Raadsvoorstel Transitievisie Warmte 1.0 's-Hertogenbosch

Raadsvoorstel Registratienummer Raadsvergadering

11774914 7 december 2021

Onderwerp

Transitievisie Warmte 1.0 ‘s-Hertogenbosch In de Nota Duurzaam is vastgelegd dat CO2-neutraal ons doel is. We moeten daarom met zijn allen zoveel mogelijk energie besparen en stapsgewijs van het aardgas af. Met de Transitievisie Warmte 1.0 maakt het College concreet hoe de gemeente wil bijdragen aan deze doelstelling voor de gebouwde omgeving.

Voorgesteld besluit

Het College van Burgemeester en Wethouders stelt de gemeenteraad voor het volgende te besluiten: 1.

De Transitievisie Warmte 1.0 ’s-Hertogenbosch vast te stellen.

2.

De Transitievisie Warmte 1.0 ’s-Hertogenbosch te evalueren op het moment dat daar voldoende www.s-hertogenbosch.nl Correspondentie-adres: Postbus 12345 5200 GZ ’s-Hertogenbosch KvK nr 17278704

aanleidingen voor zijn, maar in ieder geval binnen 5 jaar na 2021. Aanleiding

De Rijksoverheid wil het gebruik van fossiele brandstoffen, zoals aardgas, steenkool en aardolie, sterk verminderen. Daarom stimuleert de Rijksoverheid energiebesparing en de stapsgewijze overgang naar duurzame energie. Gemeenten zijn volgens het landelijk Klimaatakkoord de regisseurs van de warmtetransitie voor de gebouwde omgeving. Samen met vastgoedeigenaren, bewoners, netbeheerders en medeoverheden moeten zij richting geven in de aanpak. In het landelijke Klimaatakkoord (ondertekend door de VNG) is afgesproken dat de warmtevoorziening van gebouwen in Nederland in 2050 volledig CO 2-vrij is. Op regionaal niveau zijn daar afspraken over gemaakt via de Regionale Energiestrategie (RES), met als onderdeel de Regionale Structuur Warmte, en op gemeentelijk niveau via de Transitievisie Warmte en het Wijkuitvoeringsplan. Elke gemeente moet vanuit de opdracht van het Rijk vóór eind 2021 een door de gemeenteraad vastgestelde Transitievisie Warmte met een routekaart naar een aardgasvrije gebouwde omgeving in 2050 aanleveren. Aardgasvrij wordt dus het nieuwe normaal. Deze visie is een eerste stap op weg naar aardgasvrij in 2050. Samen met onze partners zijn we reeds gestart en tegelijkertijd staan er nog veel vragen open die we samen zullen moeten beantwoorden.

Voor zowel het Rijk als onze lokale partners is het nodig dat de gemeente de ambitie duidelijk neerzet, vooropgaat in het proces als regisseur en zich sterk richt op communicatie en inwonersparticipatie. Belangrijk aspect in de warmtetransitie is de vraag wat de meest kansrijke route is met de kennis en middelen die we nu hebben en wat er nodig is om dit te versnellen. De weg is nog lang, maar ondanks de onzekerheden www.s-hertogenbosch.nl Correspondentie-adres: Postbus 12345 5200 GZ ’s-Hertogenbosch KvK nr 17278704

willen we niet met de rem erop werken maar de kansen benutten die er nu zijn. We starten in de buurten die nu al kunnen en willen en delen die ervaringen. Op die manier kunnen anderen gemotiveerd worden om hetzelfde te doen. Daarbij zoeken we de partners in de gemeente op en richten we ons in het bijzonder op de ‘coalition of the wiling’, waaronder ook de inwoners van de gemeente die al graag meedoen. Beoogd doel

Vastleggen hoe en waar we starten en daarmee voor de komende jaren handelingsperspectief bieden aan inwoners, bedrijven en instellingen. We werken vanuit vier principes die helderheid bieden over de ondersteuning en medewerking van de gemeente: voor iedereen, samen, slim combineren van werkzaamheden en stappen maken. De opgave is daarmee niet enkel technisch van aard, we zien ook een koppeling met het sociaal domein zoals het thema energie-armoede. We volgen bij de uitvoering twee sporen; gemeentebreed zoveel als mogelijk besparen en een gefaseerde buurtgerichte aanpak in het aardgasvrij maken van geselecteerde buurten. We starten vóór 2030 met woonwijk ’t Zand als startbuurt en zeven onderzoeksbuurten, te weten Hintham-Zuid, Aawijk-Noord, Aawijk-Zuid, Buitenpepers, Sparrenburg, Zuid en Grevelingen. De warmtetransitie verloopt stap voor stap en het zal veel tijd en geld kosten voordat alle gebouwen zijn aangepakt. De Transitievisie Warmte 1.0 vormt het startpunt voor die reis en beschrijft de eerste stappen. De afgelopen periode hebben we de partners bij elkaar gebracht die koplopers zijn in dit traject en ervaringen opgedaan in de eerste vijf buurten.

