Raadsvoorstel Rolneming

Raadsvoorstel Rolneming gemeente in de warmteketen Registratienummer

15373348

Raadsvergadering

10 oktober 2023

Onderwerp

Gemeentelijke rolinname rondom de ontwikkeling en exploitatie van warmtenetten We willen een stap zetten in de verkenning naar een publiek warmtebedrijf. Zodat bewoners die warmte gaan afnemen van een warmtenet, duurzame en betaalbare warmte ontvangen met leveringszekerheid.

Voorgesteld besluit

Het college van Burgemeester en Wethouders stelt de gemeenteraad voor het volgende te besluiten:



In te stemmen met een verkenning naar de oprichting van een publiek warmtebedrijf waarbij het aandeelhouderschap ligt bij de gemeente.

Aanleiding De gemeente werkt samen met bewoners en partners aan aardgasvrije alternatieven voor verwarmen van woningen en bedrijven. De gemeente heeft haar rol en visie geschetst in de Transitievisie Warmte. Nu heeft bijna iedere woning een CV-ketel. Straks zullen meerdere technieken de CV-ketel gaan vervangen. Één van de alternatieven op de CV-ketel is een warmtenet. Het aantal woningen dat in de toekomst aangesloten wordt 1

op een warmtenet gaat in onze gemeente stijgen. Tegelijkertijd zien we dat de tarieven en leveringszekerheid onder druk staan. De raad heeft via de discussienotitie “Rolneming gemeente in warmteken” de maatschappelijke belangen onderstreept en de wethouder gevraagd om risicodragende en faciliterende rollen in de warmteketen uit te werken aan de hand van een casus. Als casus is de nieuwbouwontwikkeling De Groote Wielen Noord gekozen omdat het vraagstuk daar actueel is. Uit de analyse (zie Bijlage 1) blijkt dat een publiek warmtebedrijf het best scorende model is. Dit warmtebedrijf, in eigendom van de gemeente, maakt gebruik van de expertise en ervaring van marktpartijen voor de realisatie en het beheer van het warmtenet. De Minister voor Klimaat en Energie heeft in de tussentijd een kamerbrief gedeeld waarin staat dat warmtenetten voor tenminste 51% in publieke handen moeten zijn (voornemens). Op dit moment is de minister het wetsvoorstel aan het uitwerken.

Beoogd doel We willen dat de bewoners met een warmtenetaansluiting, betaalbare en duurzame warmte ontvangen, waarbij de leveringszekerheid is gewaarborgd. Op dit moment is de ontwikkeling en exploitatie van warmtenetten een veelal private aangelegenheid. In lijn met de raadsopvatting dat betaalbare en duurzame warmte een maatschappelijk belang heeft, komt het Rijk met nieuwe regelgeving waarmee warmtenetten grotendeels in publieke handen komen. Dat vraagt een andere aanpak en meer regie van ons als gemeente. Voor toekomstige warmtenetten is dit voorgenomen raadsbesluit richtinggevend.

Relevante besluitgeschiedenis

 

Discussienotitie Rolneming gemeente in warmteketen, 14044655 Transitievisie Warmte 1.0 ’s-Hertogenbosch, 11774914

Argumenten

1.1. De aanstaande Wet collectieve warmtevoorziening stuurt erop aan warmtenetten in publieke handen onder 2

te brengen en om publieke realisatiekracht ten aanzien van warmtenetten te organiseren. Het voorstel Wet collectieve warmtevoorziening (Wcw) bestaat uit twee hoofdcomponenten. Ten eerste moet de warmteinfrastructuur grotendeels in publieke handen komen. Ten tweede moeten de warmtetarieven worden gebaseerd op de daadwerkelijke kosten plus een redelijk, gereguleerd rendement. De Wet zal vertraging oplopen doordat het kabinet demissionair is (zie ook Kantekening en risico’s 1.1). 1.2. In 2045 wil de gemeente ’s-Hertogenbosch aardgasvrij zijn. Dat kan niet zonder de inzet van warmtenetten voor een deel van de gebouwde omgeving. In de aangekondigde Transitievisie Warmte 2.0 is een gemeentelijk warmtenet-aanpak geschetst. Deze zal ook voorzien in warmtenetten op plekken waar de markt dit niet zelfstandig zal oppakken ("niet rendabel”). 1.3. Betaalbaarheid voor de bewoner, transparantie in en zeggenschap over de tarieven zijn het best geborgd bij een publiek warmtebedrijf. Bij de behandeling van de discussienotitie in september 2022 werd aangekaart wat voor de raad belangrijk is. De maatschappelijke waarden en overtuigingen geuit door de raad sluiten het meest aan bij gemeentelijk aandeelhouderschap. 1.4. Bewoners, vastgoedontwikkelaars, corporaties, vastgoedbeleggers en warmtebedrijven willen duidelijkheid over de positie die de gemeente inneemt.

