo goed landt, dat de uitstraling breder is. Met ook veel bezoekers – en bijbehorende waardering – van buiten de gemeente.

De successen van ’s-Hertogenbosch – met een beweging van buiten naar binnen of andersom – liggen vaak, zo niet altijd, in de wijze waarop we de verbinding leggen naar ons Bosch DNA, de collectieve beleving (voor/door/met inwoners en andere partners) en de ontmoeting. ’s-Hertogenbosch is een stad van maken, doen en toepassen. ’s-Hertogenbosch is van oudsher niet de plek waar de nieuwste (wetenschappelijke) vondsten worden gedaan. Evenmin kent onze gemeente, in vergelijking met gemeenten

’s-Hertogenbosch stad van ontmoeting | 10

on ons heen – zoals Tilburg, Eindhoven, Waalwijk, Oss en Veghel – een nadrukkelijke industrieel verleden. Onze gemeente kenmerkt zich meer door het toepassen, maken en doen. Dat zien we terug in handel, bouw, dienstverlening en ambachten. We hebben een sterk MKB dat onderling goed verbonden is. En vanuit die positie zijn we in staat om nieuwe vondsten en innovaties snel en goed te vertalen naar praktische toepassingen. We zien daarom ook een groot cluster beroepsonderwijs dat is gevestigd in ’s-Hertogenbosch. Dit beroepsonderwijs is breed; variërend van de HAS tot de kunstacademie en verrijkt de gemeente. Bijvoorbeeld door stageplaatsen, innovatie op tal van terreinen (voeding, data, ICT, zorg en welzijn, werk en inkomen) en het steeds verder verfijnen en vernieuwen van goede ideeën. ‘Als we iets doen, doen we het goed’, dus het toepassen gebeurt op hoog niveau en met hoge kwaliteit. Dat betekent niet dat we alleen op veilig spelen en geen experimenten aangaan. De Tramkade en Minitopia zijn voorbeelden waarin duidelijk is gekozen voor een (langjarig) experiment. En experiment of niet: wanneer de creativiteit loskomt, zien we wat de kracht van de makers, bouwers en toepassers kan betekenen. Denk aan de verschillende artiesten, kunstenaars en theatergezelschappen die we kennen, maar bijvoorbeeld ook WoonConnect, Cor Unum, carnavalswagenbouwers en alle evenementen.

De kracht van het doen maakt ons anders. Als je bijvoorbeeld in onze gemeente van school af komt als student dan heb je niet alleen een diploma van een mbo, hbo of universiteit, maar heb je ook de gave mee gekregen om je te verbinden aan de samenleving. Uitvoering te geven aan oplossingen waar behoefte aan is in de maatschappij. De volledige onderwijslijn op talentontwikkeling is daar op gericht en bewijst jaar na jaar hoog op de landelijke kwaliteitslijsten te staan. Als stad van toepassingen – met een ideale schaalgrootte – jagen we nieuwe ontwikkelingen met nut voor burgers, ondernemers en bezoekers aan. Slimme en vaak datagedreven oplossingen voor onderwerpen als mobiliteit, schuldsanering, duurzaamheid, veiligheid, zorgtoepassingen etc. maken het leven hier meer aangenaam. We creëren daarvoor plaatsen om te experimenteren en faciliteren daarbij netwerken, broedplaatsen en makerslabs samen met onderwijs en maatschappelijke organisaties. In overleg met de provincie en andere Brabantse steden vormen we een “proeftuin” voor de praktijk van vernieuwing. De fundamentele kennis mag soms ergens anders bedacht worden, hier staan we zo dichtbij mensen dat we het op een verantwoorde en goede manier toepassen. In ’s-Hertogenbosch word je verrast en geprikkeld. In de binnenstad zijn er steegjes met boetiekjes, restaurantjes en interessante middeleeuwse architectuur.

De Binnendieze lijkt wel overal ineens onder je voeten op te duiken, en de verwondering is groot als je uit de drukte van de binnenstad ineens in een rustige stadstuin belandt. Ook verrassend is dat eeuwenoud erfgoed op allerlei manieren wordt verknoopt aan moderne architectuur. Die veelzijdigheid, afwisseling en onverwachte variatie kenmerkt ’s-Hertogenbosch. Niet alleen in de binnenstad, maar ook de variatie tussen stad, dorpen, wijken en natuur, tussen mensen, in alle opzichten. Hier ligt een kracht; de interessante combinatie van “van alles wat”.

