Raadsvoorstel uitvoeren erfgoedwerkplaats

Raadsvoorstel

Onderwerp: uitvoeren erfgoedwerkplaats

Reg.nr.

:

10880939

B&W verg.

:

30 maart 2021

Commissie

:

Bedrijvigheid

Cie_verg.

:

19 april 2021

Raadsverg.

:

18 mei 2021

1) Status Op grond van uw budgettaire bevoegdheid, bieden wij ter vaststelling van het uitvoeringskrediet dit voorstel aan. 2) Samenvatting Realisatie van de erfgoedwerkplaats is een actuele ambitie voor onze gemeente. Deze volgt uit het besluit in 2015 om het Stadsarchief en de afdeling Bouwhistorie, Archeologie en Monumenten met de taak Vestingwerken samen te voegen tot één afdeling Erfgoed. Met het door uw raad in mei 2020 beschikbaar gestelde voorbereidingskrediet is het plan nu uitgewerkt. Het pand aan de Bethaniestraat 4 krijgt op de gehele begane grond een publieksfunctie. Werkplekken en bibliotheek komen op de verdiepingen en het archiefdepot wordt binnen handbereik gehuisvest. Een substantieel kostenaandeel wordt besteed aan duurzaamheidsmaatregelen. Daarmee brengen we het pand uit bouwjaar 1430 van energielabel E naar (naar verwachting) B. Met het beschikbaar stellen van het uitvoeringskrediet kan de verbouwing snel van start gaan. Ons erfgoed is van belang voor de economie van de stad en heeft een grote aantrekkingskracht op bewoners, bedrijven en bezoekers. De rol en betekenis van erfgoed en de nieuwsgierigheid naar het verleden van de eigen woonplaats is in de (post) corona-samenleving alleen maar toegenomen. Voor geïnteresseerde inwoners en voor de vele vrijwilligers en bezoekers is de erfgoedwerkplaats straks de poort naar onze stad.

Fysiek als onderdeel van het Jeroen Bosch Kwartier en virtueel als portaal om verhalen en kennis over het erfgoed digitaal te ontsluiten.

3) Voorstel: Het college van burgemeester en wethouders stelt de gemeenteraad voor het volgende te besluiten: 1. Beschikbaar stellen van het uitvoeringskrediet van € 5.470.000 voor de realisatie van de erfgoedwerkplaats Bethaniestraat 4. 2. In het kader van de procedure structuurfonds het project Stadsarchief fase 1 over te hevelen van de planstudiefase naar de uitvoeringsfase.

Steller

: Crijns

Tel.

: 6159811

E-mail

: h.crijns@s-hertogenbosch.nl

www.s-hertogenbosch.nl Correspondentie-adres: Postbus 12345 5200 GZ ’s-Hertogenbosch KvK nr 17278704

2

4) Aanleiding Het voorstel om het uitvoeringskrediet voor de erfgoedwerkplaats beschikbaar te stellen volgt uit het besluit dat in 2015 is genomen om het Stadsarchief en de afdeling Bouwhistorie, Archeologie en Monumenten met de taak Vestingwerken samen te voegen tot één afdeling Erfgoed, én uit het feit dat de kwaliteit van de huisvesting aan de Bloemenkamp zeer te wensen over laat (sterke veroudering van het gebouw zelf, de kantoorruimten, studiezaal en installaties voldoen niet meer aan de eisen van deze tijd). Centrale huisvesting werkt daarnaast efficiënter en effectiever. Vanaf 2015 hebben college en raad diverse besluiten genomen om te komen tot een ‘adequate en toegankelijke huisvesting’ voor de afdeling. Relevante besluitgeschiedenis  In het bestuursakkoord (Gemeenteraad 27 januari 2015) is in het hoofdstuk ‘een aantrekkelijk en vernieuwend cultureel klimaat’ het voornemen uitgesproken om het Stadsarchief adequaat en toegankelijk te huisvesten (Reg.no. 4296148)  Collegebesluit 15 juli 2015 tot vorming van één afdeling erfgoed m.i.v. 1 september 2015 onder opheffing van afdelingen BAM en Stadsarchief; Besluit om huisvestingsplannen nader uit te werken (Reg.no.