De aanstaande wet zorgt voor een nieuwe ordening van de warmtemarkt. Hierdoor opereren bestaande warmtebedrijven voorzichtiger in het ontwikkelen van nieuwe activiteiten, in afwachting op duidelijkheid over definitieve keuzes over de uitvoering van de wet, alsook de positie die gemeenten in gaan nemen in de warmteketen. Voor vastgoedontwikkelaars, corporaties, beleggers en bewoners kan eigenaarschap van de gemeente voorwaardelijk zijn om hun woningen aan te sluiten op een warmtenet. 1.5. Nieuwbouwprojecten worden veelal door commerciële warmtebedrijven opgepakt, met als risico dat de minder renderende projecten (bestaande bouw) overblijven. Een publiek warmtebedrijf kan streven naar een gezond portfoliorendement waarbij zij ook de minder renderende projecten kan bedienen. 1.6. Ook zonder actieve rol bij warmtenetten wordt de gemeente aangesproken door inwoners en bedrijven voor betaalbare warmte. Dat gebeurt nu al in onze gemeente, zoals in Rosmalen waar een (klein) warmtebedrijf heeft laten weten aan 80 bewoners dat zij gaat stoppen met het leveren van warmte. Het lukt bewoners onderling niet 3

om een alternatief warmtesysteem van de grond te krijgen en zij vragen aan de gemeente om hen te helpen. In de aangekondigde wet is de gemeente concessieverlener en dient de gemeente na afloop van een concessie een nieuwe partij aan te wijzen. Daarmee neemt de verantwoordelijkheid van de gemeente toe, ongeacht haar eigen positie. 1.7. Ook het niet oprichten van een publiek warmtebedrijf heeft impact op de gemeentefinanciën. Het alternatief voor bovenstaande voorstellen - een privaat gedreven warmtemarkt - vergt een regulerende rol van de gemeenten en financiële ondersteuning. Een private markt heeft als voordeel dat ondernemingsrisico’s niet drukken op belastinggeld. Er is echter geen sprake van zuivere marktwerking bij warmtenetten. Warmtenetten zijn een vorm van monopolie, waarbij de verbruikers van warmte geen keuzevrijheid hebben om over te stappen naar een andere leverancier of een andere vorm van verwarming. De overheid maakt echter wel kosten waar geen overheidsopbrengsten tegenover staan. 1.8. Warmtenetten zijn kapitaalintensief, de publieke route kan tot gunstigere tarieven leiden. Publieke partijen hebben als voordeel dat zij tegen lagere lasten kapitaal kunnen aantrekken en over een langere periode investeringen kunnen afschrijven. De staatssteunregeling is hierbij van toepassing en kent een uitzondering voor energie-efficiënte warmtenetten.

Kanttekeningen en risico’s 1.1. De status van de aangekondigde Wet collectieve warmte (Wcw) is onduidelijk. Al sinds het aantreden van het kabinet werkt de minister aan een nieuwe warmtewet, met het vooruitzicht dat alle grote warmtenetten overgaan van private naar publieke handen. De wet is er nog niet, maar schept wel verwachtingen. Warmtebedrijven zijn fors minder gaan investeren in nieuwe netten; publieke warmtebedrijven die voor de huidige private bedrijven in de plaats moeten komen zijn er nog nauwelijks. In juli 2023 heeft het Ministerie een voortgangsbrief gedeeld, kort voor de val van het Kabinet. De kans is groot dat het demissionaire kabinet dit voorstel niet meer bij de Kamer zal indienen. Dat kan aanleiding zijn voor private en publieke warmtebedrijven om te wachten tot een nieuwe warmtewet bij het parlement is ingediend en aangenomen. 4

