Raadsvoorstel ZNTM Theater aan de Parade 07052025 v1 0 17706446

Raadsvoorstel Registratienummer

17706379

Raadsvergadering

07 mei 2025

Onderwerp

Financiële ondersteuning ZNTM b.v. Het Theater aan de Parade vervult een belangrijke functie voor inwoners van en bezoekers aan onze gemeente. Als plek om te genieten van cultuur, om te leren en verrast te worden en een plek om elkaar te ontmoeten. Een duurzame gezonde financiële toekomst van ZNTM b.v. is daarom van groot belang. Ondanks eerdere verwachtingen is na de opening van het nieuwe theater in december 2024 gebleken dat het niet mogelijk is een sluitende exploitatie te realiseren binnen de kaders die de gemeenteraad in 2018 heeft gesteld1. Om tot een sluitende exploitatie te komen vraagt ZNTM b.v. daarom aan onze gemeente aanvullende financiële maatregelen. Wij zien met ZNTM b.v. de noodzaak om de theaterorganisatie zowel incidenteel als structureel extra te ondersteunen. Wel willen we dat de exploitatie binnen beheersbare grenzen blijft en onze culturele ambities worden gerealiseerd. Daarom verwachten we dat ZNTM b.v. een gedegen onderbouwing en verantwoording geeft over de besteding van de extra middelen.

Voorgesteld besluit Het college van Burgemeester en Wethouders stelt de gemeenteraad voor het volgende te besluiten: Om het scenario ‘cultureel ondernemerschap’ uit het strategisch plan ‘De kunst van balans’ van ZNTM b.v. mogelijk te maken over te gaan tot: 1. het structureel verhogen van de cultuurbegroting met 530.000 euro per jaar en de consequenties hiervan te verwerken in de actualisatie van de begroting van 2025 2. het verstrekken van een eenmalige investeringsimpuls verdeeld over een periode van maximaal vier jaar (2025 t/m 2028) en deze te dekken vanuit de reserve Onderhoud/Renovatie/Nieuwbouw Theater aan de Parade van 968.190 euro

1

Raadsbesluit beschikbaarstelling krediet realisatie vernieuwbouw Theater aan de Parade: Raadsbesluit beschikbaar stellen krediet

1

Aanleiding ZNTM b.v. heeft op ons verzoek als aandeelhouder het strategisch plan ‘De kunst van balans’ met bijbehorende meerjarenraming opgesteld voor de periode 2024-2029. Doel van het strategisch plan is om te komen tot een duurzame gezonde financiële toekomst voor het theater. Zoals we u reeds lieten weten in onze brief van 4 februari jl. blijkt uit de meerjarenraming bij het strategisch plan dat er (structurele) exploitatietekorten zijn wanneer niet wordt ingegrepen. Met dit raadsvoorstel leggen we voorstellen voor om deze exploitatietekorten bij ZNTM b.v. op te lossen. Het oorspronkelijke bedrijfsplan ‘Zichtlijnen’ van ZNTM b.v. heeft het raadsbesluit van 29 mei 2018 als uitgangspunt. Met het aangenomen Raadsvoorstel ‘beschikbaarstelling krediet realisatie vernieuwbouw Theater aan de Parade’ werd het benodigde krediet beschikbaar gesteld voor de nieuwbouw van het theater. Daarnaast werd besloten dat de gemeentelijke subsidie voor het nieuwe theater niet mag stijgen. Bovendien onderschreef de gemeenteraad de culturele ambitie zoals is verwoord in het raadsvoorstel. Hierin is bepaald dat het theater een ‘huiskamer van de stad’ moet vormen.

Hiermee wordt gedoeld op amateurkunst activiteiten (onder andere optredens van De Bossche Komeedie, Heineken Fanfare, Orthense Harmonie, De Theatermakers, Harmonie Odio en eindmusicals van basisscholen) en evenementen waaronder carnaval (onder andere Gran Gala du Kwek, Veurpruuver, Bambergers 55+ Revue en Lunschkonzert Brôôd mee Spèk). Ook moet er in het nieuwe theateraanbod zijn dat landelijk reist. Niet sluitende meerjarenraming Onze inspanningen tijdens de afgelopen jaren zijn erop gericht geweest om te voldoen aan de kaders die de gemeenteraad in 2018 stelde, zowel inhoudelijk (de culturele ambities) als financieel (het huidige subsidieniveau als uitgangspunt). Onze conclusie is dat het niet mogelijk is de culturele ambities overeind te houden zonder aanvullende structurele en incidentele financiële steun van onze gemeente aan ZNTM b.v. We lieten het u al eerder weten in onze brief van 4 februari jl., maar natuurlijk hadden we uw raad graag anders bericht. Aan de financiële steun die we willen bieden, verbinden we extra voorwaarden. Daar gaan we uitgebreid op in bij de paragraaf ‘Financiën’ van dit voorstel.

Beoogd doel Wij willen voor het nieuwe theater komen tot een sluitende exploitatie, passend bij de gewenste, brede culturele programmering. Deze sluitende exploitatie waarborgt een duurzame beschikbaarheid van deze belangrijke culturele voorziening voor 's-Hertogenbosch en omstreken. Het Theater aan de Parade is voor onze gemeente een belangrijke en culturele voorziening. Waar inwoners professionele podiumkunstenaars en (amateur)verenigingen gebruik van maken. Jaarlijks bezoeken circa 290.000 bezoekers2 uit onze gemeente en regiogemeenten maatschappelijke activiteiten in het theater. Gezien de functie die het theater binnen onze gemeente vervult, vinden we het essentieel dat ZNTM b.v. in cultureel en financieel opzicht een sterk fundament heeft. Verstrekken van een aanvullende structurele gemeentelijke subsidie We vragen uw raad om de cultuurbegroting structureel met 530.000 euro te verhogen. Daarna kunnen wij als college de subsidie aan ZNTM b.v. met hetzelfde bedrag laten toenemen. Hierdoor kan ZNTM b.v. de culturele uitgangspunten realiseren zoals door de gemeenteraad onderschreven in 2018. ZNTM b.v. speelt een essentiële rol in de culturele sector van onze gemeente en de regio en zorgt ervoor dat de maatschappelijke waarde van cultuur stevig kan worden verankerd in ’s-Hertogenbosch als Cultuurstad van het Zuiden.

