RES NOB 1.0

Vinkel onderzoekt het waterschap welke opstelling optimaal is voor de opbrengst én de ecologie. Ook wordt in samenwerking met de TU Eindhoven en aannemer Volta Solar gekeken naar de mogelijkheid van warmteopvang en de opvang van regenwater.

53 | RES 1.0. Noordoost-Brabant | concept, februari 2021

7.4 Maatschappelijke acceptatie - lokaal eigenaarschap De overheid heeft vanuit het Klimaatakkoord de kaders in de RES zo weten te stellen dat inwoners, bedrijven en maatschappelijke stakeholders zo lokaal mogelijk betrokken kunnen worden. Op die manier kan de RES bijdragen aan het versterken van de lokale samenhang in Noordoost-Brabant. Daarbij is het belangrijk te benoemen dat de RES een doorgaand proces is; we streven ernaar verschillende belangen te verbinden, en lusten en lasten zo goed mogelijk te verdelen. Zo werken we aan maatschappelijke acceptatie van de (inhoudelijke) keuzes die we maken, en de positieve en soms negatieve gevolgen die daarmee gepaard gaan. Inwoners blijken grootschalige opwek in het buitengebied lastig te vinden, vooral als er nog zo weinig zichtbaar is op daken. Voor draagvlak is zichtbare actie van zon-op-dak dus belangrijk.

Overkoepelende standpunten Zonder te stellen dat we alle betrokkenen hebben gehoord, kunnen we wel stellen dat er vanuit de volle breedte van de samenleving verschillende stakeholders zijn gehoord. Zowel het proces van de concept-RES als de RES 1.0. Dit levert de volgende breed gedragen overkoepelende standpunten op: •

De overheden moeten duidelijke kaders stellen voor burgerinitiatieven en bedrijfsleven.

•

Heb goed de aandacht voor de effecten op de gezondheid.

•

Ga uit van de kracht van onderop, laat overheden een stevige inspanning leveren om lokale initiatieven verder te brengen (faciliteren) zodat ze een serieuze impact kunnen hebben op de energietransitie.

•

Er moet een redelijke en transparante verdeling zijn tussen lasten en lusten, tussen stad en platteland, tussen bedrijven en inwoners.

•

Zorg dat er sterk wordt ingezet op het informeren en de bewustwording van inwoners in de regio. Een onafhankelijk loket waar men terecht kan voor vragen en informatie kan daarbij helpen. Ook moet duidelijk zijn waar bezwaar aangetekend kan worden.

54 | RES 1.0. Noordoost-Brabant | concept, februari 2021

•

Houd bij alles wat je doet rekening met de lokale situatie.

•

Het informeren en betrekken van alle stakeholders vraagt een enorme communicatieve inspanning. Hier zouden overheden en maatschappelijke partners op moeten samenwerken en substantieel tijd en middelen voor beschikbaar moeten hebben.

7.6 Maatschappelijke kosten en baten Bij veranderen hoort een verschuiving van bestaande belangen, het loslaten van oude patronen en het introduceren van nieuwe elementen in ons dagelijks leven. Het gaat dus ook gepaard met belangenbehartiging. Het gaat om het zien van kansen en bedreigingen, ieders belangen afwegend, voor de toekomst van onze maatschappij in het algemeen en die van Noordoost-Brabant in het bijzonder. Maatschappelijke kosten en baten bestaan uit zachte en harde indicatoren. Binnen de RES ligt de focus om een beeld te krijgen van de maatschappelijke kosten op de volgende thema’s: energie-infrastructuur, opwek van windstroom, opwek van zonnestroom, warmtetransitie in de gebouwde omgeving en energiebesparing. Op het moment van de RES 1.0 geldt: •

De investeringen in het lokale, (boven)-regionale en landelijke netwerk zijn groot.

•

Het totale investeringsvolume voor de realisatie van de opwekking van wind en zon is (nog) niet in beeld, omdat de plannen en de energiemix nog niet duidelijk genoeg zijn.

•

De kosten voor besparing en warmte kunnen in beeld worden gebracht op basis van Transitie Visie Warmte richting RES 2.0 die gemeenten nu aan het opstellen zijn.

Bijlage 5b geeft een nader inzicht in de lusten en lasten. Dit helpt lokale partijen om mogelijk

•

De energierekening benutten voor de energietransitie.

•

De maatschappelijke kosten van de aanpassing van het netwerk beperken.

•

Een duurzaam bedrijfsleven betekent ook aantrekkelijk werkgeverschap.

•

Aanjager van innovatie en nieuw ondernemerschap.

•

De energietransitie gaat vooral ook over energiebesparing.

•

Het ontstaan van energiecoöperaties en gebiedscoöperaties verbindt.

•

Onafhankelijkheid van grondstoffen en buitenlandse energiebronnen en regimes.

•

Verbetering van gezondheid, luchtkwaliteit etc.

