OER-Omgevingsvisie-s-Hertogenbosch_niet-digitaal-toegankelijk

Omgevingsvisie 'sHertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER)

projectnummer 0479394.100 definitief 16 september 2024

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER)

projectnummer 0479394.100 definitief

Auteurs Carlien van Dam Niels Hagen Bastian van Dijck Marjolein Fick

Opdrachtgever Gemeente 's-Hertogenbosch

Gecontroleerd:

datum 16 september 2024

beschrijving definitief

vrijgave

Inhoudsopgave

Blz.

Samenvatting

1

1

Een Omgevingsvisie voor ’s-Hertogenbosch

5

1.1 1.2 1.3

Aanleiding Beschrijving proces van het OER Leeswijzer

5 6 11

2

Positionering OER binnen de Omgevingsvisie

13

2.1 2.2 2.3 2.3.1 2.3.2 2.3.3 2.3.4

Aanpak en proces Omgevingsvisie Aanpak van het OER en interactie met de Omgevingsvisie Wijze van beoordelen Beoordelingskader Leefomgevingsfoto en Koersdocument Gemeentebrede opgaven Invalshoeken

13 15 18 18 18 18 19

3

Waar staat de gemeente ten opzichte van de ambities uit het Koersdocument? 20

3.1 3.2 3.2.1 3.2.2 3.2.3 3.2.4 3.2.5 3.2.6 3.2.7 3.3 3.4 3.4.1

Inleiding 20 Samenvatting van de Leefomgevingsfoto 20 Wonen 20 Werken 22 Klimaat 23 Bereikbaarheid 26 Natuurlijke leefomgeving 28 Gezondheid 33 Sociaal 36 Doorwerking Koersdocument op de staat van de leefomgeving 38 Samen: we vieren het leven 40 Welke aspecten van de fysieke leefomgeving vallen onder deze ambitie en welke sub ambities zijn genoemd? 40 Toets ambitie Samen: we vieren het leven 41 Leefbaarste gemeente van Europa 42 Welke aspecten van de fysieke leefomgeving vallen onder deze ambitie en welke sub ambities zijn genoemd? 42 Toets ambitie Leefbaarste gemeente van Europa 42 Toonaangevende Datastad 46 Welke aspecten van de fysieke leefomgeving vallen onder deze ambitie en welke sub ambities zijn genoemd? 46 Toets ambitie Toonaangevende Datastad 46 Cultuurstad van het zuiden 47

3.4.2 3.5 3.5.1 3.5.2 3.6 3.6.1 3.6.2 3.7

3.7.1

3.8.2 3.9 3.9.1 3.9.2

Welke aspecten van de fysieke leefomgeving vallen onder deze ambitie en welke sub ambities zijn genoemd? 47 Toets ambitie Cultuurstad van het zuiden 47 Meest gastvrije stad van Nederland 49 Welke aspecten van de fysieke leefomgeving vallen onder deze ambitie en welke sub ambities zijn genoemd? 49 Toets ambitie Meest gastvrije stad van Nederland 49 De opgaven waar ’s-Hertogenbosch voor staat 50 Gemeentebrede opgaven 50 Opgaven per gebiedsperceel 52

4

Groeiscenarios en invalshoeken

55

4.1 4.2 4.3 4.3.1 4.3.2 4.3.3 4.3.4 4.3.5

Inleiding: onderzoek vanuit groeiscenarios en invalshoeken Intermezzo: verkenning groeiscenario’s Invalshoeken Inleiding: invalshoeken als onderzoeksmethodiek, niet om een voorkeur te kiezen Invalshoek “Bossche Buurtstad” Invalshoek “Bossche Moerasdraak” Invalshoek “Bossche Wereldstad” Invalshoek Bossche Innovatiestad

55 55 62 62 63 65 67 69

5

Effectbepaling leidende opgaven

71

5.1 5.2 5.3 5.4 5.5 5.6 5.7 5.8 5.9 5.10 5.10.1 5.10.2 5.10.3 5.10.4 5.10.5 5.10.6

Inleiding Effectbepaling vanuit invalshoeken Wonen Werken Klimaat Bereikbaarheid Natuurlijke leefomgeving Gezondheid Sociaal Conclusie Samen: we vieren het leven Leefbaarste gemeente van Europa Toonaangevende Datastad Cultuurstad van het zuiden Meest gastvrije stad van Nederland Aandachtspunten

71 71 71 74 77 81 83 87 90 93 93 94 94 95 95 96

6

Verdieping gemeentebrede opgaven

97

6.1 6.2 6.2.1 6.2.2 6.2.3

Inleiding Verdeling sociale woningbouw Aanleiding Opties en varianten Beschouwing en beoordeling