Het theater in onze gemeente is meer dan alleen een podium voor podiumkunsten. Het is een voorziening waar zowel professionele artiesten als amateurkunstenaars en organisaties uit de Regeling Professionele Amateurkunsten (zoals Theaterfestival Boulevard, Jazz in Duketown, November Music) samenkomen om culturele activiteiten te ontwikkelen, produceren en presenteren. Hiermee draagt het theater niet alleen bij aan het culturele aanbod, maar ook aan verbinding en gemeenschapsvorming. Door het theater extra financieel verder te versterken komen er middelen beschikbaar om invulling te kunnen blijven geven aan de huiskamerfunctie en daarmee ook een ontmoetingsplek te zijn in de stad waar veel inwoners en bezoekers graag (blijven) komen. Door ZNTM b.v. extra financieel te ondersteunen kunnen wij het theater behouden en geven we de theaterorganisatie een stabielere basis om te kunnen ondernemen en het theater te ontwikkelen tot een nog levendiger culturele hub die de sociale samenhang in ’s-Hertogenbosch bevordert en bijdraagt aan een stad waarin kunst en cultuur toegankelijk zijn voor iedereen. Gezien de huidige situatie waarin ZNTM b.v. zich bevindt, stellen we wel (aanvullende) voorwaarden aan het verstrekken van extra financiële ondersteuning door onze gemeente. Om zo te borgen dat onze culturele ambities worden gerealiseerd en de exploitatie van ZNTM b.v. beheersbaar blijft.

2

Beleidsplan ‘De kunst van balans 2024-2029’ 2

Relevante besluitgeschiedenis       

29 mei 2018 - Raadsbesluit beschikbaarstelling krediet realisatie vernieuwbouw Theater aan de Parade: Raadsbesluit beschikbaar stellen krediet 3 juli 2018 - Raadsbesluit Beschikbaarstelling krediet alternatief plan nieuwbouw Theater aan de Parade; Raadsbesluit (raadsinformatie.nl) 16 juni 2021 - Actualisatie begroting 2021 @02 Bijlage 1 Actualisatie Begroting 2021.xlsx (raadsinformatie.nl) 28 februari 2023 - Actualisatie investeringskosten en aanvraag aanvullend investeringskrediet (ver)nieuwbouw Theater van de Parade Raadsvoorstel (raadsinformatie.nl) 28 maart 2023 - Raadsinformatiebrief Theater aan de Parade in bedrijf Raadsinformatiebrief (raadsinformatie.nl) 6 februari 2025 - Werkbezoek gemeenteraad ’s-Hertogenbosch ZNTM b.v. 4 februari 2025 - Collegebrief Strategisch Plan ZNTM b.v. (raadsinformatie.nl)

Naast de door de gemeenteraad genomen besluiten is de gemeenteraad op verschillende aanvullende momenten, door middel van voortgangsrapportages, raadsinformatiebulletin en brieven geïnformeerd over de stand van zaken bij ZNTM b.v..

Argumenten ZNTM b.v. geeft aan dat deze aanvullende gemeentelijke steun nodig heeft om het scenario ‘Cultureel Ondernemerschap’ te kunnen realiseren. Dit komt omdat ondanks de inspanningen om kosten naar beneden te brengen en het ondernemerschap te vergroten het niet mogelijk is de culturele ambities te realiseren met het huidige gemeentelijke subsidieniveau zoals door de gemeenteraad in 2018 onderschreven. ZNTM b.v. vraagt daarom - naast een investeringsimpuls verspreid over maximaal vier jaar - om de structurele gemeentelijke subsidie te verhogen. Aan uw raad vragen we hiervoor de cultuurbegroting structureel met 530.000 euro te verhogen, waarna wij de gemeentelijke subsidie aan ZNTM b.v. met hetzelfde bedrag laten toenemen. Hierdoor kan de onderneming invulling blijven geven aan de culturele ambities die de gemeenteraad in 2018 onderschreef. ZNTM b.v. gaat daarnaast aan de slag met ondernemerschap, onder meer waar het gaat om het invullen van de uitgebreidere horecafunctie en commerciële verhuur. Daarnaast realiseert ZNTM b.v. zelf vanaf 2026 jaarlijks 600.000 euro aan bezuinigingen op onder andere personeel en projecten. 1.

Het structureel verhogen van de cultuurbegroting met 530.000 euro per jaar om daarmee invulling te kunnen geven aan de opdracht van de gemeenteraad 3 Het belang van Theater aan de Parade voor ’s-Hertogenbosch is groot In een stad met de omvang en culturele statuur van ’s-Hertogenbosch mag een volwaardig theater niet ontbreken. Theater aan de Parade is een onmisbare culturele voorziening die bijdraagt aan de identiteit van ’s-Hertogenbosch als Cultuurstad van het Zuiden. Het theater is niet alleen een plek voor professionele podiumkunsten, maar ook een ontmoetingsplek waar inwoners samenkomen, cultuur beleven en de stad tot leven komt. De gemeenteraad heeft de opdracht meegegeven om een breed en toegankelijk podiumkunstenaanbod te realiseren in het nieuwe theatergebouw, zodat alle inwoners kunnen genieten van kunst en cultuur. Aan dit uitgangspunt willen wij geen concessies doen. Theater aan de Parade speelt een cruciale rol binnen het podiumkunstenklimaat van de gemeente, zoals vastgelegd in de ‘Cultuurnota 2025–2028 – Cultuur maakt mensen’. Dit klimaat omvat zowel lokale als landelijke makers en biedt ruimte aan amateurs en professionals. Het nieuwe, multifunctionele theater biedt de mogelijkheid om toonaangevende producties te presenteren en het culturele profiel van de stad verder te versterken. Het theater heeft bovendien een belangrijke huiskamerfunctie.