5039394)  Raadsbesluit 10 november 2015, vaststelling begroting 2016 onderdeel nieuw beleid, waarbij €6.240.000 beschikbaar is gesteld voor de erfgoedwerkplaats inclusief archiefdepot, met dekking uit structuurfonds  Raadsbesluit 26 januari 2016: vaststelling voorbereidingskrediet (€350.000) voor het huisvestingsplan (Reg.no. 5363547)  Raadsbesluit 10 september 2019 om Podium Azijnfabriek te laten verhuizen naar Triniteitsstraat 19, waardoor de afdeling Erfgoed kan beschikken over de gehele begane grond van de Bethaniestraat 4. Hiermee is centrale huisvesting inclusief publieksfunctie mogelijk (Reg.no. 8988642)  Raadsbesluit 12 mei 2020: aanvullend voorbereidingskrediet (€250.000) voor voortzetting en actualisatie huisvesting Stadsarchief/afdeling Erfgoed in Groot Tuighuis (Reg.no. 9839033) Met de realisatie van de erfgoedwerkplaats voldoen we tevens aan uw klimaatambitie. We brengen het rijksmonument uit bouwjaar 1430 van energielabel E naar (naar verwachting) label B, hetgeen voor een dergelijk monument het maximaal haalbare is. Het onderliggende plan past eveneens, mede vanwege de publiekstoegankelijkheid en het behoud van de historische kwaliteit van het rijksmonument, uitstekend in de door u vastgestelde Cultuurhistorische visie ‘Op weg naar 2029’. Vanaf 2015 is de urgentie tot één erfgoedwerkplaats/centrale huisvesting toegenomen.

Er is niet meer geïnvesteerd in groot onderhoud van het gebouw aan de Bloemenkamp. De faciliteiten voor bezoekers en medewerkers zijn slechts met kunst en vliegwerk operationeel te houden. Beschikbaarstelling van informatie uit het archief en ook het beheer van archiefstukken onder geconditioneerde omstandigheden is een wettelijke taak.

www.s-hertogenbosch.nl Correspondentie-adres: Postbus 12345 5200 GZ ’s-Hertogenbosch KvK nr 17278704

3

5) Inhoud Nadere toelichting op het onderwerp: Na het raadsbesluit van mei 2020 is het huisvestingsprogramma uitgewerkt. De volgende resultaten zijn geboekt. Energiebesparing De mogelijkheden om het monument te verduurzamen zijn onderzocht en zijn deels nog onderwerp van (bouwfysisch) onderzoek en bijbehorende berekeningen. Door toepassing van onder meer achterzetramen, ledverlichting, vloerverwarming, (beperkte) gevelisolatie, vloerisolatie, zonwering, daglichtregeling, aanwezigheidsdetectie, WTW-installatie, warmtepompinstallatie en een ‘slimme’ gebouwinstallatie is het streven om het monument van energielabel E naar B te brengen. Dit bespaart 56.000 kg aan CO2-uitstoot per jaar. Verduurzaming kan snel van start gaan en is kansrijk voor verwerving van subsidies. Ontwerper Na aanbesteding is Harriën van Dijk van bureau Verlaan & Bouwstra geselecteerd als architect. Hij is tevens de restauratie-architect van het Huis van Bosch, dat samen met de erfgoedwerkplaats onderdeel uitmaakt van het Jeroen Bosch Kwartier. Het aangepaste Programma van Eisen en het publieksconcept, geschetst door bureau Podium, zijn door Verlaan & Bouwstra gebruikt bij het actualiseren van het Definitief Ontwerp.

impressie vergaderruimte (l) en zicht op de educatieve- en publieksruimte (r)