97 97 97 97 98

3.7.2 3.8 3.8.1

6.2.3.1 6.2.3.2 6.2.3.3 6.2.3.4 6.2.3.5 6.2.4 6.3 6.3.1 6.3.2 6.3.3 6.3.3.1 6.3.3.2 6.3.3.3 6.3.3.4 6.3.3.5 6.3.3.6 6.3.3.7 6.3.3.8 6.3.4 6.4 6.4.1 6.4.2 6.4.3 6.4.3.1 6.4.3.2 6.4.3.3 6.4.4 6.5 6.5.1 6.5.2 6.5.3 6.5.3.1 6.5.3.2 6.5.3.3 6.5.3.4 6.5.3.5 6.5.4 6.6

Grootte van de opgave Effecten op gemiddelde omvang van huurwoning (i.r.t. demografische ontwikkelingen)? Effecten op nabijheid van voorzieningen (vervoersarmoede) Effecten op diversiteit en inclusiviteit in de wijken (sociaal domein) Overige aandachtspunten Beoordeling Bedrijventerreinen in relatie tot woningbouw Aanleiding Opties en varianten Beschouwing en beoordeling Effecten op datastad Effecten op milieuhinder in leefomgeving Effecten op bestaande bedrijvigheid Effecten op ruimte voor toekomstige woningbouwontwikkeling Effecten op spreiding van bedrijven over de gemeente Effecten op aansluiting type bedrijvigheid – onderwijs (HBO, MBO) Effecten op bereikbaarheid bedrijvigheid Effecten op duurzaamheid Beoordeling Klimaatadaptatie Aanleiding Opties en varianten Beschouwing en beoordeling Effecten op ruimtebeslag en woningbouwopgave Effecten op klimaatdoelstellingen Effecten op risico op overstromingen Beoordeling Duurzame mobiliteit Aanleiding Opties en varianten Beschouwing en beoordeling Grootte van de opgave Effecten op ruimtelijke kwaliteit Effecten op natuurlijke leefomgeving Effecten op gezond milieu Effecten op economie Beoordeling Effect op ontmoeten

98 103 104 104 104 105 108 108 109 110 115 116 117 118 119 120 121 121 121 123 123 123 123 134 135 136 137 138 138 138 141 148 157 158 159 160 161 162

7

Passende beoordeling

164

7.1 7.2 7.3 7.4 7.4.1 7.4.2

Aanleiding en doel passende beoordeling Toetsingskader Voornemen: ontwikkelingsmogelijkheden in de Omgevingsvisie Effectbepaling en -beoordeling Natura 2000-gebieden in en nabij ’s-Hertogenbosch Bepalen van de potentiële effecten die kunnen optreden

164 164 166 169 169 175

7.4.3 7.4.4 7.4.5 7.5

Effectbepaling Omgevingsvisie Effectbeoordeling beleid Omgevingsvisie Aanbevelingen/mitigerende maatregelen Conclusie

179 181 185 187

8

Slotbeschouwing

188

8.1 8.1.1 8.1.2 8.1.3 8.1.4 8.1.5 8.1.6 8.1.7 8.2 8.3

Richtinggevende uitspraken vanuit omgevingseffecten (VKA) Wonen Werken Klimaat Bereikbaarheid Natuurlijke leefomgeving Gezondheid Sociaal Aanbevelingen voor gebiedsvisies Leemten in kennis en aanzet monitorings-/ evaluatieprogramma

188 188 189 190 191 191 193 193 194 207

Bronnen Bijlagen Bijlage 1 Nota zienswijzen en adviezen NRD OER Omgevingsvisie ’s-Hertogenbosch Bijlage 2 Leefomgevingsfoto

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100 Gemeente 's-Hertogenbosch

Samenvatting In het kort • De gemeente ’s-Hertogenbosch stelt een Omgevingsvisie op. Hierin wordt een visie gegeven op de toekomstige ontwikkeling van de gemeente, worden ambities en doelstellingen benoemd en ruimtelijke opgaven gesignaleerd. Om te helpen bij het maken van de ruimtelijke keuzes in de Omgevingsvisie van ’s-Hertogenbosch, is in een Omgevingseffectrapport (OER) inclusief Passende Beoordeling onderzoek gedaan naar de effecten op de fysieke leefomgeving van mogelijke oplossingen voor ruimtelijke opgaven. • Startpunt voor het OER is het Koersdocument voor de Omgevingsvisie, die eerder in samenspraak met bewoners van ’s-Hertogenbosch is opgesteld. De ambities die in dit document worden gesteld, zijn in een Leefomgevingsfoto vergeleken met de huidige stand van zaken in de gemeente op verschillende aspecten (bijvoorbeeld gezondheid, mobiliteit of natuur). Het verschil tussen het ambitieniveau en de huidige situatie noemen we de opgave. • De gemeente kent allerlei opgaven. Om de ambities in het Koersdocument te halen zijn er nog vooral stappen te zetten op het gebied van wonen, klimaat en natuurlijke leefomgeving. In hoeverre de ambities gehaald worden is veelal afhankelijk van de wijze waarop de gemeente de ambities gaat concretiseren.