Het is een plek waar ook amateurverenigingen optreden, waar leerlingen hun eindmusical opvoeren, waar inwoners carnaval vieren (inclusief de voorfeesten) en waar andere culturele organisaties uit onze gemeente zoals Theaterfestival Boulevard en Jazz in Duketown een plek vinden om op te treden. Opening nieuwe theater Het Theater aan de Parade werd op 1 maart 2024 officieel geopend door de Koning, na enkele maanden waarin het theater proefdraaide. Het nieuwe multifunctionele gebouw is voorzien van de nieuwste technische theatermogelijkheden die passen bij deze tijd. Inwoners van onze gemeente en andere bezoekers hebben het afgelopen jaar in grote getalen in het theater weer cultuur kunnen beleven en de medewerkers van het theater hebben met veel passie en inzet cultuur aangeboden. Onze inspanningen over de afgelopen jaren zijn erop gericht geweest om te voldoen aan de kaders die de gemeenteraad in 2018 stelde, zowel inhoudelijk (de culturele ambities) als financieel (het huidige subsidieniveau als uitgangspunt). Onze conclusie is nu dat het niet mogelijk is de culturele ambities overeind te houden zonder aanvullende structurele en incidentele financiële steun van onze gemeente aan ZNTM b.v. 3

Raadsbesluit beschikbaarstelling krediet realisatie vernieuwbouw Theater aan de Parade: Raadsbesluit beschikbaar stellen krediet 3

‘Bedrijfsplan Zichtlijnen’ Het oorspronkelijke bedrijfsplan ‘Zichtlijnen’ van ZNTM b.v. heeft het raadsbesluit van 29 mei 2018 als uitgangspunt. Met het aangenomen Raadsvoorstel ‘beschikbaarstelling krediet realisatie vernieuwbouw Theater aan de Parade’ werd het benodigde krediet beschikbaar gesteld voor de nieuwbouw van het theater. Daarnaast werd besloten dat de gemeentelijke subsidie voor het nieuwe theater niet mag stijgen. Bovendien onderschreef de gemeenteraad de culturele ambitie zoals is verwoord in het raadsvoorstel. Hierin is bepaald dat het theater een ‘huiskamer van de stad’ moet vormen. Hiermee wordt gedoeld op amateurkunst, evenementen waaronder carnaval en daarnaast moet er ook in het nieuwe theateraanbod zijn dat landelijk reist. De tweede second opinion van Berenschot4 van het bedrijfsplan ‘Zichtlijnen’ (maart 2023) -waarover we uw raad in het voorjaar van 2023 informeerden- stelde dat de plannen van ZNTM b.v. zeer ambitieus waren, maar niet onmogelijk. Onder meer vanwege de risico’s die Berenschot signaleerde, hebben wij als aandeelhouder de afgelopen jaren extra aandacht besteed aan de exploitatie van ZNTM b.v. We hebben op verschillende momenten onze zorgen geuit en in mei 2024 hebben we om een strategisch plan gevraagd om een duurzame gezonde financiële toekomst voor het theater te borgen. In het najaar van 2024 bleek uit dit plan dat het voor ZNTM b.v.

niet langer mogelijk was om binnen de door de gemeenteraad in 2018 afgegeven kaders een sluitende en duurzame exploitatie te realiseren. Strategisch plan ‘de kunst van balans 2024-2029’ ZNTM b.v. heeft op ons verzoek het strategisch plan ‘De kunst van balans’ opgesteld. Uit het strategisch plan blijkt nu dat zich zowel financieel als praktisch knelpunten voordoen die van invloed zijn op de exploitatie van het nieuwe theater. In het strategisch plan zijn vier scenario’s uitgewerkt om het tij te keren. Deze scenario’s laten met uitzondering van het scenario volledige commercialisering/verkoop allemaal tekorten zien. ZNTM b.v. geeft in het strategisch plan aan dat zonder maatregelen de exploitatie niet binnen een sluitende meerjarenraming te realiseren is. Tijdens de aandeelhoudersvergadering van 18 december 2024 hebben wij als aandeelhouder steun uitgesproken voor het scenario ‘Cultureel Ondernemerschap’. Dit scenario voldoet in onze ogen het meest aan het inhoudelijke kader dat door de gemeenteraad in 2018 is vastgesteld. In onze brief van 4 februari jl. (bijlage 4) hebben we u daar uitgebreid over geïnformeerd. Berenschot bevestigt in de second opinion die het in onze opdracht heeft uitgevoerd dat “de keuze voor het scenario ‘Cultureel Ondernemerschap’ logisch en verstandig” is.

Deze second opinion hebben we 18 maart 2025 ontvangen en is opgenomen in bijlage 1 ‘Second opinion plan en raming 2025-2028’ bij dit raadsvoorstel. Duidelijk is geworden dat binnen de door de gemeenteraad in 2018 vastgestelde culturele ambities, gezien de hoge huisvestingskosten, geen sluitende meerjarenraming mogelijk is. Zoals aangegeven in onze brief van 4 februari jl. willen wij geen vergaande concessies doen aan de culturele ambities en komen tot een sluitende exploitatie. We willen daarom tegemoetkomen aan het verzoek van ZNTM b.v. aan onze gemeente voor een structurele verhoging van de jaarlijkse subsidie met 530.000 euro en het toekennen van een tijdelijke investeringsimpuls verspreid over maximaal vier jaar. ZNTM b.v. heeft ons gevraagd om een bedrag van 1 miljoen euro. Met dit raadsvoorstel stellen we uw raad voor om hiervoor de reserve Onderhoud/Renovatie/Nieuwbouw Theater aan de Parade in te zetten van 968.190 euro. Berenschot Second Opinion 18 maart 2025 We zijn echter niet over één nacht ijs gegaan en hebben Berenschot gevraagd om opnieuw een second opinion uit te voeren, dit keer op het strategisch plan ‘De kunst van balans’. Deze second opinion hebben we 18 maart 2025 ontvangen. De onderzoekers van Berenschot stellen dat de strategische analyse in het plan in hun ogen op onderdelen niet voldoende is en dat er nog risico’s zijn.