1.2. Realisatiekracht en kennis van warmtenetten ligt grotendeels bij private partijen. Met name in de aanloopfase zal een publiek warmtebedrijf leunen op private partijen. Op de korte termijn zal er leergeld nodig zijn om kennis en ervaring binnen een publiek warmtebedrijf op te bouwen. De gemeente kan als (mede)eigenaar van een publiek warmtebedrijf opdracht geven aan een (private) partij voor de ontwikkeling, bouw, onderhoud en exploitatie van een warmtenet. Zij kan daarbij leunen op kennis uit de markt. Zij blijft echter als (mede) eigenaar van het warmtebedrijf eindverantwoordelijk naar de bewoner toe en is daarmee risicodragend. We zien ook dat de warmte(arbeids)markt in toenemende mate overvraagd wordt. 1.3. Of andere publieke partijen willen instappen in een publiek warmtebedrijf, is nog onbekend. Partijen als netbeheerder Enexis en de Provincie Noord-Brabant zijn hun eigen rol in de warmteketen aan het verkennen. Enexis is wel al betrokken bij Bossche warmteprojecten via dochteronderneming Enpuls Warmte Infra. Of dat ook leidt tot deelname in een gezamenlijk warmtebedrijf is nog onbekend. We onderzoeken mogelijke samenwerking met deze partijen en streven in de toekomst naar een groeimodel waarbij meerdere publieke aandeelhouders aansluiten bij het publiek warmtebedrijf. 1.4. Er is nog geen besluit genomen in de casus De Groote Wielen Noord voor een warmtenet.

Uit een eerdere energiestudie blijkt een warmtenet kansrijk voor een deel van de woningen in De Groote Wielen Noord. Dat wil niet zeggen dat er geen andere opties mogelijk zijn (en wellicht zelfs meer rendabel). Er zal dus ook onderzocht moeten worden of een collectief warmtenet voor deze locatie (en straks andere locaties) voordelen oplevert ten aanzien van andere mogelijke opties. In de komende periode wordt een businessplan uitgewerkt dat beantwoordt of de kansen en risico’s opwegen tegen de benodigde investering en alternatieven. Bij een positieve uitkomst voor het warmtenet volgt een nieuw voorstel om te komen tot een aanbesteding voor de uitvoering en beheer van het warmtenet. We streven in De Groote Wielen Noord naar een blauwdruk voor andere buurten. Tegelijkertijd kent iedere buurt een andere dynamiek en vraagt het mogelijk om een andere aanpak. 1.5. Bewoners en bedrijven kunnen via het college en/of de raad het warmtebedrijf sturen. Een warmtebedrijf is gebaat bij duidelijke besluitvorming voor de lange termijn. Onder druk van bewoners en bedrijven kan de gemeente verleid worden om kortetermijnbesluiten door te voeren die op lange termijn negatieve effecten kunnen hebben voor de bedrijfsvoering van het warmtebedrijf. Denk aan te scherpe tarieven waardoor het warmtebedrijf verlies maakt. Dat vraagt het ontwikkelen van een langetermijnvisie om dit te voorkomen. 5

1.6. De gemeente staat als aandeelhouder van een publiek warmtebedrijf (deels) garant voor hoge investeringen. De investering voor het (laten) aanleggen en beheren van warmtenetten zijn hoog. Voor De Groote Wielen Noord wordt de investering ingeschat op circa € 34 miljoen. Doorgaans wordt van een warmtebedrijf een inbreng van eigen vermogen gevraagd van 30%. 1.7. Een warmtebedrijf opzetten en exploiteren is niet zonder risico’s. De verkenning moet uitwijzen welke risico’s verlegd kunnen worden naar een marktpartij en of de risico’s die bij het publiek marktbedrijf toebehoren acceptabel zijn. 1.8. (Technische) ontwikkelingen kunnen de inzet van de gemeente in een warmtebedrijf achterhalen. De ontwikkelingen in de markt gaan snel. Als gevolg van het verplicht gasloos bouwen en steeds nieuwe en efficiëntere methoden van warmte/koud-opslag (in combinatie met andere duurzaamheidsmaatregelen, waaronder betere isolatie) zijn praktische en organisatorische ontwikkelingen in een stroomversnelling gekomen. Vastgoedontwikkelaars en woningcorporaties hebben op basis van die nieuwe ontwikkelingen nu al ingezet op andere dan collectieve warmtesystemen. Dit kan in de toekomst een hogere vlucht gaan nemen. Dit zet de noodzaak tot (semi-)collectieve warmtesystemen – en dus de noodzaak/bestendigheid van een publiek warmtebedrijf – onder druk.