Daarbij geldt ook dat sommige thema’s (als klimaat en natuurlijke leefomgeving) in grotere mate afhankelijk zijn van externe factoren waar de gemeente niet altijd invloed op heeft. • Om de diverse opgaven nader te onderzoeken, is ervoor gekozen om mogelijke oplossingsrichtingen te benaderen vanuit vier invalshoeken: de Bossche Buurtstad (oplossingen waarbij de mens centraal staat), de Bossche Moerasdraak (oplossingen waarbij natuur en klimaat centraal staan), de Bossche Wereldstad (oplossingen waarbij de economie centraal staat) en de Bossche Innovatiestad (oplossingen waarbij innovatie centraal staat). • Het instrument OER is gedurende de totstandkoming van de Omgevingsvisie ingezet om vanuit inhoudelijke analyses input en reflectie te geven. Op verschillende momenten heeft er interactie plaatsgevonden met de gebiedsvisies voor de verschillende delen van de gemeente. • Het OER inclusief Passende Beoordeling heeft geleid tot aanbevelingen voor de Omgevingsvisie voor de gemeente als geheel en tot aanbevelingen voor de gebiedsvisies specifiek. De omgevingseffecten van diverse opgaven (belang van de fysieke leefomgeving) zijn inzichtelijk gemaakt en ingebracht in de plan- en besluitvorming voor de Omgevingsvisie.

Blad 1 van 211

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100

Het Omgevingseffectrapport (OER) bij de Omgevingsvisie ‘s-Hertogenbosch De gemeente ’s-Hertogenbosch stelt een Omgevingsvisie op. Hierin wordt een visie gegeven op de toekomstige ontwikkeling van de gemeente, worden ambities en doelstellingen benoemd en ruimtelijke opgaven gesignaleerd. De Omgevingsvisie is een visie waarin de gemeente keuzes maakt voor de fysieke leefomgeving. Deze keuzes worden in het geval van ’s-Hertogenbosch gemaakt voor de periode tot 2050. De Omgevingsvisie is geen blauwdruk voor de toekomst, maar bepaalt wel de koers. Hiermee stelt de gemeente kaders voor toekomstige ontwikkelingen. Gemeenten hebben de verplichting om uiterlijk eind 2026 een omgevingsvisie te hebben vastgesteld. Om te helpen bij het maken van ruimtelijke keuzes voor de Omgevingsvisie van ’s-Hertogenbosch is onderzoek gedaan naar de effecten die deze keuzes hebben op de fysieke leefomgeving. Dit onderzoek noemen we het Omgevingseffectrapport (OER). In het OER voor ’s-Hertogenbosch is onderzoek gedaan naar verschillende aspecten onder de thema’s Wonen, Werken, Klimaat, Bereikbaarheid, Natuurlijke leefomgeving, Gezondheid en Sociaal. In het kader van het OER is ook een Passende Beoordeling opgesteld voor de effecten op Natura2000-gebieden. Het OER is gelijktijdig en in interactie met de Omgevingsvisie opgesteld.

Hierdoor heeft het OER twee verschillende functies, namelijk: • Agenderend: verkenning van aandachtspunten voor de Omgevingsvisie; • Toetsend: inzichtelijk maken van effecten op de leefomgeving en bijdrage aan ambities uit het Koersdocument. Gemeentelijke opgaven Startpunt voor het OER is het Koersdocument voor de Omgevingsvisie, dat eerder in samenspraak met bewoners van ’s-Hertogenbosch is opgesteld. De ambities die in dit document worden gesteld, zijn vergeleken met de huidige stand van zaken in de gemeente op verschillende aspecten (bijvoorbeeld gezondheid, mobiliteit of natuur). Het verschil tussen het ambitieniveau en de huidige situatie noemen we de opgave. In onderstaande figuur is te zien hoe groot de opgave voor elk aspect is voor de gemeente ’sHertogenbosch. De blauwe balk geeft aan wat de status van dat aspect is in 2050 wanneer het huidige beleid wordt voortgezet. De ster geeft het ambitieniveau uit het Koersdocument aan. Het verschil tussen de blauwe balk en de ster geeft weer in welke mate er nog stappen te zetten zijn om de ambitie uit het Koersdocument te halen: de opgave. Uit deze figuur is op te maken dat de opgaven op het gebied van wonen, klimaat en natuurlijke leefomgeving het grootst zijn.