Desondanks spreken zij steun uit voor de gekozen koers van ‘Cultureel ondernemerschap’, zoals ook eerder aangegeven. De second opinion laat bovendien zien dat de gevraagde aanvullende structurele subsidie van 530.000 euro het minimale bedrag is dat nodig is om ZNTM b.v. in financieel opzicht in rustiger vaarwater te krijgen. Daarmee komt het in financieel opzicht op een vergelijkbaar niveau als soortgelijke theaters elders in Nederland. Gezien de geconstateerde risico’s wordt van ZNTM b.v. wel nog altijd groot ondernemerschap gevraagd om het scenario ‘Cultureel Ondernemerschap’ daadwerkelijk te kunnen realiseren. Berenschot stelt dat hier vooral op het gebied van commerciële verhuur nog ruimte voor is. Dit sluit aan bij de conclusie in de second opinion waarbij Berenschot aangeeft “Met een hogere subsidie kan niet alleen invulling worden gegeven aan een gezondere basis voor de bedrijfsvoering, waarbij ook een deel van subsidie beschikbaar is ter ondersteuning van de programmering, maar ook een deel van de nu nog niet geraamde risico’s kan worden gedekt”. Daarnaast geeft Berenschot aan dat “Een gezondere financiële uitgangspositie geeft ook een nieuwe directeur een aantrekkelijker handelingsperspectief op het verder 4

Second opinion bureau Berenschot ‘zichtlijnen’ (versie 22 maart 2023)

4

vorm en inhoud geven aan de koers van ZNTM b.v.” Een goed functionerend theater vraagt om een stabiele financiële basis. Het strategisch plan ‘De kunst van balans 2025-2029’ laat financiële uitdagingen zien die de noodzaak voor extra ondersteuning zichtbaar maken: a) De huisvestingskosten zoals huur, WOZ en energie vormen voor ZNTM b.v. een substantieel deel van de vaste lasten en vallen hoger uit dan eerder geraamd in het meerjaren bedrijfsplan ‘Zichtlijnen’. Dit zorgt ervoor dat er onvoldoende middelen overblijven voor de culturele programmering, die juist de kern vormt van de maatschappelijke en culturele functie van het theater. Uit de second opinion van Berenschot op het Strategisch Plan ‘De kunst van balans’ blijkt dat ZNTM b.v. in 2024 94% van de gemeentelijke subsidie moest inzetten voor huisvestingskosten, waardoor er minder financiële ruimte was voor culturele programmering en cultuurparticipatie dan bij vergelijkbare theaters in Nederland. Met de gevraagde verhoging van de structurele subsidie komt dit aandeel in 2025 uit op 87%. Berenschot bevestigt dat dit aandeel vergelijkbaar is met soortgelijke theaters in Nederland. In de second opinion neemt Berenschot op ‘87% van de structurele subsidie komt ten goede aan deel A (de voorziening) en is er nog 13% over voor dekking van het tekort op deel B ‘programmering’.

Dit zorgt voor een breed en betaalbaar aanbod, waardoor een divers publiek toegang krijgt tot kunst en cultuur en het theater zijn verbindende rol in de stad kan behouden. b)

Met een hogere structurele subsidie kunnen we investeren in de toekomst. De verhoging van de structurele subsidie zorgt ervoor dat ZNTM b.v. financieel stabiel kan opereren en zich duurzaam kan ontwikkelen. Dit biedt het beste uitgangspunt om financiële tekorten structureel terug te dringen en stelt het ZNTM b.v. in staat zelfstandig te ondernemen, zonder dat we als gemeente extra risico’s dragen. Met ondernemerschap moet uiteindelijk een sluitende begroting worden gerealiseerd vanaf 2029.

Meer armslag om te kunnen ondernemen en om kansen te verzilveren Een meer stabiele financiële basis geeft ZNTM b.v. meer armslag om te kunnen ondernemen gegeven de risico’s die dit met zich meebrengt. Zoals Berenschot in de second opinion op het strategisch plan ‘De kunst van balans’ aangeeft, blijft de noodzaak tot cultureel ondernemerschap bestaan wanneer we als gemeente aanvullende structurele subsidie geven aan ZNTM b.v. We vinden dat we dat van de theaterorganisatie ook mogen en moeten verwachten. Tegelijkertijd geeft ZNTM b.v. ook aan te wíllen ondernemen en is daarbij ook bereid meer risico te accepteren dan wij als aandeelhouder (zie ook de kanttekening ‘Er zijn ook andere financiële subscenario’s’). ZNTM b.v. heeft in de basis drie ‘knoppen’ waaraan het kan draaien binnen het cultureel ondernemerschap: 1) de culturele programmering, 2) de horeca en de 3) commerciële verhuur. In de praktijk doet het dit al, maar de theaterorganisatie kan hiervan nog meer gebruik maken zoals ZNTM b.v. ook zelf erkent. Het is aan een nieuwe theaterdirecteur om samen met de Raad van Commissarissen (RvC) de koers van de theaterorganisatie met behulp van de drie genoemde ‘knoppen’ bij te sturen, afhankelijk van de specifieke situatie die zich voordoet.

De nieuwe theaterdirecteur en RvC hebben daarbij uiteraard rekening te houden met de inhoudelijke (waar het gaat om onze culturele doelstellingen) en financiële (een sluitende exploitatie vanaf 2029 of zoveel eerder als mogelijk) doelstellingen. Te hard draaien aan de ‘knop’ commerciële verhuur kan bijvoorbeeld wel zorgen voor meer inkomsten, maar tegelijkertijd betekenen dat de culturele programmering onder druk komt te staan (en daarmee onze culturele ambities). Dit vinden wij onwenselijk. Ook hier gaat het dus om ‘de kunst van de balans’. Waar het gaat om de culturele programmering heeft ZNTM b.v. al veel ondernemerschap laten zien tijdens het eerste jaar in het nieuwe theatergebouw. Mede met het oog op de financiële situatie is de theaterorganisatie scherper gaan sturen op programmering waar bovengemiddeld veel publiek op afkomt. En zijn in sommige gevallen voorstellingen geannuleerd wanneer daar te weinig kaarten voor waren verkocht wanneer deze worden afgezet tegen de kosten voor het laten doorgaan van deze voorstellingen. Dit alles met het doel om niet (te veel) af te wijken van de culturele doelstellingen die in 2018 zijn bepaald. ZNTM b.v. is voornemens om deze lijn de komende jaren voort te zetten. Berenschot ziet vooral kansen om het ondernemerschap van ZNTM b.v. te vergroten waar het gaat om de commerciële verhuur. Daarnaast is ZNTM b.v.