Landelijk beeld Uit de tussentijdse analyse van het PBL van de concept-RES’en komt naar voren dat regio’s beperkt zicht hebben op de totale kosten en baten van energieprojecten en de financiering hiervan. Uit nader onderzoek door adviesbureau E&E blijkt het volgende: •

de RES gedeeltelijk kwantitatief in beeld te hebben. •

uitgevoerd. •

Binnen de RES zijn deze instrumenten benoemd in de handreiking 50% lokaal eigendom. Ook zijn de businesscases van zon- en windprojecten uitgewerkt om in beeld te brengen welke rendement van een project naar de omgeving toe zou kunnen en het wel betaalbaar blijft. Bij het kijken naar de lusten en lastenverdeling hebben partijen binnen de RES NOB de volgende uitgangspunten benoemd: •

De energietransitie raakt ons allemaal.

•

De kosten klimaatverandering beperken en lusten en lasten verdelen.

55 | RES 1.0. Noordoost-Brabant | concept, februari 2021

Circa 32% van de onderzochte RES-regio’s heeft inzicht in de kosten van windenergie en circa 29% in de kosten van zon-PV. Er is nauwelijks zicht op de

Als we kijken naar de lusten, dan zien we dat gemeenten individueel onderzoeken hoe de lusten lokaal terug kunnen komen. Er wordt gekeken naar gebieds- en omgevingsfondsen.

Het gaat voornamelijk om de benodigde investeringen in netinfrastructuur. Dit komt waarschijnlijk door de netimpactscan die in 93% van de RES-regio’s is

ook andere zaken mee te nemen bij de lokale afwegingen als het gaat over lusten en lasten en de verdeling daarvan.

De meeste RES-regio’s geven aan de maatschappelijke kosten van de plannen uit

kosten van de warmtetransitie en energiebesparing. •

Regio’s hebben minder zicht op de maatschappelijke baten van de plannen uit de RES.

•

Ruim de helft van de RES-regio’s geeft aan inzicht te hebben in een of meerdere typen maatschappelijke baten. Het gaat bijvoorbeeld om werkgelegenheidseffecten, vermindering van energielasten en behoud van geldstromen voor de regio.

Energie armoede

Binnen de RES NOB wordt het belang van aandacht voor het thema energiearmoede

Om de opgave te realiseren is het belangrijk dat iedereen mee kan doen. Er moeten namelijk

gezien. Dit is geborgd in het programma ‘Energie Voor Iedereen’ vanuit de provincie

veel woningen worden verduurzaamd. Voor het verduurzamen van woningen is vrijwel altijd

Noord-Brabant. Dit programma heeft als doel dat iedereen mee kan doen aan de

een flinke investering nodig. Voor mensen met een lager inkomen is zo’n investering vaak

energietransitie. Gemeenten worden door het programma gefaciliteerd om handen

niet mogelijk. Hierdoor kunnen zij niet profiteren van lagere energiekosten. Laat staan dat

en voeten te geven aan de problematiek. Op dit moment lopen er verschillende

het financieel participeren in lokale energieprojecten mogelijk is. Het effect is dat deze groep

pilotprojecten in de regio waarbij gemeenten samen met inwoners onderzoeken naar

in de toekomst een steeds hogere energierekening moet betalen door andere het verhogen

wat hen zou helpen bij het verduurzamen van hun huis.

van belastingen of huurprijzen en daarbij ook niet kan profiteren van de energietransitie (lusten). Als de energielasten uiteindelijk te hoog worden om in de benodigde energie te

In de regio: energie voor iedereen

voorzien, noemen we dit energiearmoede. In de regio Noordoost-Brabant hebben naar schatting 8% van alle huishoudens met energiearmoede te maken, dit komt neer op

Woningcorporatie Area, actief in Uden en Veghel, voorziet tussen 2018 en 2021

20.864 huishoudens9.

zonnepanelen op 4000 van hun eengezinswoningen. Hernieuwbare energie wordt hierdoor ook beschikbaar voor mensen met een huurhuis. Bij het

Bij het ontwerpen van beleid rondom de energietransitie zijn het Klimaatakkoord en de

plaatsen van de panelen houdt leverancier Tenten Solar rekening met de

Klimaatwet leidend. Alle EU-lidstaten zijn verplicht om een nationaal energie- en klimaatplan

ligging, oriëntatie en hellingshoek van het dak om optimaal gebruik te maken

in te dienen. Een economie waarin de overgang naar schone energie wordt gestimuleerd en

van de zonnepanelen. De huur gaat met een afgesproken bedrag omhoog, maar

de toegang tot schone energie voor alle burgers wordt gewaarborgd. In artikel 3 lid 3 (sub d)

de energiebesparing is voor de huurder met een lagere energierekening tot

staat specifiek, dat lidstaten moeten rapporteren over energiearmoede. In artikel 29 van

gevolg. Netto worden de woonlasten voor de huurder lager en draagt Area bij

Electriciteitsrichtlijn 2019/944 wordt lidstaten ook opgedragen een set criteria voor

aan het verduurzamen van woningen in de regio.

energiearmoede te ontwikkelen en te publiceren. Aan de andere kant wordt op dit moment in het Klimaatakkoord energiearmoede niet expliciet genoemd. Problemen van algemene armoede en energiearmoede zijn uiteraard sterk met elkaar verweven. Financiële moeilijkheden leiden tot onbetaalde energierekeningen, de stress daarvan leidt tot gezondheidsklachten die hun weerslag kunnen hebben op inkomen, werkloosheid, sociale isolatie, etc.