Publieksconcept Ontdekken, Onderzoeken, Ontmoeten. Dat is kort samengevat waar de erfgoedwerkplaats in het Groot Tuighuis voor staat. Een modern erfgoedcentrum dat midden in de samenleving staat en waar je makkelijk binnenloopt. Van jong tot oud en van nieuwsgierige passant tot onderzoeker. Een uitnodigende plek waar historische informatie over ’s-Hertogenbosch uit verschillende disciplines samenkomt tot een geheel. Waar ruimte is voor diverse perspectieven op het verleden, heden en de toekomst. Iedereen is hier welkom om te werken, ervaren, leren, maken, studeren, spelen, in contact te komen, vragen te stellen en kennis te maken met het verleden, het heden en met elkaar. De erfgoedwerkplaats is straks dé plek waar heden en verleden worden beleefd en zelf meegemaakt. De geschiedenis van ’s-Hertogenbosch en omgeving komt hier tot leven, vanaf de prehistorie tot heel recent, voor jong en oud. Aan de hand van unieke vondsten en verhalen uit de collecties van Erfgoed ’s-Hertogenbosch nemen we de bezoeker mee op een reis door de tijd. Hij of zij komt steeds letterlijk in aanraking met historisch onderzoek en krijgt een kijkje in de keuken van archeologie, bouwhistorie en het archief.

www.s-hertogenbosch.nl Correspondentie-adres: Postbus 12345 5200 GZ ’s-Hertogenbosch KvK nr 17278704

4

De cursus Boschlogie is een voorbeeld van een van de publieksactiviteiten die afdeling erfgoed jaarlijks aanbiedt. De erfgoedwerkplaats zal worden benut als studie- en leslocatie voor deze populaire cursus over de cultuurhistorie van de gemeente. Erfgoed is van iedereen en moet daarom voor iedereen toegankelijk zijn. Erfgoed krijgt pas waarde als het gezien en gebruikt kan worden. We richten ons om die reden op de brede doelgroep: van professional tot leek, van jong tot oud en van inwoner tot bezoeker. De erfgoedwerkplaats richt zich op:  individuele bezoekers (inwoners van de gemeente, dagjesmensen)  gericht bezoek (studiezaal, lezingen, tentoonstellingen, ArcheoHotspot, vergaderen)  oriënterend bezoek (belangstelling, nieuwsgierigheid, in combinatie met ander bezoekdoel zoals het JBAC, Huis73 of het Huis van Bosch)  groepsbezoek (educatief of toeristisch) We delen de geschiedenis op in zes tijdvakken waarin het verhaal van ’s-Hertogenbosch telkens een andere wending krijgt. Elke scène vertelt een deel van de Bossche geschiedenis op een prikkelende manier. De verschillende tijdvakken worden met elkaar verbonden via een zichtbare tijdlijn. Deze Bossche tijdlijn laten we combineren met de tien tijdvakken zoals die in het Nederlandse onderwijs worden gebruikt. De Bossche historie zit bovendien ‘in de muren’ van het Groot Tuighuis.

Het gebouw zelf komt daarom ook terug in de presentatie. De publieksfunctie op de begane grond van het Groot Tuighuis maakt het straks tot één van de hoekstenen in het Jeroen Bosch Kwartier met Huis73, het Zwanenbroedershuis, het Huis van Bosch, het JBAC en de Sint Jan. Dit deel van de Hinthamerstraat wordt zo economisch, cultureel en toeristisch aantrekkelijker. Definitief Ontwerp Het Groot Tuighuis, van oorsprong een kerkgebouw, komt met het weer toevoegen van het kerkkoor en het toegankelijk maken van de buitenruimte beter tot zijn recht, niet alleen voor bezoekers maar ook als verblijfsgebied voor de buurt. Het pand biedt werkplek voor 8 Wsw'ers, 28 FTE en ruim 100 vrijwilligers, nu verspreid over 2 locaties, op 1,3 km onderlinge afstand. In het Definitief Ontwerp krijgt de gehele begane grond (519 m2) een publieksfunctie met onder andere een archiefstudiezaal, het (huidige) archeologisch laboratorium (tevens ArcheoHotspot) met bijbehorende werkruimtes en flexibel in te delen ruimtes voor ontvangst, presentatie, educatieve activiteiten en expositie. De nieuwe multifunctionele ruimte is bedoeld voor laagdrempelige ontvangst en educatie van individuele bezoekers, groepen en schoolklassen. De ruimte is eveneens geschikt voor presentaties en lezingen en staat tevens ter beschikking van externe erfgoed-organisaties.