voornemens om de horeca in het theater te verbeteren en uit te breiden. De onderneming heeft inmiddels ook een aanvraag gedaan bij onze gemeente om dit mogelijk te maken. Wij staan in beginsel positief tegenover deze plannen, omdat aanvullende (dag)horeca op deze locatie bij zal dragen aan reuring en activiteiten aan en op de Parade. En zo van het plein een nog bruisender plek zal maken. Het is echter aan ZNTM b.v. om tot een passende configuratie te komen waar het gaat om horeca gegeven de risico’s die hiermee gepaard gaan (zie ook de paragraaf Kanttekeningen en risico’s). De uitbreiding van de horeca biedt weliswaar kansen waar het gaat om het nog aantrekkelijker maken van het nieuwe theatergebouw en de directe omgeving van de Parade. Tegelijkertijd mag deze nooit ten kosten gaan van een gezonde exploitatie. Het is onze overtuiging dat het nieuwe gebouw in combinatie met dit cultureel ondernemerschap veel kansen biedt om een nog aantrekkelijker theater te worden met een positieve impact op de lokale economie. Een theater dat bezoekers naar de stad trekt, wat ook leidt tot extra inkomsten voor de lokale ondernemers waaronder de omliggende horecazaken, winkels en hotels. Een goed ondernemend theater genereert uiteindelijk ook extra opbrengsten uit toeristen- en parkeerbelastingen, waardoor niet alleen het 5

culturele leven, maar ook de bredere stedelijke economie profiteert. Verstrekken van extra structurele subsidie onder voorwaarden Onder meer gezien de door Berenschot geconstateerde risico’s binnen het strategisch plan ‘De kunst van balans’ vinden we het van belang er scherp op toe te zien dat de exploitatie binnen de gestelde grenzen blijft, maar vooral ook dat onze culturele ambities worden gerealiseerd. Dit betekent dat we een gedegen onderbouwing en verantwoording vragen aan ZNTM b.v. over de besteding van de aanvullende structurele subsidie. De voorwaarden die we hieraan stellen gaan verder dan de reguliere financiële subsidieverantwoording, voortgangs- en jaargesprekken die plaatsvinden in het kader van onze subsidierelatie met culturele organisaties. Aan ZNTM b.v. vragen we naast de verhoogde financiële subsidieverantwoording in de vorm van kwartaalrapportages om jaarlijks een inhoudelijk plan in te dienen voor het komende jaar. Daarnaast verwachten we dat in de jaarlijkse verantwoording uitgebreid wordt ingegaan op zowel de besteding van de aanvullende structurele gemeentelijke subsidie als de culturele taakstelling, zie verder ook de financiële paragraaf van dit raadsvoorstel. 2.

Het verstrekken van een eenmalige investeringsimpuls verdeeld over maximaal vier jaar en deze dekken vanuit de reserve Onderhoud/Renovatie/Nieuwbouw Theater aan de Parade van 968.190 euro Het strategisch plan ‘De kunst van balans ’geeft inzicht in de verschillende bezuinigingen die zijn gerealiseerd en welke door ZNTM b.v. nog worden geëffectueerd vanaf 2026. Om de verdere benodigde bezuinigingen en inkomstenverhoging zoals opgenomen in het strategisch plan te kunnen realiseren vraagt ZNTM b.v. ons college om eenmalige middelen in de vorm van een investeringsimpuls. ZNTM b.v. vraagt om een bedrag van maximaal 1 miljoen euro. In de reserve Onderhoud/Renovatie/Nieuwbouw Theater aan de Parade zit nog een bedrag van 968.190 euro. We stellen uw raad met dit voorstel voor om dit bedrag in te zetten voor de gevraagde investeringsimpuls. De investeringsimpuls zal worden ingezet voor de financiering van frictie- en transitiekosten die optreden bij de implementatie van het scenario ‘Cultureel ondernemerschap’. Het doel van deze eenmalige investeringsimpuls is om een slimmere bedrijfsvoering mogelijk te maken en het personeelsbestand op orde te brengen. Op korte termijn wordt de organisatie herijkt, waarna ZNTM b.v. kan investeren in de gewenste doorontwikkeling. Dit is een van de nieuwe inzichten in de bedrijfsvoering ten opzichte van de uitgangspunten in het bedrijfsplan ‘Zichtlijnen’.

ZNTM b.v. geeft in het strategisch plan aan dat het scenario ‘Cultureel Ondernemerschap’ niet in één keer gerealiseerd kan worden. Om het scenario ‘Cultureel Ondernemerschap’ mogelijk te maken zal de eerste jaren ‘beheersbaar’ geprogrammeerd worden en moet het theater ondernemender worden. ZNTM noemt dit het ‘ingroeimodel’. Om een gezonde exploitatie te kunnen realiseren is eenmalig een investeringsimpuls nodig. Deze investeringsimpuls is een randvoorwaarde voor ZNTM b.v. om het scenario ‘Cultureel Ondernemerschap’ te kunnen realiseren en daadwerkelijk het beoogde rendement in de bedrijfsvoering in het nieuwe technisch complexe theatergebouw ‘in te regelen’ en mogelijk te maken. Zoals in de paragraaf financiën van dit raadvoorstel is opgenomen, zal dit bedrag gefaseerd aan ZNTM b.v. worden uitgekeerd in de periode 2025-2028. ZNTM b.v. zal jaarlijks een aanvraag moeten indienen. Op basis van de verantwoording van de aanvraag zal het aandeel van de investeringsimpuls achteraf worden uitgekeerd. Dit geeft ons als gemeente meer mogelijkheden om te sturen op de vooraf met ZNTM b.v. overeengekomen doelen.

Samenvattend is dit raadsvoorstel gebaseerd op onderstaande uitgangspunten en voorwaarden:  Als gemeente houden wij vast aan de culturele ambities, kader en voorwaarden zoals opgenomen in het raadbesluit in 2018  Het structureel verhogen van de cultuurbegroting met 530.000 euro, waarna we als college de jaarlijkse subsidie aan ZNTM b.v. met hetzelfde bedrag laten toenemen  De gemeente verstrekt een eenmalige bijdrage van maximaal 1 miljoen euro verdeeld over maximaal vier jaar (2025 t/m 2028)  ZNTM b.v. realiseert vanaf 2026 zelf 600.000 euro aan bezuinigingen  Om het scenario ‘Cultureel Ondernemerschap’ te kunnen realiseren moet ZNTM b.v. zelf ondernemerschap tonen, onder meer waar het gaat om horeca en commerciële verhuur