Figuur 1 Beoordeling van ambities

Blad 2 van 211

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100

Beschouwing van de opgaven aan de hand van invalshoeken De opgaven vormen de basis van de volgende fase van het onderzoek. Hierin is onderzocht welke maatregelen kunnen bijdragen aan het behalen van de ambities, zoals die zijn gesteld in het Koersdocument. In een eerste fase van het onderzoek is dit gedaan door elk thema vanuit verschillende invalshoeken te benaderen: • de Bossche Buurtstad waarin de mens centraal staat • de Bossche Moerasdraak waarin de natuur en het klimaat centraal staan • de Bossche Wereldstad, waarin de economie centraal staat • de Bossche Innovatiestad, waarin innovatie centraal staat. Voor elk van deze invalshoeken is beschreven hoe elk aspect eruit zou kunnen zien in 2050 en wat de effecten van die keuzes zouden zijn op de opgaven en de leefomgeving. In de tweede fase van het onderzoek is voor een aantal gemeentebrede en thema overstijgende opgaven verdiepend onderzoek uitgevoerd. In het verdiepend onderzoek is met behulp van kwalitatieve en kwantitatieve methoden een antwoord gezocht op de volgende vragen: • Welke mogelijkheden zijn er voor het spreiden van sociale huur- en koopwoningen? Belangrijkste inzicht uit deze analyse is dat het niet mogelijk is om de relatieve hoeveelheid woningen per wijk gelijk te trekken. Het is wel mogelijk om te streven naar meer gelijkheid tussen wijken.

Dit heeft een positieve invloed op de ambities met betrekking tot diversiteit en ontmoeten. • Op welke manier kunnen de ambities voor wonen en werken behaald worden binnen de beperkte ruimte in de gemeente? Ruimte kan gevonden worden door te kiezen voor menging van wonen en werken. De mogelijkheden hiervoor zijn sterk afhankelijk van de keuze voor de soort bedrijvigheid. Wanneer niet ingegrepen wordt in de mix van sectoren, blijft er weinig ruimte over voor andere opgaven, zoals woningbouw of waterberging. Dit kan voorkomen worden door dienstverlening sterker te laten groeien dan industrie en handel. Om woningbouw in de wijken en tegelijkertijd groei van de bestaande bedrijvigheid mogelijk te maken, moet in dat geval worden ingezet op uitplaatsing en uitbreiding van bedrijventerreinen. • In welke wijken spelen op dit moment de grootste knelpunten ten aanzien van klimaatadaptatie? Het rapport identificeert meerdere wijken met een hoog overstromingsrisico of een hoge kans op hittestress. Er is verkend waar kansen liggen voor meervoudig ruimtegebruik en de winst die met klimaatadaptieve maatregelen is te behalen.

• Welke maatregelen moeten genomen worden om de gewenste vervoerswijzekeuze ‘modal split’ te bewerkstelligen en welke gevolgen brengt deze keuze met zich mee voor de gemeente? Het rapport doet meerdere aanbevelingen om de verschillende vormen van vervoer in de gemeente te verbeteren en geeft inzicht in de effecten van verschillende modal split opties. Op basis van beide onderzoeksfasen zijn aanbevelingen gedaan voor de Omgevingsvisie: deels voor de gemeente als geheel, deels voor de specifieke deelgebieden in de gemeente (Brede Binnenstad, Wijken binnen de ring, Wijken buiten de ring, Buitengebied en dorpen). De belangrijkste aanbevelingen zijn thematisch opgenomen op de volgende pagina. Een compleet overzicht van inzichten en aanbevelingen is te vinden in hoofdstuk 8 van het OER. De Passende Beoordeling geeft aandachtspunten voor de verdere uitwerking van de Omgevingsvisie, maar ook mogelijkheden om negatieve effecten te voorkomen. Er is daarom geen indicatie dat de voorgestelde ontwikkelingen in de Omgevingsvisie op voorhand niet uitvoerbaar zouden zijn.

Blad 3 van 211

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100

Aanbevelingen Wonen • Een meer gelijke spreiding van sociale woningbouw over de gemeente draagt bij aan meer diversiteit in wijken. Hiervoor is het aan te bevelen om meer inzicht te bieden in waar welk type woningen vanuit diversiteit gewenst zijn. • Woningbouw kan als kans benut worden om meerdere ambities te bereiken, zoals ambities op het gebied van vergroening, gezondheid en bereikbaarheid. • Wanneer bepaalde voorzieningen in wijken en/of dorpen niet mogelijk zijn, wordt aanbevolen om aandacht te hebben voor een goede bereikbaarheid van dergelijke voorzieningen op afstand. Werken •

•

• •

•

Aanbevolen wordt om meer inzicht te ontwikkelen in de kwantitatieve opgave richting 2050. Dit is vervolgens een belangrijke basis om een keuze te kunnen maken waar de gemeente op in gaat zetten. Aanbevolen wordt om als gemeente expliciet te maken wat de gemeente vanuit economische optiek wil behouden of zelfs versterken en waar wil de gemeente (wellicht op termijn) van af wil en welke nieuwe sectoren de gemeente graag de ruimte wil geven? Aanbeveling is verder onderzoek te doen naar locaties waar bedrijvigheid op gespannen voet staat met woningbouw en waar woningbouw prioriteit zou moeten krijgen. Het verbeteren van de inrichting van de openbare ruimte op diverse werklocaties kan een kans zijn om meerdere ambities te bereiken. De verbetering zal bijvoorbeeld kunnen leiden tot een versterking van het vestigingsklimaat, ambities op het gebied van klimaat en circulariteit, vergroening, beweging en ontmoeting. Nader onderzoek of de ideeën vanuit het onderzoek naar de Duurzame Polder kunnen bruikbaar zijn voor het gehele buitengebied van ’s-Hertogenbosch en bijdragen aan de transitie van het landelijk gebied.