“De overheid moet de veerkracht van de samenleving versterken zodat we kunnen herstellen van de crisis en voorbereid zijn op de veranderingen die nog gaan komen. Maar de overheid kan dit niet alleen: hier ligt ook een collectieve verantwoordelijkheid van burgers, bedrijven en maatschappelijke organisaties” WRR-rapport Kwetsbaarheid en veerkracht - Reflecties op de langetermijngevolgen van de coronacrisis

En omdat er voor elk wat wils is, voelt iedereen zich lekker in ’s-Hertogenbosch. De verrassing en innovatie zit hem ook in de kruisbestuiving tussen mensen. Bijvoorbeeld in innovatieve bewonersinitiatieven als Bij Katrien en Copernikkel. Maar ook mengen we net zo makkelijk data met cultuur, als food met gezondheid – en dat gebeurt nog op een natuurlijke manier ook. We zien ons ’s-Hertogenbosch daarom – in stijl van Jheronimus Bosch? – als een heel groot canvas waarop van alles mogelijk is. Het is aan inwoners, ondernemers, instellingen, andere partners en de gemeente om samen dit canvas in te kleuren. We zien dat de mogelijkheden van ontmoeten, verrassen en toepassen, onbegrensd zijn, als we maar willen. Want hier zijn verrassende kruisbestuivingen, interessante toepassingen, spannende combinaties van oud en nieuw; onverwachte ontmoetingen die nieuwe energie geven. Thema’s die normaal gesproken ver buiten elkaars comfortzone liggen, kunnen hier makkelijk aan elkaar worden gekoppeld, vanwege de laagdrempelige ontmoetingen, en korte lijnen. Daarmee ontstaan wonderlijke en inspirerende initiatieven die naar meer smaken. Zo hebben partners vanuit het onderwijs, het bedrijfsleven en het culturele veld aan de wieg gestaan van een succesvolle Bossche Zomer, die zorgde voor dynamiek en een verrassende aanpak.

En de aanpak is bewezen: de ‘Kemping’ op de plek waar vroeger ooit een druk verkeersplein was, een rooftop bar op parkeergarage Wolvenhoek, een ‘strandje’ van beton naast de Grasso: veel plekken in ’s-Hertogenbosch hebben gewoon veel meer potentie dan we in eerste instantie denken en kunnen in verschillende fases van het jaar anders worden benut en ingericht. Om nog meer creatieve plannen te laten zien. En passant creëren veel mensen, verenigingen, clubs en ondernemers door plotseling samen te werken een geweldige flow.

’s-Hertogenbosch stad van ontmoeting | 11

Ontwikkelrichtingen voor ’s-Hertogenbosch Laten we nu eens wat gerichter kijken naar hoe bovenstaande waarden zich verhouden tot de ontwikkelingen in de toekomst. Als we de waarden verbinden met ontwikkelingen in de toekomst zijn er een aantal kansrijke richtingen te onderscheiden waarop we – vanuit de waarden ontmoeten, toepassen en prikkelen – kunnen innoveren en excelleren. Ontwikkelrichtingen die de potentie hebben om verder uit te groeien tot de ‘parels in de Bossche Kroon’. En waarop we in elk geval van nationaal belang willen zijn en onderscheidend. Het gaat hierbij om de volgende ontwikkelrichtingen: 1. Prettig en zorgzaam ’s-Hertogenbosch 2. Toonaangevende datastad 3. Cultuurstad van het zuiden 4. Innovatieve stad in voeding en gezondheid Deze keuze betekent niet dat andere onderwerpen of ontwikkelingen minder belangrijk zijn. Opgaven op het gebied van duurzaamheid, klimaatverandering en veiligheid zijn cruciaal voor onze toekomst. Maar dat geldt voor alle gemeenten. En wij hebben hierop niet de uitgangspositie waarmee we ons – in de toekomst – nationaal kunnen onderscheiden. Een perspectief schetsen, met inzet voor onze toekomstige ontwikkeling, betekent ook dat we moeten kiezen.

’s-Hertogenbosch stad van ontmoeting | 12

’s-Hertogenbosch stad van ontmoeting | 13

ONTWIKKELRICHTING NAAR 2035

“De kunst zal zijn om steun te bieden en tegelijkertijd de regie van mensen over hun eigen leven te versterken” Rapport tijdelijke Werkgroep Impact Sociaal Domein

1. P  rettig en zorgzaam ’s-Hertogenbosch Onze uitgangspositie We zijn een prettige gemeente om te wonen en dat willen we blijven. De kwaliteit van leven is hier hoog. ’s-Hertogenbosch is groot genoeg om veel onderwijs-, zorg- en welzijnsvoorzieningen, werkgelegenheid, woonmilieus, mogelijkheden voor talentontwikkeling, gezond leven en ontspanning te bieden, maar compact genoeg om overzichtelijk en gezellig te zijn. Met sterke sociale netwerken (‘we kennen elkaar en zien naar elkaar om’) en een rijk verenigingsleven. De menselijke maat van deze ‘kleine grote stad’ en de omliggende dorpen geeft veel inwoners een ‘thuisgevoel’. Koppel hieraan een bijzondere historische binnenstad, levendige wijken en dorpen, en de prachtig groene en blauwe landschappen in de nabijheid en het plaatje (‘urbaan aanbod in een ruraal jasje’) is compleet. Het zijn ook deze kwaliteiten van stad en dorpen die we terugvinden in (enquête)onderzoeken onder inwoners en die we veelvuldig hebben gehoord in de eerste fase van het traject ’s-Hertogenbosch Centraal. Ook daarin worden deze kenmerken gekoppeld aan een hoge kwaliteit van leven.