De werkplekken voor vrijwilligers en medewerkers bevinden zich (net als nu) op de verdiepingen. De bibliotheek, nu nog grotendeels ondergebracht op de Bloemenkamp, krijgt een eigen onderkomen in het Groot Tuighuis en de boeken zijn beschikbaar in de studiezaal. De bovenste verdiepingen blijven in gebruik als archeologisch en bouwhistorisch depot, met de mogelijkheid om daar rondleidingen te organiseren. Op deze manier wordt uitvoering gegeven aan de uitgangspunten in het collegevoorstel van 2015 voor de huisvesting en publieksfunctie van Erfgoed ‘s-Hertogenbosch.

www.s-hertogenbosch.nl Correspondentie-adres: Postbus 12345 5200 GZ ’s-Hertogenbosch KvK nr 17278704

5

Impressie multifunctioneel gebruik van de educatieve (l) en publieksruimte (r) in de erfgoedwerkplaats Groot Tuighuis

Stichtingskostenraming De bouw- en advieskosten zijn berekend op € 5.470.000, hieronder vallen restauratie- en verbouwingskosten, technische installaties, verduurzaming en inrichting (studiezaal, bibliotheek, flexibele werkplekken, publieksruimten). Archiefdepot Op bijna alle aangekondigde onderdelen is voortgang geboekt. Het realiseren van de archiefbewaarplaats volgt op een later moment. We streven naar één centraal depot voor alle gemeentelijke archiefbescheiden (in totaal 8 km), zoals gemeld in het raadsvoorstel van mei 2020. In aanvang was al duidelijk dat het depot niet ín het Groot Tuighuis kon worden ondergebracht. Vanwege de beschikbaarheid aan ruimte, maar vooral vanwege de (wettelijke) eisen waaraan een archiefbewaarplaats moet voldoen. De aanpassingen die dan nodig zijn laten zich niet verenigen met de rijksmonumentale waarden van het gebouw.

www.s-hertogenbosch.nl Correspondentie-adres: Postbus 12345 5200 GZ ’s-Hertogenbosch KvK nr 17278704

6

impressie bibliotheek (l) en flexibele werkplekken (r) voor vrijwilligers en medewerkers

De locatieontwikkeling Bethaniekwartier van de GGZ-instelling Reinier van Arkel, direct grenzend aan het terrein van het Groot Tuighuis, biedt mogelijkheden om het archiefdepot daar onder te brengen. Dit wordt onderzocht op initiatief van Reinier van Arkel. Gemeente participeert als derde bij deze private ontwikkeling. Eind maart is gestart met de omgevingsdialoog door Reinier van Arkel. Of de huisvesting van de totale 8 km archief financieel en stedenbouwkundig naast het Groot Tuighuis gerealiseerd kan worden zal moeten blijken uit het haalbaarheidsonderzoek. Als een compleet depot op die locatie niet mogelijk blijkt kunnen we ervoor kiezen om voor de zogenaamde ‘snellopers’ (vaker opgevraagde documenten) en kwetsbare stukken een beperkter (en dus goedkoper) depot binnen handbereik van de Bethaniestraat 4 te realiseren en voor de minder bevraagde stukken elders adequate opslag te realiseren (huur of eigendom). Alternatief is het onderbrengen van de gehele archiefcollectie op een verder weg gelegen locatie (huur of eigendom). Deze en andere opties zullen nader worden uitgewerkt. Daarbij wordt gezocht naar een economisch verantwoorde structurele oplossing.