Klimaat • Water en bodem sturend wordt een steeds belangrijker principe binnen de gemeente. Aanbeveling is om de kansen en aandachtspunten voor de gemeente nader uit te werken. • Het invulling geven aan de wateropgave biedt kansen voor koppeling met andere ambities. Denk aan versterking van beleving, gebruiksfunctie van water, voorkomen hittestress. • Aanbeveling is om voldoende aandacht te besteden aan voor het voorkomen/bestrijden van energie-armoede (bijvoorbeeld door opbrengsten van energie-opwek te koppelen aan lokale doelen). Bereikbaarheid • Mobiliteit raakt veel andere opgaven. Ook zijn veel mobiliteitsvragen gebiedsoverstijgend. Aanbeveling is om dit onderwerp op gemeenteniveau nader te onderzoeken. • Stimuleren van verdere verduurzaming van mobiliteit draagt bij aan betere leefomgeving (minder hinder als gevolg van gemotoriseerd verkeer) en biedt kansen om ruimtebeslag te verkleinen (inzet OV en gebruik deelmobiliteit). Aanbeveling is om dit integraal bij mobiliteitsopgaven mee te nemen.

Blad 4 van 211

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100

•

Het gebruik van data kan bijdragen aan het reguleren van verkeersstromen. Nieuwe ontwikkelingen op het gebied van smart mobility biedt kansen voor efficiënter gebruik van tijd en ruimte.

Natuurlijke leefomgeving Natuur • Aanbeveling is om met vergroening zoveel mogelijk synergiekansen te benutten. Denk aan ruimte voor water, bewegen, ontmoeten, gezondheid e.d., zoals al gedaan is in de Gebiedsvisies. • Aanbeveling is om innovatieve natuurinclusieve oplossingen te gebruiken wanneer er sprake is van een hoge mate van verdichting. Denk bijvoorbeeld aan groene gevels en daken e.d. • Aanbeveling is om natuur te beschermen. Dit kan door bij ontwikkelingen nabij bestaande en nieuwe natuur verdere eisen te stellen ter beperking van hinder op natuur (geluid, licht e.d.). Maar bijvoorbeeld ook door stikstofuitstoot te minimaliseren: gasloos bouwen, emissieloze aanleg, mobiliteit en bedrijfsprocessen, (interne) saldering met stoppende stikstofuitstotende activiteiten. Bij woningbouwontwikkelingen nabij Natura2000-gebied Vlijmens Ven, de Moerputten en het Bossche Broek is het aan te bevelen om voor voldoende groen- en recreatievoorzieningen te zorgen om toename van recreatiedruk op het Natura2000-gebied te voorkomen. Landschap en cultuurhistorie • Landschappelijke en cultuurhistorische waarden kunnen gecombineerd worden met andere ambities: meer en betere natuur, ruimte voor water, recreatie, gezonde leefomgeving e.d. De ontwikkeling van Linie 1629, zoals nu al wordt gedaan in de Gebiedsvisie, kan hiervoor aanleiding zijn.

• Nader onderzoek of de ideeën vanuit het onderzoek naar de Duurzame Polder kunnen bruikbaar zijn voor het gehele buitengebied van ’s-Hertogenbosch en bijdragen aan de transitie van het landelijk gebied. Bodem • Aanbeveling is om bodemverbetering door landbouw te stimuleren. Hierdoor kan bodemuitputting worden verminderd. Gezondheid • Nieuwe gebiedsontwikkelingen kunnen een kans zijn om een meer gezonde leefomgeving te creëren, bijvoorbeeld door gezondheidscriteria mee te geven als een minimaal % groen, de 3-30-300 regel e.d. Sociaal • Aanbeveling is om scherper te maken wat onder “ontmoeten” verstaan wordt en wat de voorwaarden zijn voor “goed ontmoeten”. • Het is aan te bevelen om de ontwikkeling van voorzieningen te monitoren. Hiermee ontstaat inzicht in de balans tussen lokale en regionale voorzieningen en kan nagegaan worden of bij verdwijnen van voorzieningen de voorzieningen elders goed bereikbaar zijn.