’s-Hertogenbosch is ook een warme en zorgzame gemeente. Vanuit het verleden al met bijvoorbeeld, gekoppeld aan de bisschopszetel, de aanwezigheid van verschillende gods- en gasthuizen. Tot op de dag van vandaag is ‘zorgen voor elkaar’ een belangrijke pijler in ons sociaal weefsel. En de bijbehorende infrastructuur is compleet, hoogwaardig en gericht op een groot regionaal verzorgingsgebied. Denk hierbij aan het Jeroen Bosch Ziekenhuis, dat tot twee keer is benoemd als beste ziekenhuis van Nederland. Maar ook aan de verschillende onderwijsinstellingen in de gemeente. En aan het landelijk toonaangevende gemeentelijke werk-ontwikkelbedrijf, het stevige samenwerkingsverband voor de sociale basisondersteuning (Farent, MEE, GGD en Humanitas) en aan de vele zorginstellingen voor jeugdigen, ouderen en inwoners met een psychische kwetsbaarheid of een beperking.

We willen een inclusieve gemeente zijn met gelijke kansen voor iedereen. Waarin iedereen kan meedoen, kan werken naar vermogen, iedereen de gelegenheid heeft de eigen talenten te ontwikkelen en zo lang mogelijk prettig kan blijven wonen in de eigen woonomgeving. We dagen inwoners en sociale ondernemers uit om binnen gemeentelijke kaders nieuwe concepten op het gebied van zorg en welzijn te ontwikkelen (zoals bijvoorbeeld de Zorgoppas). Op de arbeidsmarkt worden mensen met grote afstand tot de arbeidsmarkt door zelfontplooiing geactiveerd, door te leren van anderen en (terug)nemen van de regie over het eigen leven (bijvoorbeeld in het Participatiehuis).

’s-Hertogenbosch stad van ontmoeting | 14

In 2035 is het allang geen nieuws meer als uit onderzoek blijkt dat inwoners van ’s-Hertogenbosch (weer) het meest tevreden zijn over de eigen woonplaats. Het zijn nog steeds de gezelligheid, de sociale netwerken, de menselijke maat, de groene omgeving en het complete aanbod van voorzieningen, werk, sport en ontspanning waarmee we hoge ogen gooien. Zelfs in Europees opzicht, springt ’s-Hertogenbosch eruit in overzichten van middelgrote gemeenten die ‘most liveable’ zijn. Maar er is wel veel veranderd. De gemeente is flink gegroeid, met name door verdichting, primair binnen de ring. Om groen te sparen, om voldoende draagvlak te blijven houden voor voorzieningen, om te blijven profiteren van onze knooppuntfunctie in het land, om bedrijven en talent aan ons te kunnen binden. Stad en dorpen veranderen en gaan mee met de tijd. Maar altijd met oog op de menselijke maat en versterkend op het cultuur-historisch decor. We zijn ons heel bewust dat we goud in handen hebben én dat het hard werken is om dat te blijven verzilveren. Misschien groeien we daardoor net wat minder hard dan steden om ons heen. Maar in ’s-Hertogenbosch blijft gelden: we doen het goed, of niet. We weten ieders talent nog beter te benutten. Het zal ook nodig zijn in de toekomst, omdat het arbeidspotentieel als gevolg van vergrijzing krimpt.

Met een gerichte inzet op talentontwikkeling en onze arbeidsmarktaanpak weten we telkens in te spelen op de vraag naar nieuwe vaardigheden. En door succesvol in te zetten op zelf- en samenredzaamheid en preventie, is het gelukt om het zorgsysteem (financieel) duurzaam houdbaar te maken. Sleutel tot het succes is het zorgen voor een goede toegankelijkheid van cruciale voorzieningen vanuit elke wijk en dorp. In brede zin: digitaal, mobiliteit, sociaal. Werk- en zorgbedrijven van andere G40-gemeenten komen naar ’s-Hertogenbosch om te leren van onze aanpak. En uiteraard zijn we er nog steeds voor kwetsbare inwoners die door het sociale vangnet glippen. Maar de belangrijkste reden dat het zo fijn wonen is in ’s-Hertogenbosch, zijn en blijven de mensen. Zorgzaam, warm, betrokken. In 2035 willen we nog steeds dat onze gemeente zich kenmerkt door grote aantallen mantelzorgers, inwoners die actief zorgen voor (sociale) veiligheid in de eigen buurt, straat- en wijkcomités die zorgen voor onderlinge verbondenheid en vrijwilligers. Vrijwilligers op wijkpleinen, sport- en andere verenigingen, scholen, huiskamers, speeltuinen en tal van ontmoetingsactiviteiten. Hier zit ons maatschappelijk kapitaal. En we doen er alles aan om dit behouden