9 Gebaseerd op een nationale inschatting van de TNO

56 | RES 1.0. Noordoost-Brabant | concept, februari 2021

8.

Participatie 50% lokaal eigendom

Partijen in de RES Noordoost-Brabant delen de afspraak uit het Klimaatakkoord om bij wind

zeggenschap hebben over de ontwikkeling, realisatie en exploitatie van het wind- of

en grootschalige zonprojecten (>15 kWp) en minimaal 50% lokaal eigendom na te streven.

zonproject. Bij 50% lokaal eigendom betekent dit dat de omgeving in een vroeg stadium als

Eigendom gaat verder dan de mogelijkheid tot financiële participatie die we nu veelal

gelijkwaardige partner deelneemt in het project en daarbij ook deelneemt in de risico’s die er

tegenkomen. Met eigendom wordt zeggenschap aan financiële participatie gekoppeld.

in die fase nog zijn.

Hierdoor ben je als bewoner nauw betrokken bij het betreffende project. Dat betekent dat wanneer we streven naar 50% lokaal eigendom, we naast financiële participatie ook streven

In de Participatiewaaier wordt lokaal eigendom beschreven onder het kopje 'Mede-

naar vroegtijdig zeggenschap vanaf de planfase (procesparticipatie) en zeggenschap tijdens de

eigenaarschap': "Omwonenden profiteren mee als mede-eigenaar van een wind- of

exploitatie (over met name de geldstromen). Daarmee sturen we op intensievere

zonneproject, via een vereniging of coöperatie."

samenwerkingen tussen omwonenden/ omgeving en ontwikkelaars. Uitgangspunt is dat de lusten en lasten van de energietransitie evenredig verdeeld worden. En ook dat het

Handreiking 50% lokaal eigendom

zeggenschap niet alleen ligt bij degenen die voldoende financiële middelen hebben.

Er is een handreiking opgesteld om op een lokaal niveau de richting te bepalen hoe er vorm kan worden gegeven aan lokaal eigendom (zie bijlage 6). Deze handreiking is in samenwerking

Definitie 50% lokaal eigendom

met Holland Solar, NWEA, Platform Coöperatief Noord-Oost Brabant, BMF en Energiesamen

Bij 50% lokaal eigendom gaat het erom het draagvlak voor/betrokkenheid bij wind- en

opgesteld. Het document wordt aangeboden als handreiking voor de gemeenten.

zonprojecten te vergroten door: •

De lusten zoveel mogelijk naar de omgeving die de lasten draagt, te laten vloeien.

•

De omgeving zoveel mogelijk zeggenschap te geven over de ontwikkeling, realisatie en

In de regio: Bodegraven

exploitatie van het project.

Een goed voorbeeld is te vinden bij de gemeente Bodegraven: "Bij de ontwikkeling en

Het aandeel van '50%' is gekozen om de lokale omgeving als gelijkwaardige partner (naast

exploitatie van windturbines en zonneweiden heeft de omgeving een actieve en

een commerciële partij) te laten deelnemen in het zon- of windproject. Dit kan de

betrokken rol. Opbrengsten vloeien maximaal terug naar de gemeenschap. Wind- en

initiatiefnemer aantonen met een zogenaamd profijtplan (zie ook hierna).

zonneprojecten die coöperatief ontwikkeld zijn, en dus van en voor de eigen inwoners en

•

Kern van lokaal eigendom is de combinatie van 'lusten' en 'zeggenschap'. Of, zoals het in ons

lokale ondernemers zijn, heeft sterk de voorkeur. Initiatiefnemers worden getoetst op

concept RES bod staat beschreven: "Met eigendom wordt zeggenschap aan financiële

basis van een plan van aanpak voor procesparticipatie en op basis van een profijtplan."

participatie gekoppeld.” Die koppeling is van belang, vanuit het idee dat draagvlak en betrokkenheid worden vergroot als inwoners niet alleen kunnen delen in de lusten, maar ook

57 | RES 1.0. Noordoost-Brabant | concept, februari 2021

Bron: Lokaal Eigendom in Beleid – EnergieSamen

58 | RES 1.0. Noordoost-Brabant | concept, februari 2021