Blad 5 van 211

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100

1

Een Omgevingsvisie voor ’s-Hertogenbosch 1.1

Aanleiding

Omgevingsvisie ’s-Hertogenbosch De gemeente ’s-Hertogenbosch is bezig met het opstellen van de Omgevingsvisie ’s-Hertogenbosch (hierna Omgevingsvisie genoemd). De Omgevingsvisie is een integrale visie waarin de gemeente strategische hoofdkeuzes, gericht op de fysieke leefomgeving, voor de langere termijn opneemt. De Omgevingsvisie is geen blauwdruk voor de toekomst, maar bepaalt wel de koers. Hiermee stelt de gemeente kaders voor toekomstige ontwikkelingen. Gemeenten hebben de verplichting om uiterlijk eind 2026 een omgevingsvisie te hebben vastgesteld. De gemeente ’s-Hertogenbosch heeft in het proces naar de Omgevingsvisie al verschillende stappen gezet. De gemeente heeft als eerste stap in het Koersdocument de Bossche Koers beschreven om zo een beeld te krijgen in welke richting de gemeente zich wil ontwikkelen. Bij het opstellen van de Bossche Koers hebben inwoners, ondernemers en partners kunnen meedenken. Het vormt de opstap naar de totale omgevingsvisie voor de gemeente.

Natuurlijke leefomgeving

Figuur 1-1: Gemeente ’s-Hertogenbosch

mer.-procedure en OER In het kader van de Omgevingsvisie wordt een plan-mer-procedure (waarbij mer staat voor milieueffectrapportage) doorlopen. Dit om het milieu-/omgevingsbelang volwaardig en vroegtijdig in te brengen in de plan- en besluitvorming voor de Omgevingsvisie. Onderdeel van de mer-procedure is het opstellen van een Omgevings Effect Rapport (OER).

Blad 6 van 211

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100

Het doel van een Omgevingseffectrapportage (OER) is om omgevingseffecten een volwaardige plaats te geven in het opstellen van de Omgevingsvisie. Dit wordt gedaan door inzicht te geven in wat effecten van beleidskeuzes zijn. Naast directe milieueffecten (zoals wordt gedaan bij een milieueffectrapportage) worden ook bredere thema’s meegewogen, zoals leefbaarheid, mobiliteit, gezondheid, ruimtelijke kwaliteit, energie, klimaatadaptatie, natuur en biodiversiteit. Dit betekent dat de aspecten die worden behandeld in het OER voor de gemeente ’sHertogenbosch breder reiken dan strikt milieuaspecten. De omgevingsvisie is kaderstellend voor toekomstige ontwikkelingen, waarvoor mogelijk merverplichtingen gelden. De Omgevingswet stelt dat in dat geval een plan-mer-procedure moet worden doorlopen. Daarnaast geldt een plan-mer-plicht omdat voor de Omgevingswet een passende beoordeling moet worden opgesteld, omdat op voorhand niet kan worden uitgesloten dat ontwikkelingen in de Omgevingsvisie een significant negatief hebben op omliggende Natura2000-gebieden (zoals de Vlijmens Ven, Moerputten & Bossche Broek). Los van de wettelijk verplichting is een mer-procedure een geschikt instrument om de effecten op en aandachtspunten voor de fysieke leefomgeving te beschrijven en te onderzoeken of er alternatieven mogelijk zijn met minder negatieve effecten op de leefomgeving.

Met dit OER worden dus bredere effecten meegewogen dan enkel de milieuthema’s. Het resultaat is dat het OER aanbevelingen biedt om de omgevingsvisie verder aan te scherpen en handvatten biedt voor de verdere uitwerking van de visie. Op deze manier ondersteunt het OER het besluitvormingsproces rondom de Omgevingsvisie. Terugblik op het doorlopen proces Er is gekozen voor een uitgebreid en zorgvuldig proces om tot een omgevingsvisie voor de gemeente ’s-Hertogenbosch te komen. In deze omgevingsvisie wordt richting gegeven aan de toekomst van de stad, maar het vormt geen blauwdruk. Het gaat immers niet alleen om keuzes die nu gemaakt worden, maar ook om keuzes waar de gemeente komende jaren nog voor komt te staan. Het OER sluit hierop aan door tijdens het proces van de omgevingsvisie adaptief mee te bewegen met waar het in de gemeente om draait. Daarbij is het instrument OER ingezet om gedurende het opstellen van de omgevingsvisie vanuit inhoudelijke analyses input en reflectie te geven. Vanuit het OER is gedurende het proces van de totstandkoming van de omgevingsvisie inzicht gegeven in effecten van verschillende keuzes voor de fysieke leefomgeving. Welke keuzes kan je als stad maken en wat zijn de consequenties daarvan? Het is daarbij wel een zoektocht geweest om alle ingrediënten voor de omgevingsvisie op elkaar af te stemmen en aan te laten sluiten.

Dat geldt ook voor de afstemming met het OER. Er was veelvuldig afstemming nodig over de voortgang, mate van detailniveau en de afweging wat gebiedsgericht dan wel gemeentebreed speelt. Er is een continu samenspel tussen de verschillende onderdelen geweest waarbij de analyse vanuit het OER is bijgesteld om zo in te kunnen spelen op vraagstukken die vanuit met name de gebiedsvisies boven kwamen drijven. Dit continue afstemmings- en bijstellingsproces is terug te lezen in voorliggende rapportage. Daarbij geldt dat de resultaten voor nu en later (monitoring) relevant zijn, maar dat deze ook zeker in de afgelopen periode van belang zijn geweest.