en dat zij zich gesteund en gewaardeerd voelen vanuit de gemeente en professionele organisaties. Samen dragen we op deze manier bij aan de ontmoeting en sociale verbondenheid in onze gemeente, die we hoog in het vaandel houden. En het is daarmee een belangrijk middel dat de kansengelijkheid bevordert. ’s-Hertogenbosch moet in 2035 nog steeds de meest gastvrije en warme gemeente van Nederland zijn, waar iedereen zichzelf kan zijn en ontplooien.

Werken aan deze ambitie, betekent dat we inzetten op de volgende bewegingen op weg naar 2035:

• Opwaarderen van het station en de stationsomgeving tot een inspirerende mobiliteitshub, passend bij een landelijke ontmoetingsfunctie en als sleutelinvestering in de verdere ontwikkelingen van de Spoorzone. In de Spoorzone ontstaat een hoog-stedelijke mix van wonen, werken, ontspannen, verplaatsen, studeren. Hiermee weten we jongeren, studenten, startende ondernemers aan ons te binden. Na het Paleiskwartier staat ’s-Hertogenbosch opnieuw op de kaart met een stedelijke transformatie vlakbij en zichtbaar vanaf het station. • We blijven ons landelijk onderscheiden met ons werkontwikkelbedrijf dat actief inzet op transformatie van de arbeidsmarkt. Met een passende inzet op talentontwikkeling en het arbeidsfit maken en houden van mensen, ook die met grote afstand tot de arbeidsmarkt. • Verruimen van de mogelijkheden om innovatief de zelf- en samenredzaamheid van mensen te vergroten. Onder andere als gaat het om nieuwe combinaties van wonen met zorg voor kwetsbare inwoners, voor veiligheid in de wijken en dorpen en de ondersteuning van vrijwilligers en mantelzorgers. • Een Bossche variant maken van een ’15-minuteneighbourhood’: wijken en dorpen van waaruit belangrijke voorzieningen snel en goed toegankelijk zijn. Langjarig werken aan een route naar een toekomstbestendig sociaal weefsel en het mogelijk maken van ontmoeting in verenigingen, scholen, wijken, etc.

We zoeken partners in en buiten de gemeente actief op om gezamenlijk deze bewegingen in gang te zetten en het gesprek te voeren over welke aanvullende bewegingen nodig zijn.

’s-Hertogenbosch stad van ontmoeting | 15

“’s-Hertogenbosch groeit richting 2030 op de op het gebied van voedingsinnovaties en datagedreven ondernemerschapn uit tot toonaangevende stedelijke economie in ons land. Om dat te bereiken is het van belang dat de gemeente ’s-Hertogenbosch, partnergemeenten, kennisinstellingen en het Bossche en regionale bedrijven een compleet ecosysteem ontwikkelen op het gebied van kennis, innovatie en ondernemerschap gespecialiseerd in voedingsinnovaties en datatoepassingen” VNO-NCW ondernemersvisie ‘s-Hertogenbosch 2030

2. Toonaangevende datastad Onze uitgangspositie Data- en digitaliseringsontwikkelingen zijn niet te stoppen in de komende jaren. Dat is geen keuze. De vernieuwingen op dit gebied volgen elkaar in razend tempo op. ’s-Hertogenbosch heeft enkele troeven in handen om zich als datastad goed te kunnen onderscheiden. Met ons grote ICT-cluster in met name de Spoorzone en op de Herven heeft ’s-Hertogenbosch in Nederland een goede positie op data-gebied. Ook qua onderwijs in data science staan we op de kaart. JADS en de diverse hogescholen hebben bovendien een goede relatie met het bedrijfsleven. Er zijn veel start-ups, onder andere in Mariënburg en de spoorzone, die actief zijn in de digitale economie. In het platform ‘driven by data’ werken ondernemers, BIM, JADS gemeente en het ministerie van EZK samen om het MKB te helpen data-wijs te worden en te groeien met een slimme inzet van data. We hebben dan ook een aantrekkelijk vestigingsklimaat met goede verbindingen en netwerkfaciliteiten. Het is daardoor aangenaam wonen, studeren en werken voor studenten en ander datatalent.

Verschillende digitale- en data-toepassingen vinden al vanuit ’s-Hertogenbosch hun weg naar een breder publiek en bereik. Denk bijvoorbeeld aan Schwung; een app om met gebruik van data de fiets snel een stoplicht te passeren. Of ‘Time Machine’, waarmee een tijdreis naar de Markt van vroeger kan worden gemaakt. Of een serie druktemeters in de binnenstad om bezoekersstromen anoniem in kaart te brengen. Ook de gemeentelijke organisatie zelf doet mee met een ambitie om datagedreven en innovatief te werken. Bijvoorbeeld in het IoT Stadslab waar diverse internet of things toepassingen worden uitgedacht, het LabXL om mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt met augmented reality oplossingen te helpen of inzet van data voor de bestrijding van de eikenprocessierups.