www.s-hertogenbosch.nl Correspondentie-adres: Postbus 12345 5200 GZ ’s-Hertogenbosch KvK nr 17278704

7

Groot Tuighuis maakt als erfgoedwerkplaats straks onderdeel uit van het Jeroen Boschkwartier

Zoals in mei 2020 aangekondigd is het streven om de locatie Bloemenkamp (900 m2) vrij te spelen voor herontwikkeling. Zo gauw de verbouwing van het Groot Tuighuis gereed is kan de studiezaal aldaar in gebruik worden genomen en kunnen de medewerkers van het archief verhuizen naar de Bethaniestraat. Het archiefdepot aan de Bloemenkamp (in de kelder van het gebouw) kan in gebruik blijven totdat herontwikkeling van het pand/de locatie Bloemenkamp aan de orde is. Indien de nieuwe archiefvoorziening op dat moment nog niet gereed is kan voor tijdelijke opslag worden uitgeweken naar een regionale archiefvoorziening zoals het BHIC. In het 1e kwartaal van 2022, kort na het vertrek van Podium Azijnfabriek, kan worden gestart met de uitvoering van alle onderdelen van de erfgoedwerkplaats die ín het Groot Tuighuis moeten komen (Raadsbesluit mei 2020). Communicatie/vervolgprocedure: De erfgoedwerkplaats krijgt met deze vernieuwingen een sterke aantrekkingskracht voor bezoekers. Het is straks de poort naar de historie van onze gemeente. Om die reden willen we onze inwoners en betrokken erfgoedorganisaties enthousiast blijven informeren over de nieuwe erfgoedwerkplaats. Bij het vervolg van de ontwikkelingen betrekken we de direct omwonenden, die ook nu al geïnteresseerd zijn in de activiteiten van de afdeling Erfgoed.

Wij houden u periodiek op de hoogte van de vorderingen middels de gebruikelijke kanalen. Daarnaast worden vanuit de projectcommunicatie bewoners en overige belanghebbenden geïnformeerd. Voor het vervolg van de realisatie van het archiefdepot en het hiervoor vrijgeven van het resterende investeringskrediet komen we voor besluitvorming bij uw raad terug, zodra het locatieonderzoek Reinier van Arkel is afgerond en de andere opties nader verkend zijn.

www.s-hertogenbosch.nl Correspondentie-adres: Postbus 12345 5200 GZ ’s-Hertogenbosch KvK nr 17278704

8

6) Duurzaamheid Bij het opstellen van het herbestemmingsplan voor het Groot Tuighuis is onderzocht of de door uw raad vastgestelde klimaatambitie, om al het gemeentelijke vastgoed per 2030 klimaatneutraal te laten presteren en de visie Duurzaam ’s- Hertogenbosch van 2 juli 2019 (reg nr. 8800217) haalbaar is. Het gebouw heeft het energielabel E (EI = 1,48). Hierbij staat een A-label voor een zeer energiezuinig gebouw en een G-label voor een zeer onzuinig gebouw. De status van rijksmonument staat beperkte verduurzamingsingrepen aan het gebouw toe, die met de gemeentelijke en landelijke specialisten erfgoed worden afgestemd. Binnen het beschikbare budget is het streven om het gebouw naar label B te brengen. Dit is voor een dergelijk monument het maximaal haalbare. Concrete maatregelen zijn het plaatsen van achterzetramen, ledverlichting, vloerverwarming, (beperkte) gevelisolatie, vloerisolatie, zonwering, daglichtregeling, aanwezigheidsdetectie, WTW-installatie, warmtepompinstallatie en een ‘slimme’ gebouwinstallatie. Naar de mogelijke toepassing van een WKO-installatie is nog onderzoek gaande. Bij de bouwkundige aanbesteding die nog moet plaatsvinden hanteren wij The Natural Step methode als uitgangspunt. Dit betekent dat wij de volgende 4 spelregels hanteren, waar de marktomstandigheden dit toelaten:

www.s-hertogenbosch.nl Correspondentie-adres: Postbus 12345 5200 GZ ’s-Hertogenbosch KvK nr 17278704