Blad 7 van 211

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100

1.2

Beschrijving proces van het OER

De mer-procedure voor het OER bestaat uit verschillende stappen en bijbehorende documenten. Deze processtappen zijn in figuur 1- weergegeven. De processtappen zijn kort hieronder toegelicht.

figuur 1-2: Stappenplan van de mer-procedure

Notitie Reikwijdte en Detailniveau De mer-procedure is gestart met de kennisgeving van het voornemen (opstellen Omgevingsvisie en doorlopen van een mer.-procedure) en het opstellen van een Notitie Reikwijdte en Detailniveau (NRD). In de NRD is beschreven wat in het OER is onderzocht (reikwijdte) en op welke manier (detailniveau).De NRD heeft met ingang van 6 februari 2023 gedurende zes weken ter inzage gelegen. Adviezen Op de NRD zijn 6 adviezen ingediend, op volgorde van ontvangst: • Inspectie Leefomgeving en Transport; • Gemeente St. Michielsgestel (mede namens de gemeente Boxtel); • Veiligheidsregio Brabant Noord en Brandweer Brabant Noord; • GGD Brabant; • Gemeente Maasdriel; • Waterschap Aa en Maas.

Blad 8 van 211

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100

Tabel 1-1 geeft een samenvattend overzicht van de ingediende adviezen en hoe daarmee in het OER is omgegaan. In bijlage 1 zijn de volledige reacties opgenomen. Onderwerpen waar adviezen hebben geleid tot wijzigingen in het OER zijn gezondheid, Hoogwateraanpak Den Bosch en omgeving (HoWaBo) en Kaderrichtlijn Water (KRW). Deze thema’s waren al onderdeel van het beoordelingskader dat opgenomen is in de NRD, maar de inspraakreacties geven aanleiding tot meer aandacht in het OER. tabel 1-1: Overzicht Zienswijzen en adviezen

Indiener advies

Advies

Aanpassing OER

Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT)

ILT geeft aan niet meer betrokken te hoeven worden bij de opstelling en vaststelling van ruimtelijke plannen en MER Aandacht gevraagd voor de verschillende opgaven die regionaal spelen (zoals woningbouw, klimaatbestendigheid, en water). Omgevingsveiligheid is als aspect opgenomen en daarmee geen aanleiding tot op- en aanmerkingen Aandacht gevraagd voor verschillende aspecten van gezondheid (zoals stilte, groen, positieve gezondheid, hittestress). Aandacht gevraagd voor de effecten van keuzes op de inwoners van Maasdriel, met name voor de effecten van Duurzame Polder

Ter kennisgeving. Geen aanpassing

Gemeente St. Michielsgestel (mede namens de gemeente Boxtel) Veiligheidsregio BrabantNoord en Brandweer Brabant-Noord GGD Brabant

Gemeente Maasdriel

Waterschap Aa en Maas

Aandacht gevraagd voor lagenbenadering, meervoudig ruimtegebruik, integrale benadering en het principe ‘bodem en water sturend’, HoWabo, KRW

Al onderdeel van de aanpak. Geen aanpassing.

Ter kennisgeving Geen aanpassing. Aandachtspunten zijn meegenomen in het OER. Al onderdeel van aanpak. Duurzame Polder wordt in aparte procedure onderzocht en afgewogen. Geen aanpassing. Aandachtspunten zijn meegenomen in het OER.

Advies Commissie mer. Ook heeft de gemeente ’s-Hertogenbosch aan de Commissie voor de milieueffectrapportage (Commissie mer) advies gevraagd op de NRD en onderzoeksaanpak. Op 13 april 2023 heeft de Commissie mer. haar advies uitgebracht. De adviezen van de commissie mer omvatten: - Vertaling van de ambities naar concrete doelen, indicatoren en beoordelingscriteria. Dit om te kunnen beoordelen of ambities te realiseren zijn en of ze strijdig kunnen zijn. - Inzicht in de huidige situatie en de opgaven. Dit om te kunnen bepalen wat er nodig is om de ambities te realiseren. Hierbij ook aandacht voor het thematisch beleid op lokaal en bovenliggend beleid. - Vertaling van de “invalshoeken” naar onderscheidende alternatieven, waarmee de ”hoeken van het speelveld” kunnen worden verkend. Aandachtspunten voor alternatieven zijn: o Zorg voor kenmerkende alternatieven; o Aandacht voor ruimtelijke differentiatie tussen de deelgebieden; o Onderscheid in niet-onderscheidende en onderscheidende aspecten van alternatieven; o Alleen aspecten in alternatieven waarop de gemeente kan sturen; o Opzoeken “hoeken van het speelveld”; o Maak gebruik van informatie, kennis en expertise van andere partijen