6

Kanttekeningen en risico’s Kanttekening: Niets doen is geen optie Niets doen brengt aanzienlijke financiële risico’s met zich mee voor ZNTM b.v. Zonder extra middelen kunnen de toegenomen exploitatiekosten niet worden opgevangen. Met een eventueel faillissement van ZNTM b.v. als gevolg. Wat kan leiden tot het verlies van een belangrijke culturele voorziening voor de gemeente en van werkgelegenheid. Kanttekening: Ondernemen brengt risico’s met zich mee Ondernemen is onlosmakelijk verbonden met risico’s en brengt onzekerheden met zich mee. Het is niet mogelijk om maatregelen te nemen die leiden tot een 100 procent garantie op een duurzame gezonde financiële toekomst van ZNTM b.v. Economische schommelingen, veranderende wetgeving en onvoorziene ontwikkelingen kunnen invloed hebben op het succesvol uitvoeren van het strategisch plan ‘De kunst van balans’. Kanttekening: Er zijn ook andere financiële subscenario’s Om het scenario ‘Cultureel ondernemerschap’ te realiseren kan ook gedacht worden aan andere subscenario’s waar het gaat om de aanvullende structurele subsidie door onze gemeente (dan de met dit voorstel voorgestelde jaarlijkse extra bijdrage van 530.000 euro). In onze ogen zijn er naast het gepresenteerde scenario in dit raadvoorstel twee andere subscenario’s binnen het scenario ‘Cultureel ondernemerschap’ denkbaar: 1.

Een scenario waarin het theater minder aanvullende structurele subsidie ontvangt dan de gevraagde 530.000 euro, waardoor een nog grotere inzet nodig zal zijn vanuit ZNTM b.v. op het gebied van ondernemerschap. 2. Een scenario waarin het theater meer aanvullende structurele subsidie ontvangt dan de gevraagde 530.000 euro, waarmee ZNTM b.v. grotendeels risico’s kan afdekken. We zijn van mening dat het scenario dat we met dit voorstel voorleggen (een aanvullende structurele subsidie van 530.000 euro voor realisatie van het scenario ‘Cultureel ondernemerschap’) het meest verantwoorde is. Berenschot laat in de second opinion op het strategisch plan zien dat een aanvullende subsidie van 530.000 euro het minimale bedrag is dat nodig is om het theater in financieel opzicht in veiliger vaarwater te brengen. En op een niveau dat vergelijkbaar is met soortgelijke theaters in Nederland. Evengoed benoemt Berenschot dat er nog altijd risico’s zullen zijn in dit scenario binnen de exploitatie van ZNTM b.v. Dit is bijvoorbeeld het geval waar het gaat om de commerciële verhuur, horeca en programmering. Dit betekent dat ZNTM b.v. ondanks de aanvullende structurele subsidie van 530.000 euro zeker nog een groot ondernemerschap moet laten zien om te kunnen komen tot de gewenste sluitende exploitatie. Dat ondernemerschap is in onze ogen ook gewenst, omdat ZNTM b.v.

zelf eveneens een verantwoordelijkheid heeft om de exploitatie op orde te brengen (naast de aanvullende steun die het van ons als gemeente ontvangt indien uw raad hier op 7 mei aanstaande mee instemt). ZNTM b.v. heeft eerder in onze richting ook aangegeven te willen ondernemen en daarbij zelfs bereid is om daarin meer risico te nemen dan wij als aandeelhouder. Dat is tevens de reden waarom wij geen voorstander zijn van het tweede alternatieve scenario zoals hiervoor genoemd. Het eerste alternatieve subscenario zorgt ervoor dat de culturele ambities verder onder druk komen te staan, zowel waar het gaat om de huiskamerfunctie als de basisprogrammering. Er zal immers nog veel meer op ondernemerschap ingezet moeten worden. Daarnaast brengt dit scenario in onze ogen dusdanige risico’s met zich mee dat de kans groot is dat we over een aantal jaar uw raad opnieuw een voorstel moeten doen om alsnog ZNTM b.v. verder financieel tegemoet te komen. Wij vinden dit scenario niet acceptabel, ook gezien de conclusies van Berenschot in de second opinion. Daarmee wordt een probleem niet alleen vooruitgeschoven, maar wordt deze in omvang mogelijk ook nog groter. Allemaal risico’s die wij niet bereid zijn te nemen gezien de belangrijke functie die het theater binnen onze gemeente vervult.

We zijn het bovendien in onze rol van aandeelhouder met Berenschot eens dat een gezondere financiële uitgangspositie de nieuwe directeur een aantrekkelijker handelingsperspectief biedt op het verder vorm en inhoud geven aan de koers van ZNTM b.v.

7

Risico: aanvullende structurele en incidentele financiële ondersteuning aan ZNTM b.v. blijkt niet voldoende te zijn Wanneer de aanvullende financiële ondersteuning van onze gemeente aan ZNTM b.v. alsnog niet voldoende blijkt te zijn, kan dit betekenen dat de culturele ambities alsnog moeten worden bijgesteld. Dit kan ook gevolgen hebben voor de functie van huiskamer van de stad. Het risico is een eenzijdig en beperkt aanbod aan cultuur omdat ZNTM b.v. onvoldoende middelen beschikbaar heeft om een aanbod te programmeren voor een breed publiek en om het theater ‘om niet’ of tegen zeer gunstige tarieven beschikbaar te stellen voor amateurkunst en evenementen. Gevolg is dat een kleine groep cultuurliefhebbers wordt bediend, waardoor de programmering onvoldoende bijdraagt aan stads brede cultuurparticipatie. Dit past niet binnen het kader wat aan het raadsbesluit van 2018 is gekoppeld. Met ZNTM b.v. hebben we als aandeelhouder afgesproken dat we jaarlijks het programma evalueren in een aandeelhoudersvergadering van ZNTM b.v. Risico: commerciële verhuur en horeca leveren onvoldoende op om het scenario ‘Cultureel Ondernemerschap’ te kunnen realiseren Aan het scenario ‘Cultureel ondernemerschap’ is een relatief grote opbrengsten ambitie op de onderdelen commerciële verhuur en horeca gekoppeld.