’s-Hertogenbosch stad van ontmoeting | 16

ONTWIKKELRICHTING NAAR 2035

Elke stad is een data(gedreven)stad in 2035. Maar ’s-Hertogenbosch is internationaal erkend als toonaangevende koploper. Waar we in uitblinken – ondernemers, kennisinstellingen en gemeente gezamenlijk – is om ‘data’ dichtbij de mens te brengen. Met slimme, praktische, verantwoorde toepassingen voor maatschappelijke opgaven. Met data dragen we bij aan het geluk en veerkracht van inwoners (kwaliteit van leven). De jaarlijkse Den Bosch Data Week is hét internationale evenement waar publiek uit binnen- en buitenland naar toe komt om de nieuwste datatoepassingen te ervaren. Ontmoeting en verrassing staan centraal. ’s-Hertogenbosch heeft ook een erkende positie in het debat rond verantwoord datagebruik. We weten publieke waarden succesvol te koppelen aan nieuwe technologische ontwikkelingen en het gebruik en toepassen van data. Aan de basis van het succes staat het talent dat in onze gemeente kan bloeien en ruimte krijgt om te werken aan betekenisvolle data-toepassingen. De JADS als data science universiteit, diverse bekroonde hogescholen en groot ICT-cluster vormen de ruggengraat; het innovatiedictrict Grasso/Grenco-terrein is het zenuwcentrum voor data-toepassingen geworden. Voor jonge studenten en ondernemers is het dé plek in Nederland om te leren, werken en ontdekken.

De schaal van ’s-Hertogenbosch leent zich uitstekend voor ontmoeting en uitwisseling waardoor nieuwe ideeën en toepassingen ontstaan. In een nog sterkere verbinding en samenwerking met Tilburg en Eindhoven, is er een ecosysteem ontstaan dat bekendstaat als het Europese Silicon valley. De gemeentelijke organisatie kan niet achterblijven en heeft data volledig omarmd als brandstof voor innovatie en digitale transformatie in het sociale, economische en fysieke domein.

We zetten de volgende bewegingen in gang om onze ambitie ‘toonaangevende datastad’ te realiseren: • Versterking van het Bossche ecosysteem door het realiseren van een innovatiedistrict met bedrijfsleven, onderwijs en ruimte voor labs en experimenten. Een sterke netwerkorganisatie verbindt deze partijen. • Verstevigen van het mbo, hogescholen en de JADS in dit ecosysteem door uitbreiding van het aantal studenten, onderzoeksgebieden én nauwe samenwerkingen met het bedrijfsleven. En een uitbreiding van ons kenniscluster met toonaangevende Datalabs en/of een CBS Urban Data Center. • Volledig integreren van ‘data- en digitale geletterdheid’ in onderwijs en onze arbeidsmarktaanpak. • Investeren in een digitale infrastructuur die tot de beste van het land hoort. Met bijbehorende toonaangevende voorzieningen voor veilige en betrouwbare toepassing, uitwisseling en in verzameling van data. • Als gemeentelijke organisatie vooroplopen in het slim en efficiënt benutten van data voor maatschappelijke opgaven en dienstverlening, én in het waarborgen van publieke waarden als privacy en transparantie rond het gebruik van data.

We zoeken partners in en buiten de gemeente actief op om gezamenlijk deze bewegingen in gang te zetten en het gesprek te voeren over welke aanvullende bewegingen nodig zijn.

’s-Hertogenbosch stad van ontmoeting | 17

“Koester het goede aan cultuur in de stad, maar stimuleer ook nieuwe verbindende (top) activiteiten waaraan breed wordt deelgenomen. Theaterfestival Boulevard en Jazz in Duketown zijn zeker nog vitaal, maar al meer dan 40 jaar oud. Wat wordt de nieuwe loot aan deze stam? Welk festival is in 2035 vermaard en viert zijn 10-jarig bestaan?”

ONTWIKKELRICHTING NAAR 2035

In 2035 hoort ’s-Hertogenbosch bij de top 5 van Europese steden als het gaat om de podiumkunstenfestivals en de combinatie van cultuur en de aantrekkingskracht van het historische decor. Landelijk spelen we nog steeds onbetwist in de eredivisie en onderscheidt ’s-Hertogenbosch zich met ‘warmte’ en continue kwaliteit. Bezoekers vanuit het hele land, en daarbuiten, komen in toenemende mate naar de gemeente. Meer dan voorheen bewust vanwege de programmering van festivals en musea. Langzaam bewegen we mee met de jongere generaties die gaan komen, inclusief aandacht voor culturele ‘rafelrandjes’ zoals urban. We doen dat bewust vanuit onze bestaande kracht. Die kracht is dermate intrinsiek dat het een onverslaanbaar concurrentievoordeel geeft.