9

7) Financiële paragraaf Dit project is onderdeel van het in het gedekte deel van het structuurfonds opgenomen project Stadsarchief, met een totaalbedrag van € 6.240.000 (prijspeil 2016). Toepassing van de jaarlijkse bouwindex voor de periode tot 2022 op dit bedrag - na aftrek van de verleende voorbereidingskredieten (€ 600.000) - resulteert in een totaalbedrag van € 6.542.500. Voorgesteld wordt een krediet beschikbaar te stellen voor een bedrag van € 5.470.000 (stichtingskostenraming). Voor de erfgoedwerkplaats zijn we nog aan het onderzoeken welke subsidies en fondsen mogelijk kunnen bijdragen aan de realisatie van dit project. Indien bijdragen van derden (subsidies/fondsen) toegekend worden zal hierop de dekking uit het structuurfonds worden aangepast. Tevens wordt voorgesteld de realisatie van de erfgoedwerkplaats over te brengen van de planstudiefase naar de uitvoeringsfase. Voor het project archiefdepot, dat onderdeel uitmaakt van het project Stadsarchief, zal afhankelijk van de verdere uitwerking blijken welk bedrag nodig is voor realisatie. Daarbij zal de opbrengst verkoop van de Bloemenkamp betrokken worden en zal eveneens ingezet worden op mogelijke bijdragen van derden. Vervolgens zal blijken welk uitvoeringskrediet benodigd is voor de realisatie van het archiefdepot.

8) Risicoparagraaf Vanaf 2015 is er niet meer geïnvesteerd in groot onderhoud van het gebouw aan de Bloemenkamp. De faciliteiten voor bezoekers en medewerkers zijn nu slechts met kunst en vliegwerk operationeel te houden. Als de centrale huisvesting niet gerealiseerd wordt, vergt dit forse investeringen in de onderhoudsopgave van het pand aan de Bloemenkamp 50 om te voldoen aan ARBO-regelgeving voor vrijwilligers en medewerkers. Het vraagt ook om investeringen om te (blijven) voldoen aan de wettelijke vereisten van het beschikbaar stellen van stukken uit het archiefdepot.

Hoogachtend, Burgemeester en wethouders van ‘s-Hertogenbosch, De gemeentesecretaris, De burgemeester,

drs. B. van der Ploeg

drs. J.M.L.N. Mikkers

www.s-hertogenbosch.nl Correspondentie-adres: Postbus 12345 5200 GZ ’s-Hertogenbosch KvK nr 17278704

10

De gemeenteraad van 's-Hertogenbosch in zijn openbare vergadering van 18 mei 2021;

gezien het voorstel van burgemeester en wethouders d.d. 30 maart 2021, regnr. 10880939; gelet op de Gemeentewet;

Besluit 1. Het uitvoeringskrediet van € 5.470.000 voor de realisatie van de erfgoedwerkplaats Bethaniestraat 4 beschikbaar te stellen. 2. In het kader van de procedure structuurfonds het project Stadsarchief fase 1 over te hevelen van de planstudiefase naar de uitvoeringsfase.

's-Hertogenbosch, De gemeenteraad voornoemd, De griffier,

De voorzitter,

drs. W.G. Amesz

drs. J.M.L.N. Mikkers

www.s-hertogenbosch.nl Correspondentie-adres: Postbus 12345 5200 GZ ’s-Hertogenbosch KvK nr 17278704

11