Het risico is aanwezig dat naast de huiskamerfunctie en de basisprogrammering er onvoldoende ruimte in de planning aanwezig is om deze verhuuropbrengsten te realiseren. De horecafunctie krijgt in het strategisch plan ‘Kunst in Balans’ daarnaast een grotere invulling. We zien dat aanvullende daghoreca activiteiten zorgen voor een betere gastvrijheid én ervoor zorgen dat het theater een nog bruisender plek wordt, ook tijdens uren waarin geen culturele programmering plaatsvindt. We vinden dit een wenselijke ontwikkeling. Tegelijkertijd is het van belang te beseffen dat horeca niet zonder risico’s is, zoals ook Berenschot in de second opinion op het strategisch plan benadrukt. Het hebben van een horecafunctie zorgt niet automatisch voor (hoge) opbrengsten die bijdragen aan een gezonde exploitatie. Horecapersoneel is over de afgelopen jaren steeds duurder geworden en ook de inkooptarieven zijn sterk gestegen. De afgelopen maanden hebben bovendien laten zien dat verschillende horeca uitbaters van theaters in Nederland failliet zijn gegaan. Het vinden van de goede configuratie voor de horeca in het theater is kortom minder eenvoudig dan het voor sommigen misschien lijkt. We houden hierover vinger aan de pols bij ZNTM b.v. Risico: aanvullende kosten bij implementatie scenario ‘Cultureel Ondernemerschap’ In 2024 heeft ZNTM b.v.

ervaring opgedaan over het gebruik van het gebouw en de toepassing, de financiële knelpunten die hiermee samenhangen zijn verwerkt in de nieuwe meerjarenraming. Het risico is aanwezig dat bij het implementeren van het scenario ‘Cultureel ondernemerschap’ door meer ervaring in het nieuwe theatergebouw er aanvullende kosten gemaakt moeten worden. Berenschot benoemt in hun second opinion een aantal risico’s zoals de horecamarge, energiekosten, dekkingsgraad van de omzet en ook een langere aanloopperiode omdat de organisatie meer tijd nodig heeft om het multifunctionele gebouw maximaal te benutten. We bespreken als aandeelhouder periodiek de ontwikkelingen met het bestuur en de RvC van ZNTM b.v. onder meer aan de hand van de kwartaalrapportages. Risico: uitstaande gemeentelijke vorderingen kunnen uiteindelijk niet worden voldaan We hebben als gemeente ’s-Hertogenbosch twee vorderingen uitstaan bij ZNTM b.v. Het betreft respectievelijk vorderingen van 1,5 miljoen euro en 750.000 euro. Zoals we uw raad hebben laten weten in onze brief van 4 februari jl. hebben we besloten om het innen van de openstaande vorderingen tot 31 december 2028 uit te stellen. De kans is aanwezig dat deze vorderingen na deze datum niet kunnen worden voldaan en het bedrag ad 2,25 miljoen euro alsnog moet worden afgeboekt.

8

Financiën

1. De cultuurbegroting structureel verhogen met 530.000 euro om daarmee invulling te kunnen geven aan de opdracht van de gemeenteraad 5 We stellen uw raad voor de cultuurbegroting structureel te verhogen met 530.000 euro per jaar. Indien uw raad hiermee instemt, verhogen we als college de jaarlijkse subsidie aan ZNTM b.v. (binnen de regeling professionele kunsten 's-Hertogenbosch 2025-2028) met hetzelfde bedrag. Deze extra structurele bijdrage van 530.000 euro wordt jaarlijks geïndexeerd met de gemeentelijke prijsindex zoals ook nu al het geval is voor de subsidie die ZNTM b.v. van ons ontvangt. Voorwaarden Naast de (reguliere) financiële subsidieverantwoording en de kwartaalrapportages, de voortgangs- en jaargesprekken binnen de subsidierelatie voegen we aanvullende voorwaarden toe voor het verkrijgen van de structurele aanvullende subsidie. ZNTM b.v. zal jaarlijks een inhoudelijk plan moeten indienen voor het komende jaar. Daarnaast verwachten we dat in de jaarlijkse verantwoording uitgebreid wordt ingegaan op de besteding van de aanvullende structurele gemeentelijke subsidie alsmede de culturele taakstelling. ZNTM b.v. is één van de organisaties die meerjarensubsidie van onze gemeente ontvangt en is één van de zeven zogenoemde ABC organisaties in de gemeente ‘s-Hertogenbosch die de pijlers vormen voor de lokale culturele infrastructuur.

In beginsel dienen deze organisaties alleen aan het begin van de cultuurperiode 2025-2028 een inhoudelijk plan in met daarbij een begroting en leggen hierover jaarlijks verantwoording af. Gezien de huidige situatie van ZNTM b.v. zien we echter de noodzaak om van deze beleidslijn af te wijken. Om zo beter te kunnen sturen op het behalen van de beoogde culturele doelen én op een beheersbare exploitatie. Voor de nieuwe cultuurperiode die start vanaf 2029 moet ZNTM b.v. een nieuwe aanvraag indienen, niet alleen inhoudelijk maar ook financieel. Op dat moment wordt in eerste instantie door de Commissie Bosch Cultuursysteem gekeken naar hoe de gevraagde middelen zich verhouden tot de getoonde culturele ambities. Deze commissie brengt hierover vervolgens advies uit aan het college, waarna deze een besluit neemt over de (hoogte van de) toekenning. Het ligt voor de hand dat dan opnieuw wordt gekeken naar nut en noodzaak van de met dit raadsvoorstel voorgestelde aanvullende structurele gemeentelijke subsidie. Verwerking We stellen voor de financiële consequenties van het verhogen van de cultuurbegroting te verwerken bij de aankomende actualisatie van de begroting 2025 waarover uw raad in juni een besluit neemt.

Andere door de gemeente ’s-Hertogenbosch gesubsidieerde culturele organisaties worden niet geraakt door deze aanvullende structurele subsidie en inwoners van de gemeente ’sHertogenbosch gaan niet meer lokale belasting betalen. Wel betekent dit dat er de komende jaren minder begrotingsruimte over zal zijn voor nieuwe plannen. 2. Het verstrekken van een eenmalige investeringsimpuls verdeeld over maximaal vier jaar en deze dekken vanuit de reserve Onderhoud/Renovatie/Nieuwbouw Theater aan de Parade van 968.190 euro De benodigde eenmalige investeringsimpuls wordt verdeeld over een periode van maximaal vier jaar (2025 t/m 2028). ZNTM b.v. heeft gevraagd om een bedrag van 1 miljoen euro. In de reserve Onderhoud/Renovatie/Nieuwbouw Theater aan de Parade resteert nog een bedrag van 968.190 euro. We stellen uw raad voor om dit bedrag in te zetten voor de gevraagde investeringsimpuls. Voorwaarden Voor het jaarlijks uitkeren van de investeringsimpuls moet het bestuur van ZNTM b.v. jaarlijks een aanvraag doen voor een tranche uit dit budget voorzien van een onderbouwing van de noodzaak en inzicht geven in de voorgenomen besteding. Hierover neemt het college een besluit. Met ZNTM b.v. leggen we bovendien enkele KPI’s vast waaruit moet blijken dat de tranche uit de investeringsimpuls inderdaad ook heeft bijdragen aan het behalen van de vooraf gestelde doelen.