Frans van Dooremalen, directeur Brabant-C

3. Cultuurstad van het Zuiden Onze uitgangspositie Cultuurstad van het Zuiden: die titel is niet gestolen. Onze musea, festivals en de bourgondische cultuur-historische binnenstad zijn grote publiekstrekkers. De kracht van onze cultuurstad zit niet in de laatste plaats in de gedrevenheid van de mensen die er (verder) vorm aan geven. De professionals en de vrijwilligers. De landelijke waardering (en subsidies), erkenning en prijzen die onze instellingen, gezelschappen en evenementen krijgen, is bovengemiddeld voor een middelgrote gemeente. Onderdeel van het succes is dat we in staat zijn om sterke mensen aan onze gemeente te binden of hen kansen te geven. Het leidt tot grote en kleinere organisaties die kwalitatief sterk zijn in organisatiekracht en visie. We zien dat er, verankerd in het wezen van ’s-Hertogenbosch, een succesvolle wisselwerking is tussen ambitie, ondernemingszin en netwerken, die een buitengewoon krachtige en succesvolle positie oplevert. En concreter: bijdraagt aan de aantrekkelijkheid voor gemiddeld 15 miljoen bezoekers per jaar – de helft uit de regio en de andere helft van verder weg – die het cultuurhistorisch decor van ’s-Hertogenbosch bezoeken. We draaien mee in de nationale top van de cultuur en tegelijkertijd is de verbinding met het lokale en regionale publiek sterk. Cultuur faciliteert de ontmoeting en talentontwikkeling van onze eigen inwoners.

Een ongeëvenaard fenomeen als de op vrijwilligers draaiende vaartochten, het hoge niveau van de muziekverenigingen, de urban-scene rondom Dukebox en natuurlijk het Carnaval, zijn voorbeelden van de diep en breed gewortelde betrokkenheid van inwoners bij de cultuur in de gemeente. En ook breder dan wat we ‘cultuur’ noemen is de zin om samen dingen op te pakken van groot belang. Of het nu gaat om de Stichting Vinkelse Molen of Atelierroute Engelen.

Cultuur brengt mensen samen. En het hele plaatje draagt bij aan de aantrekkelijkheid van onze gemeente om te wonen en werken, aan de lokale economie, aan sociale kwaliteit, ontspanning en talentontwikkeling. Allemaal redenen om ons blijvend in te zetten voor een rijk, aantrekkelijk en vernieuwend cultureel klimaat, waarin jong en oud zich herkennen.

’s-Hertogenbosch stad van ontmoeting | 18

De grote ambities hebben een pendant in de brede deelname aan cultuur in de gemeente, als bezoeker maar zeker ook als vrijwilliger en initiatiefnemer. Cultuur speelt een belangrijk onderdeel in de ontmoeting van elkaar. Carnaval is en blijft in de toekomst de gelegenheid waaraan inwoners vanuit welke wijk, dorp, achtergrond of leeftijd elkaar tegenkomen. Maar ook andere evenementen, de rijke verenigingscultuur, het theater, de bibliotheek en het cultuurhistorisch erfgoed blijven een brede en sterke basis voor onze stad van ontmoeting. De bekendste zoon van ’s-Hertogenbosch, Jeroen Bosch, blijft een inspiratiebron als het gaat om de musea, podiumkunsten en muziek. Daarnaast werken we ook aan zijn permanente aanwezigheid in de stad. De hoge ambitie en de brede betrokkenheid geven de stad een onweerstaanbare aantrekkelijkheid voor bezoekers en voor potentiële bewoners (en werknemers). ’s-Hertogenbosch is tot in de haarvaten cultuurstad en zoekt het allerbeste. We zijn geen bestemming voor massatoerisme maar zijn het jaarrond spraakmakend aantrekkelijk.

De volgende bewegingen richting 2035 zijn nodig:

• Verder versterken van het internationaal niveau van de belangrijke culturele festivals op het gebied van theater en muziek. • Blijvend uitbouwen en verstevigen van de positie van de twee musea naar de landelijke top. • Sterker markeren en profileren van het historische decor met als richtsnoer een piek in 2029. • Uitbouwen van de permanente zichtbaarheid van Jeroen Bosch , bijvoorbeeld door de komst van het Huis van Bosch en het Jeroen Bosch Kwartier. • Blijvend versterken van de betrokkenheid van de inwoners bij cultuur, als deelnemer, als onderdeel van sociale ontmoetingen en als vrijwilliger. • We betrekken kinderen van jongs af aan bij de volle breedte van cultuur, om de kracht van ’s-Hertogenbosch ook voor de toekomst te behouden. • Geleidelijke verjonging van publiek, producenten en management van de cultuursector.