We willen voortvarend zijn en doen wat we kunnen, maar constateren ook dat we met het huidige aantal startbuurten en onderzoeksbuurten niet snel genoeg gaan en dus zonder www.s-hertogenbosch.nl Correspondentie-adres: Postbus 12345 5200 GZ ’s-Hertogenbosch KvK nr 17278704

ondersteuning van Rijk en provincie de opgave te groot is voor een lokale overheid. We willen versnellen, maar dat kan alleen als er lokaal, provinciaal en op rijksniveau meer middelen beschikbaar worden gesteld. Als we niet sneller opschalen in aantal start- en onderzoeksbuurten gaan we onze doelstelling van aardgasvrij in 2050 niet halen. Nog te bouwen bouwwerken (nieuwbouw) krijgen sinds 1 juli 2018 in beginsel geen aardgasaansluiting meer. Het Rijk heeft de Gaswet gewijzigd en zodoende is de uitfasering van het gebruik van aardgas in de gebouwde omgeving in gang gezet. Dat zien we momenteel in alle lopende gebiedsontwikkelingen en bouwprojecten terugkomen. Voorbeelden daarvan zijn onder andere te vinden in de Gestelse Buurt, de Spoorzone en de Groote Wielen. In de Gestelse Buurt wordt het meest duurzame appartementengebouw van ’s-Hertogenbosch gebouwd, bij EKP in de Spoorzone was aardgasvrij randvoorwaarde in de aanbesteding en ook voor de nieuwbouw Groote Wielen worden alternatieven voor aardgas gerealiseerd. We werken dus enerzijds aan concrete wijk- en buurtinitiatieven en anderzijds bouwen we een duurzaam netwerk van partners op.

Relevante besluitgeschiedenis In het Bestuursakkoord 2018-2022 staat dat we “stapsgewijs toewerken naar een aardgasvrije Gemeente”. In de begroting van 2019 en 2020 is een pilot voor aardgasvrij maken van woningen expliciet vermeld. Over de keuze van het college voor ’t Zand als startbuurt zijn de raadsleden op 18 februari 2020 per brief geïnformeerd.  Nota Duurzaam ‘s-Hertogenbosch;  Energietransitieprogramma 2016-2020; www.s-hertogenbosch.nl Correspondentie-adres: Postbus 12345 5200 GZ ’s-Hertogenbosch KvK nr 17278704

 Regionale Energie Strategie Noordoost Brabant 1.0 (RES/RSW);  Motie “Betaalbaarheid en toegankelijkheid” d.d. 02-07-2019  Motie “Onderzoek naar toepassing aquathermie” 07-05-2019  Motie “Voorkomen energiearmoede” d.d. 12-12-2019  Motie “Stoken voor de mussen” d.d. 18-05-2021 Met het aanbieden van dit raadsvoorstel stellen wij voor om bovenstaande moties en amendementen als afgedaan te beschouwen.

Argumenten

1.1 Het vaststellen van de Transitievisie Warmte geeft duidelijkheid over de rol en verantwoordelijkheid van de gemeente. Dit is nodig om te voldoen aan het klimaatakkoord en geeft onze bewoners en partners handelingsperspectief. Samen met onze partners hebben we leidende principes opgesteld naar een aardgasvrije gemeente. Het beste alternatief op aardgas verschilt namelijk per buurt en hangt sterk af van de buurteigenschappen. Als gemeente vinden wij dat iedere bewoner, ongeacht waar hij of zij woont, mag rekenen op een duurzaam en betaalbaar alternatief. Uit ervaring weten we dat deze leidende principes nodig zijn om draagvlak bij bewoners en partners te creëren en te behouden. 1.2