Mocht dit aan het einde van het jaar het geval zijn, dan zal dit aandeel door ons worden toegekend en (achteraf) uitgekeerd aan ZNTM b.v. Dit betekent dat het aan ZNTM b.v. is om vanuit eigen middelen voorgenomen maatregelen voor te financieren. We vragen daarnaast het bestuur van ZNTM b.v. om in de kwartaalrapportages inzicht te verschaffen in de besteding en in de jaarrekening een algehele verantwoording op te nemen.

5

Raadsbesluit beschikbaarstelling krediet realisatie vernieuwbouw Theater aan de Parade: Raadsbesluit beschikbaar stellen krediet 9

Verwerking De eenmalige investeringsimpuls stellen we voor te dekken vanuit de reserve Onderhoud/Renovatie/Nieuwbouw Theater aan de Parade. In deze reserve is een bedrag beschikbaar van 968.190 euro*. Op het moment dat niet het volledige bedrag uit de reserve Onderhoud/Renovatie/Nieuwbouw Theater aan de Parade wordt aangevraagd c.q. nodig blijkt te zijn, dan komt het resterende bedrag in 2028 ten goede aan de algemene middelen. * In het raadvoorstel is 968.190 euro opgenomen als beschikbare saldo in de reserve Onderhoud/Renovatie/Nieuwbouw Theater aan de Parade. Dit is het recente en actuele saldo en wijkt door een beperkte mutatie af ten opzichte van het bedrag zoals opgenomen in onze brief van 4 februari jl. Oorsprong reserve Onderhoud/Renovatie/Nieuwbouw Theater aan de Parade De reserve Onderhoud/Renovatie/Nieuwbouw Theater aan de Parade is ingesteld bij de verzelfstandiging van het theater per 1 april 2007. Vanaf dat moment is jaarlijks 188.000 euro gestort tot het moment van de sloop van het voormalige theater (einde huuropbrengst). Tegelijkertijd zijn de kapitaallasten van de voorgevel, waarvoor geen dekking was, hieruit gedekt. Dit gaat om een bedrag van in totaal 309.000 euro. Per saldo is eind 2020 2.212.890 euro opgebouwd.

Daarna is in de periode 2021 tot en met 2024 uit deze reserve onttrokken: - Een post van 801.000 euro die is gereserveerd voor kosten voor het opstellen van een nieuw businessplan en ontwerp/bouwondersteuning van ZNTM b.v. tot ingebruikname van het nieuwe theater, als voor extra personele kosten tijdens de tijdelijke situatie. - Een post van 443.700 euro die is gereserveerd voor doorlopende kosten OZB en verzekering waarvoor geen dekking was vanaf het moment van de sloop van het oude theater en de ingang van het nieuwe huurcontract per 1 maart 2024.

Duurzaamheid In de huur- en exploitatie- overeenkomst (artikel 11) is de bepaling opgenomen dat de ZNTM b.v. de verplichting heeft om duurzaamheidsmaatregelen te nemen en de energieprestaties te laten voldoen aan de bepalingen zoals opgenomen in de Omgevingswet.

Participatie en communicatie Met ZNTM b.v. is de afgelopen periode intensief overleg geweest. ZNTM b.v. is daarnaast binnen de vergunningsaanvraag waar het gaat om de uitbreiding van de horeca in gesprek met andere horecaondernemers in de binnenstad in het algemeen en specifiek die aan de Parade.

Hoogachtend, Burgemeester en wethouders van ‘s-Hertogenbosch, De gemeentesecretaris,

De burgemeester,

drs. B. van der Ploeg

drs. J.M.L.N. Mikkers

Bijlagen 1. Berenschot Second opinion plan en raming 2025-2029 Theater aan de Parade d.d. 18 maart 2025 2. Strategisch Plan ZNTM b.v. ‘de kunst van balans’ Beleidsplan 2024-2029 3. Meerjarenraming ‘scenario cultureel ondernemerschap’ 2024-2029 ZNTM b.v. 4. Collegebrief Strategisch plan ZNTM b.v. d.d. 4 februari 2025 10

Registratienummer Bevoegdheid raad Portefeuillehouder Commissie Afdeling Inlichtingen

17706379 budgettair Mike van der Geld Sociaal, 16 april 2025 CULT/SB Martijn van Duuren/ m.vanduuren@s-hertogenbosch.nl / 073 – 615 90 25

11

Besluit van de raad Registratienummer

17706379

Raadsvergadering

07 mei 2025

Onderwerp

Raadsvoorstel Financiële ondersteuning ZNTM b.v.

De gemeenteraad van ’s-Hertogenbosch; gezien het voorstel van het College van Burgemeester en Wethouders, van 25 maart 2025,

besluit: Om het scenario ‘cultureel ondernemerschap’ uit het strategisch plan ‘De kunst van balans’ van ZNTM b.v. mogelijk te maken over te gaan tot:

1. het structureel verhogen van de cultuurbegroting met 530.000 euro per jaar en de consequenties hiervan te verwerken in de actualisatie van de begroting van 2025 2. het verstrekken van een eenmalige investeringsimpuls verdeeld over een periode van maximaal vier jaar (2025 t/m 2028) en deze te dekken vanuit de reserve Onderhoud/Renovatie/Nieuwbouw Theater aan de Parade van 968.190 euro

Aldus besloten in de openbare vergadering van de gemeenteraad van ’s-Hertogenbosch van datum 7 mei 2025, De gemeenteraad van ’s-Hertogenbosch, De griffier,

De voorzitter,

ValidSigned door drs. W.G. Amesz op 09-05-2025

drs. W.G. Amesz

drs. J.M.L.N. Mikkers

12