Initiatieven en uitvoering van deze ambitie liggen vooral bij partners in stad, wijken en dorpen. De gemeente faciliteert en voert een integrale regie.

’s-Hertogenbosch stad van ontmoeting | 19

“Den Bosch is een schone, bruisende en historische stad met veel diversiteit in onderwijsaanbod waar studenten van het bourgondische leven genieten.” Studentenraad Koning Willem 1 College ONTWIKKELRICHTING NAAR 2035

4. Innovatieve stad in voeding en gezondheid Onze uitgangspositie Onze gemeente kent een goede uitgangspositie op het vlak van voeding en gezondheid. We zijn de centrumgemeente van een voedselproducerende regio, die landelijk bezien een sterke positie heeft in de hele keten van voedselproductie, -verwerking en -distributie. Daarbinnen zijn we in ’s-Hertogenbosch met name sterk op het vlak van onderwijs en onderzoek (o.a. HAS, Avans, Helicon), innovatieve startups (o.a. in de Jamfabriek en De Gruyter), een solide MKB en uiteraard het bourgondische karakter van de gemeente. Ook is ’s-Hertogenbosch een belangrijke vestigingsplaats voor IT- en databedrijven in de voedingssector. En ook op het vlak van gezondheid hebben we vanuit het verleden een regionale functie, met bijvoorbeeld het Jeroen Bosch Ziekenhuis als grootste werkgever in de gemeente. Of wat te denken van Reinier van Arkel dat al in 1442 de zorg bood aan ‘arme sinnelose menschen’ in ’s-Hertogenbosch en omgeving. De laatste jaren is er een groeiende aandacht voor onze voedselkringloop en (positieve) gezondheid. En de wisselwerking tussen beide. De rol en het belang van voeding voor onze gezondheid – en de wijze waarop dit wel of niet duurzaam wordt geproduceerd – staat steeds meer op de radar en zet zich naar verwachting door richting 2035.

Als gemeente zijn we ook actief bezig om een gezonde leefstijl te bevorderen, met onder andere sport en beweging, maar ook een gezonde inrichting van de fysieke leefomgeving. Daarbij liggen er kansen op het snijvlak met data. Met slimme (datagedreven) toepassingen kunnen we oplossingen bieden voor maatschappelijke opgaven op het gebied van onze gezondheid zoals de vergrijzing en te verwachten toename van ouderdomsziektes. Denk bijvoorbeeld aan toepassingen die zorg op afstand mogelijk maken. Maar denk bijvoorbeeld ook aan het terugbrengen van (voedsel)afval en de vorming van meer lokale en duurzame voedselkringlopen, waarop nu al praktische apps worden ontwikkeld door ondernemers uit de Jamfabriek.

’s-Hertogenbosch stad van ontmoeting | 20

In 2035 excelleert ’s-Hertogenbosch in innovatieve toepassingen en bedrijvigheid rond voeding. Er is een ecosysteem ontstaan waarin talentontwikkeling, ondernemerschap en experimenteerruimte ruim baan krijgen. We zijn daarin met onze focus op toepassingen en ondernemerschap verbonden met en complementair op kenniscentra en regio’s om ons heen. Met name Wageningen als expertisecentrum in (fundamentele) kennisontwikkeling op het vlak van voeding. En Eindhoven op de kennisas A2 op het gebied van high tech en AI. Onze focus en toegevoegde waarde ligt in het slim gebruiken van data en digitale toepassingen. Ook weten we de kracht van de regio op het gebied van voeding goed te benutten. Zowel in de onderlinge samenwerking met vooral Oss, Meijerijstad, Uden, als in het gezamenlijk benutten van kansen op provinciaal, Rijks- en Europees niveau. Van een regio die bekend stond als één van de meest vee-dichte regio’s van Europa, zijn we koploper geworden in innovaties op duurzaamheid en kringlooplandbouw. ’s-Hertogenbosch staat inmiddels ook bekend als broedplaats voor innovatieve oplossingen op het vlak van gezondheid. Dan gaat het niet zozeer om ‘niet ziek zijn’ en ‘geen zorg nodig hebben’, maar om oplossingen die bijdragen aan lekker in je vel zitten, het voeren van de regie over je eigen leven en om de eigen leefomgeving aangenamer te maken.

Het leidt ertoe dat mensen meer gezonde en gelukkige jaren erbij krijgen. Als gemeente zijn we actief bezig om de fysieke leefomgeving zo in te richten, dat deze mensen uitnodigt om gezonde keuzes te maken. Ook op dit vlak helpen data en digitale hulpmiddelen om tot concrete toepassingen en oplossingen te komen. Doordat we langjarig investeren in het stimuleren van gezonde keuzes en sport en beweging, voorkomen we veel zorgvraag en houden we het lokale (financiële) draagvlak voor zorg en ondersteuning in stand.