Zoveel mogelijk energie besparen maakt de opgave voor de warmtetransitie kleiner. www.s-hertogenbosch.nl Correspondentie-adres: Postbus 12345 5200 GZ ’s-Hertogenbosch KvK nr 17278704

Isolatie is een belangrijke eerste stap voor elke wijk, ook voor de wijken die nu nog niet aardgasvrij worden. Alle energie die je niet nodig hebt hoef je immers ook niet op te wekken of te kopen. 1.3 De energietransitie biedt de kans om de sociaaleconomische positie van bewoners te versterken De opgave is extra pregnant in wijken en buurten waar veel bewoners in een kwetsbare positie zitten. Tegelijk is de afgelopen jaren duidelijk geworden dat het juist in deze wijken een meerwaarde biedt om de energietransitie te koppelen aan het versterken van de sociaal – economische positie van de bewoners en de leefbaarheid van de buurt. Dat besef is alleen maar gegroeid met de recente sterk stijgende gasprijzen. We zijn al actief met het tegen gaan van energiearmoede, we treden samen op in het netwerk tegen armoede. In de bestaande onderzoeksbuurten en ’t Zand, werken we zij en zij met opbouwmedewerkers. Ook bij het stimuleren van energiebesparende maatregelen (o.a. subsidies) bestrijden we nadrukkelijk energiearmoede. 1.4 Met het aanwijzen van start- en onderzoeksbuurten creëren we commitment om samen met partners en inwoners aan de slag te gaan. Voor vastgoedeigenaren, waaronder woningcorporaties, kan het aanleiding geven om investeringen naar voren of juist naar achter te plaatsen. Daarmee creëren we momentum waarmee een kansrijke collectieve buurtaanpak dichterbij komt.

Voor bewoners en partners buiten het onderzoeksgebied wordt duidelijk dat een collectieve buurtaanpak de komende jaren nog niet plaats gaat vinden. Dat verschaft duidelijkheid en maakt investeringen mogelijk die bijdragen aan de energietransitie en zich over langere tijd terug verdienen, zoals een hybride warmtepomp. www.s-hertogenbosch.nl Correspondentie-adres: Postbus 12345 5200 GZ ’s-Hertogenbosch KvK nr 17278704

1.5

Het tempo wordt grotendeels bepaald door de beschikbaarheid van financiën en capaciteit.

We constateren vanuit onze data-analyse dat we in het huidige tempo 2050 niet gaan redden. Deze Transitievisie Warmte 1.0 geeft daarom zicht op de stappen die we gaan zetten (startbuurt en onderzoeksbuurten), maar ook op de extra inzet die nodig is vanuit de gemeente en onze partners. Voor verdere opschaling zijn extra middelen noodzakelijk. Tegelijkertijd grijpen (Bosche) bedrijven en instellingen de warmtetransitie aan als kans om te investeren in nieuwe technische oplossingen. Deze nieuwe oplossingen kunnen mogelijk in de toekomst bijdragen aan een versnelling. 1.6 Het aanpassen van de bodeminfrastructuur biedt de kans om de openbare ruimte eens kritisch te bekijken, aan te pakken en te verbeteren. De opgave voor de bodeminfrastructuur is gigantisch en zal een enorme impact hebben, maar biedt ook een kans voor een duurzame toekomst van de openbare ruimte. De ruimte is in de steeds drukker wordende gemeente schaars of aardig vol. De ondergrondse ruimte is al flink gevuld met kabels, leidingen en boomwortels. De bovengrondse ruimte is ingericht met wegen, parken en speeltuintjes. Als de schop de grond in gaat ontstaat een moment om eens kritisch naar het gebied te kijken.

Zijn er nog meer grote opgaven? Is er hittestress of wateroverlast? Kunnen er tegels uit en groen erin? Is de straat veilig genoeg? Is er behoefte aan ruimte voor ontmoeten of spelen? En hoe kunnen we dit bereiken? 1.7

Woningen voorbereiden op aardgasvrij is een belangrijke eerste stap.