Ook de actuele ontwikkelingen op het gebied van energielevering en -opslag (stroom) spelen in dezen een rol.

Financiën De raad ontvangt in december een separaat voorstel voor de besteding van de klimaatgelden (CDOKE) 2024. Daarmee kan de raad een integrale afweging maken op de inzet van deze gelden. De kosten van de verkenning naar een publiek warmtebedrijf zullen onderdeel uitmaken van het voorstel van ons college. In 2024 valt een deel van de belegde Essent-gelden vrij. In het Bestuursakkoord 2022-2026 is het voornemen uitgesproken om de helft van die middelen (de helft van 31,3 miljoen) te storten in een op te richten energiebesparingsfonds met een revolverend karakter. Ons college overweegt om deze 6

middelen (deels) in te zetten voor de financiering van warmtenetten. Afhankelijk van de uitkomsten van de verkenning naar een publiek warmtebedrijf zullen wij uw raad hiertoe op een later moment een voorstel voorleggen.

Duurzaamheid Een warmtenet voorziet (grotendeels) in warmte afkomstig uit een duurzame bron. Daarmee draagt het bij aan een duurzame gemeente en de ambitie om in 2045 klimaatneutraal te zijn.

Participatie en communicatie Voor de casus De Groote Wielen Noord, is er verkend hoe partijen kijken naar een eventuele rol van de gemeente in de warmteketen. Enkele betrokken vastgoedontwikkelaars zien een rol van de gemeente als voorwaardelijk voor het slagen van het warmtenet. De betrokken woningcorporaties zijn tot op heden nog terughoudend vanwege de te verwachten financiële consequenties voor de corporaties zelf en de (toekomstige) bewoners (mede vanwege ervaringen bij eerdere projecten). Uit de marktconsultatie voor het energiesysteem in De Groote Wielen Noord is geïnventariseerd hoe private warmtenetontwikkelaars kijken naar een eventuele rol van de gemeente als (mede) aandeelhouder van het warmtebedrijf. De reacties van marktpartijen waren wisselend. Er zijn partijen wiens verdienmodel het is om rendement te maken over de investering in het warmtenet. Andere partijen verdienen hun brood met de aanleg van warmtenetten en streven niet naar eigenaarschap van het warmtenet. Met Enexis’ dochterbedrijf Enpuls Warmte Infra zijn verkennende gesprekken gevoerd over het eventueel opzetten van een publiek warmtebedrijf. Zij zien kansen om samen op te trekken in het warmtebedrijf, zonder daar in dit stadium toezeggingen in te kunnen doen. Enexis is op dit moment eerst haar eigen positie aan het verkennen.

De Vereniging Nederlandse Gemeente (VNG) heeft eerder gereageerd op de aangekondigde wet. De VNG steunt de keuze van harte om vitale infrastructuur onder te brengen bij een publieke organisatie 7

met meerderheidsbelang. De burgemeester, wethouders en het Gemeentelijk Management Team zijn in mei 2023 samengekomen om van gedachte te wisselen over het onderwerp met bijhorende dilemma’s.

Hoogachtend, Burgemeester en wethouders van ‘s-Hertogenbosch, De gemeentesecretaris,

De burgemeester,

drs. B. van der Ploeg

drs. J.M.L.N. Mikkers

Bijlagen 1. Memo rolneming

Registratienummer Bevoegdheid raad Portefeuillehouder Commissie Afdeling Inlichtingen

15373348 kaderstellend Van der Geld Commissie bedrijvigheid: 18 september 2023 SO/EE R.P.J. van der Sande / r.vandersande@s-hertogenbosch.nl

8

Besluit van de raad Registratienummer

15373348

Raadsvergadering

10 oktober 2023

Onderwerp Gemeentelijke rolneming rondom de ontwikkeling en exploitatie van warmtenetten

De gemeenteraad van ’s-Hertogenbosch; gezien het voorstel van het college, van 12-09-2023:

besluit: In te stemmen met een verkenning naar de oprichting van een publiek warmtebedrijf waarbij het aandeelhouderschap ligt bij de gemeente.

Aldus besloten in de openbare vergadering van 10-10-2023, De gemeenteraad van ’s-Hertogenbosch, De griffier,

De voorzitter, 9

drs. W.G. Amesz

drs. J.M.L.N. Mikkers

10