Richting 2035 betekent dit dat we de volgende bewegingen in gang zetten: • Intensiveren en uitbreiden van de samenwerking met andere kennisregio’s op het gebied van voeding door gezamenlijke kennis- en innovatieprogramma’s en faciliteiten om te onderzoeken, leren en experimenteren. • Actief stimuleren en aanjagen van talentontwikkeling en (nieuw) ondernemerschap onder meer door voor te sorteren op nieuwe broedplaatsen voor start-ups (wanneer Jamfabriek, Gruyterfabriek, Grasso/Grenco vol zitten). En voorsorteren op ruimte voor scale-ups vanuit de huidige broedplaatsen, die we stevig verankeren met de kennisinfrastructuur en de bedrijvigheid in de gemeente en regio. • Aanjagen en faciliteren van initiatieven die gericht zijn op duurzame lokale / regionale kringlooplandbouw zowel in ’s-Hertogenbosch (urban farming) als in de regio (korte ketens van boer tot bord). • Uitbreiden van experimenteer-ruimte voor landelijk onderscheidende innovatieve, maatschappelijke, praktische (data) toepassingen die gezondheid bevorderen. We zoeken hiervoor nog actiever de samenwerking met maatschappelijke partners zoals het JBZ, de GGD, andere zorgaanbieders, verzekeraars. • Aanjagen en ondersteunen van initiatieven van onderop, uit wijken en dorpen. Gericht op ontmoeting, met het oog op o.a. tegengaan van eenzaamheid en bevorderen samenredzaamheid.

Maar ook gericht op het bevorderen van (samen) sporten en bewegen. En initiatieven gericht op consulten met zorgverleners op afstand. • Nog prominenter integreren van gezondheid in afwegingen over de inrichting van onze fysieke leefomgeving. We kiezen een (her)ontwikkelingslocatie als voorbeeldproject om te leren en te laten zien hoe de inrichting van een wijk tot gezonde keuzes kan uitnodigen.

We zoeken partners in en buiten de gemeente actief op om gezamenlijk deze bewegingen in gang te zetten en het gesprek te voeren over welke aanvullende bewegingen nodig zijn.

’s-Hertogenbosch stad van ontmoeting | 21

Uitnodiging aan ‘s-Hertogenbosch Het college wil ’s-Hertogenbosch een wenkend perspectief voor de lange termijn bieden. Voor de verdieping en invulling ervan, hebben we inwoners, ondernemers, maatschappelijke organisaties en andere partners nodig. Samen maken we het ’s-Hertogenbosch van de toekomst. We kunnen het niet anders en we willen het ook niet anders. We zijn tot ongelooflijk veel in staat zijn als we de intrinsieke energie, creativiteit, ondernemerschap, saamhorigheid en betrokkenheid bij ’s-Hertogenbosch weten te bundelen. In de ontmoeting met elkaar dus. Dat heeft de Bossche Zomer van 2020 laten zien en ons college is ervan overtuigd dat de potentie nog vele malen groter is richting 2035. Daarom doen wij de uitnodiging aan ’s-Hertogenbosch: denk, praat en werk met ons mee aan de verdere invulling van dit toekomstperspectief. Deel beelden en ideeën bij het wonen, werken, ontspannen, studeren, bezoeken van het ’s-Hertogenbosch van de toekomst.

Hebben we in 2035 nog steeds een rijk verenigingsleven in wijken en dorpen en wat vraagt dat van ons allemaal? Wie zijn de vrijwilligers van de toekomst? Wat kunnen ‘stad’ en ‘dorpen’ van elkaar leren, als het gaat om zelfredzaamheid en zorg voor elkaar? Moeten we een overloopgebied uit de Randstad worden om daarmee het draagvlak voor het huidige complete aanbod van voorzieningen en arbeidsplaatsen te behouden? Zijn we nog steeds gastvrij in 2035 en hoe ziet dat er dan uit? Wat merkt de gemiddelde inwoner eigenlijk van data? En hoe laten we de energietransitie doorwerken in hoe we wonen, reizen en leven? Er is voldoende om verder te verdiepen met elkaar! We bouwen door op de gesprekken die we gevoerd hebben in het kader van ’s-Hertogenbosch Centraal en de input die we al ontvingen, zoals van VNO-NCW. En die we benut hebben in het opstellen van dit toekomstperspectief. Uiteraard moeten we daarbij zoeken naar een manier en tempo dat past bij de huidige coronacrisis. Dat zal maatwerk en flexibiliteit vragen.

’s-Hertogenbosch stad van ontmoeting | 22

’s-Hertogenbosch stad van ontmoeting | 23

Colofon Dit is een uitgave van gemeente ’s-Hertogenbosch Uitgave 2020

’s-Hertogenbosch stad van ontmoeting | 24