De woningbouwcorporaties zijn een belangrijke partner in de warmtetransitie. De corporaties werken vanuit hun totale woningbezit in stappen naar aardgasvrij. Daarbij volgen ze een cyclus van 10-15 jaar voor renovatie www.s-hertogenbosch.nl Correspondentie-adres: Postbus 12345 5200 GZ ’s-Hertogenbosch KvK nr 17278704

en herontwikkeling. Eerste stap is CO2-reductie door de gezamenlijke inzet op minimaal label B niveau en het verbeteren van de installatietechniek in de woningen. Daarnaast hebben de corporaties ook een grootschalig isolatieprogramma. De volgende stap is naar aardgasvrij. Voorbereid op aardgasvrij-zien we als waardevolle tussenstap daar waar volledig aardgasvrij nog niet haalbaar is. 2.1

Binnen 5 jaar volgt er een evaluatiemoment met bijsturing voor de te nemen stappen in de toekomst.

De wettelijke evaluatietermijn van de Transitievisie Warmte is vijf jaar. We hopen echter dat in als gevolg van de huidige coalitieonderhandelingen, aanscherpingen in wet- en regelgeving en vrijkomen financiële middelen we eerder de TVW kunnen herijken. Er moet nog veel geleerd worden over welke buurtaanpak het beste werkt. We zijn begonnen met een aantal buurten waar we samen van leren en het resultaat nog niet vast staat. Landelijk zijn er meer buurten waar gestart wordt. Wat ze nagenoeg allemaal gemeen hebben is dat de buurtaanpak nog niet is uitontwikkeld. Deze leerpunten en tussenresultaten willen we gebruiken om de daaropvolgende stappen te bepalen.

Kanttekeningen en risico’s

1

Onvoldoende draagvlak in de beoogde buurten.

De gemeente en partners gaan zich inspannen om draagvlak te verwerven. Maar het verwerven van draagvlak is geen zekerheid op voorhand. Uit een eerder uitgevoerde enquête blijkt dat het merendeel pas betrokken wil www.s-hertogenbosch.nl Correspondentie-adres: Postbus 12345 5200 GZ ’s-Hertogenbosch KvK nr 17278704

worden wanneer er een concreet plan is voor de buurt. Voor de inwoners die wel direct betrokken wil worden, proberen we samen met onze partners te enthousiasmeren waarbij we ook putten uit de eerder opgedane ervaringen bij buurten waar we al gestart zijn. Ook bij de betrokken bewoners ligt het risico op de loer dat als we te langzaam gaan, bewoners afhaken. 2.

Alternatief op aardgas niet haalbaar.

De exacte kosten en opbrengsten voor een alternatief op aardgas laten zich in een vroeg stadium lastig doorrekenen. Hetzelfde geldt voor het in standhouden van woonwijken op aardgas met bijhorende stijgende prijsschommelingen. Inherent aan het aanwijzen van een buurt als onderzoeksgebied is dat het resultaat van het onderzoek ook kan zijn “nee, hier is een collectieve aanpak op dit moment niet haalbaar”.

Financiën

Het aantal voorgedragen start- en onderzoeksbuurten in de Transitievisie Warmte is mede bepaald op basis van huidige beschikbare middelen en geraamde benodigde inzet (FTE en onderzoeksgeld). Hiervoor wordt aanspraak gemaakt op de beschikbare middelen voorzien in het programma Milieu respecterende ontwikkelingen in de (meerjaren)begroting 2021. In de buurten Aa-wijk Noord, Aa-wijk Zuid en Grevelingen is de gemeente ’sHertogenbosch op dit moment nog niet actief. Deze buurten volgen nadat de andere onderzoeksbuurten afgerond zijn. Bij de nader te bepalen fasering zal uitvoerig beoordeeld worden welke buurten wanneer gedekt kunnen worden met de huidige middelen. www.s-hertogenbosch.nl Correspondentie-adres: Postbus 12345 5200 GZ ’s-Hertogenbosch KvK nr 17278704

De kosten voor een buurtonderzoek zijn lastig te voorspellen en worden op dit moment geraamd tussen de 10.000 en 30.000 euro per buurt. Uit het buurtonderzoek moet blijken of de buurten kansrijk zijn voor een uitvoeringsplan wat een volgende verdiepingsslag is. Een uitvoeringsplan vraagt om een hogere inzet van de gemeente en onze partners (capaciteit, financiële middelen en expertise). Als een onderzoeksbuurt kansrijk is voor een uitvoeringsplan zal er een aanvraag gedaan worden voor extra middelen, op dit moment zijn deze middelen er niet. Ook recent onderzoek van de VNG wijst uit dat lokale overheden meer budget nodig hebben om de opgelegde opgave uit te kunnen voeren. In het bestuursakkoord is geld vrijgemaakt voor duurzaamheidsdoelen. Los van de subsidie voor de proeftuin ’t Zand werken we momenteel dus nog zonder rijksgelden. De rol van de gemeente bij de uitvoering en het beheer is op dit moment nog niet uitgekristalliseerd, daarvoor zullen we eerst meer ervaring op moeten doen en vanuit de data-analyse ook de reikwijdte van onze invloed moeten ontdekken. Uiteraard zijn we daarbij afhankelijk van de technische mogelijkheden, beschikbare financiële middelen, de mogelijkheden van onze partners en de marktwerking. Duurzaamheid

Draagt bij aan het streven om in 2050 energieneutraal te zijn. Participatie en communicatie Iedereen krijgt te maken met de warmtetransitie, waarbij verschillende partijen betrokken zullen zijn. Daarom is een duurzame coalitie van lokale stakeholders belangrijk, zowel binnen de regio als binnen de gemeente. Met deze eerste Transitievisie Warmte laten we zien wat we al weten, maar ook wat we nog niet weten of waarover www.s-hertogenbosch.nl Correspondentie-adres: Postbus 12345 5200 GZ ’s-Hertogenbosch KvK nr 17278704

nog besluiten genomen moeten worden. Om goed van start te gaan hebben we de afgelopen periode de partners die vooroplopen in dit proces bij elkaar gebracht. Een coalitie van partners dus die kartrekker zijn van de warmtetransitie en aan de basis staan voor verdere afspraken en activiteiten. Het betreffen de woningbouwcorporaties (BrabantWonen, Zayaz, Joost en Mooiland), Farent, Enexis en vertegenwoordigers van de buurtinitiatieven (’t Zand, De Buitenpepers, Hintham, Sparrenburg en Zuid). Een belangrijke vraag hierbij is of wij de benodigde voorwaarden voor onze partners kunnen creëren om de transitie tot een goed eind te brengen. De juiste oplossing vinden voor de warmtetransitie in een wijk bepaal je samen met de inwoners en ondernemers. Soms stuit je in kansrijke buurten (op papier) op veel weerstand, terwijl in andere buurten juist burgerinitiatieven ontstaan. Participatie is het sleutelwoord. Bewustwording van nut en noodzaak en bereidheid om mee te doen. Als gemeente richten we ons daarom sterk op infomeren, enthousiasmeren, motiveren en perspectief bieden. Hoogachtend, Burgemeester en wethouders van ‘s-Hertogenbosch, De gemeentesecretaris,

De burgemeester,

drs. B. van der Ploeg

drs. J.M.L.N. Mikkers

Bijlagen

1. Transitievisie Warmte 1.0 ‘s-Hertogenbosch www.s-hertogenbosch.nl Correspondentie-adres: Postbus 12345 5200 GZ ’s-Hertogenbosch KvK nr 17278704

Registratienummer Bevoegdheid raad Portefeuillehouder Commissie Sector/Afdeling Inlichtingen

11774914 Budgettair van der Geld Omgeving: 28 oktober 2021 Stadsontwikkeling/ECONOMIE & ENERGIE R.P.J. van der Sande r.vandersande@s-hertogenbosch.nl

www.s-hertogenbosch.nl Correspondentie-adres: Postbus 12345 5200 GZ ’s-Hertogenbosch KvK nr 17278704

Besluit van de raad

Registratienummer 11774914 Raadsvergadering 7 december 2021 Onderwerp

Transitievisie Warmte 1.0

De gemeenteraad van ’s-Hertogenbosch, gezien het voorstel van college van besluit: 1. 2.

De Transitievisie Warmte 1.0 ’s-Hertogenbosch vast te stellen. De Transitievisie Warmte 1.0 ’s-Hertogenbosch te evalueren op het moment dat daar voldoende aanleidingen voor zijn, maar in ieder geval binnen 5 jaar na 2021.

Aldus besloten in de openbare vergadering van de gemeenteraad van ’s-Hertogenbosch van datum 7 december 2021 De gemeenteraad van ’s-Hertogenbosch,

www.s-hertogenbosch.nl Correspondentie-adres: Postbus 12345 5200 GZ ’s-Hertogenbosch KvK nr 17278704

De Griffier,

De voorzitter,

drs. W.G. Amesz

drs. J.M.L.N. Mikkers

www.s-hertogenbosch.nl Correspondentie-adres: Postbus 12345 5200 GZ ’s-Hertogenbosch KvK nr 17278704