Blad 9 van 211

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100

- Beschrijving en beoordeling van effecten van alternatieven op de omgeving en de mate waarin daarmee aan de ambities wordt voldaan; - Verduidelijking en waar kan vereenvoudiging van de onderzoeksaanpak en duidelijk(er) onderscheid tussen het agenderende deel en het toetsende deel van het OER; - Betrekken van het College, de gemeenteraad en belanghebbenden bij de verschillende stappen en een afstemmoment na het agenderende deel; o Een passende beoordeling van effecten op Natura2000-gebieden; o Een aanzet voor een monitoringsplan; o Een zelfstandig leesbare samenvatting Het advies van de commissie mer is ter harte genomen. Op de volgende manier is hieraan invulling gegeven. - In het algemeen is de onderzoeksaanpak in de NRD voldoende duidelijk. Er is geen wezenlijke verandering van de onderzoeksaanpak van het OER nodig n.a.v. het advies; - De commissie vraagt om een nadere concretisering en meer detailniveau, o.a. voor de opgaven, ambities, doelstellingen, alternatieven en het beoordelingskader. Hieraan is invulling gegeven zover dat kan en aansluit op het detailniveau van de omgevingsvisie; - Het gevraagde inzicht in de huidige situatie en de opgaven maakt onderdeel uit van de aanpak door het opstellen van de Leefomgevingsfoto en de beoordeling van het Koersdocument.

Genoemde aandachtspunten worden meegenomen; - Er is bewuste keuze gemaakt voor ‘invalshoeken’ als basis voor de effectenbepaling. In de verdere uitwerking wordt, waar passend, gewerkt aan een meer ruimtelijke vertaling o.a. door het betrekken van de resultaten van de gebiedsvisies. - De beschrijving en beoordeling van de omgevingseffecten en de mate van doelbereik is onderdeel van de aanpak en komen geen aandachtspunten voor naar voren als onderdeel van het advies van de commissie mer; - In het OER is de onderzoeksaanpak nader verduidelijkt en onderscheid gemaakt tussen het agenderende en toetsende deel van het OER; - Het college, de gemeenteraad en belanghebbenden zijn en worden op verschillende momenten betrokken bij het OER; - Het opstellen van een passende beoordeling is onderdeel van de aanpak; - Het opstellen van een aanzet voor een monitoringsplan is onderdeel van de aanpak - Het opstellen van een zelfstandig leesbare samenvatting is onderdeel van de aanpak. Overige reacties Daarnaast is één reactie ontvangen van een belangenvereniging. Deze vraagt om betere borging van de natuur- en landschapsbelangen. Dit leidt niet tot aanpassing van de onderzoeksaanpak. De reactie is met name gericht op het Koersdocument. In het OER worden de effecten op de genoemde belangen meegenomen. Opstellen OER De binnengekomen reacties en adviezen zijn gebruikt bij het opstellen van dit OER.

Het opstellen van het OER loopt parallel aan het opstellen van de gebiedsvisies. Zo is en kan het OER worden ingezet om de keuzes die gemaakt worden in de gebiedsvisies af te stemmen met informatie die is opgehaald (zie verder Hoofdstuk 2).

Blad 10 van 211

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100

Vervolg na opstellen OER Terinzagelegging OER bij de ontwerp Omgevingsvisie Als het OER gereed is, wordt het voor zes weken ter inzage gelegd samen met de ontwerp Omgevingsvisie. Gedurende deze periode kan eenieder zijn of haar reactie op de ontwerpOmgevingsvisie en het OER indienen. In deze periode worden het ontwerp Omgevingsvisie en het OER ook aangeboden aan verschillende bestuursorganen, zoals de provincie, het waterschap en omliggende gemeenten. Toetsing door de Commissie mer Het OER wordt ter toetsing voorgelegd aan de Commissie mer. De Commissie toetst het OER op juistheid en volledigheid en geeft een onafhankelijk toetsingsadvies af dat betrokken wordt bij de verdere besluitvorming. Vervolg Omgevingsprocedure Na afloop van de terinzagelegging worden de ontvangen reacties op de ontwerp Omgevingsvisie en het OER van een inhoudelijke beantwoording voorzien. Indien nodig worden de ontwerp Omgevingsvisie en/of het OER aangepast of aangevuld. De Omgevingsvisie inclusief het OER worden vervolgens aangeboden ter formele vaststelling aan de gemeenteraad van ’s-Hertogenbosch.

Participatie Er heeft voor het OER, los van de terinzagelegging van de NRD en OER, geen uitgebreide aparte participatie plaatsgevonden. Wel hebben stakeholders tijdens een informatiemarkt op 19 januari 2023 de kans gekregen om te reageren op de mee te nemen aandachtspunten voor het OER. In het kader van de Gebiedsvisies zijn stakeholders en de omgeving uitgebreid betrokken. Relevante aandachtspunten daaruit zijn ook meegenomen in het opstellen van dit OER.

1.3

Leeswijzer

Na deze inleiding wordt in hoofdstuk 2 allereerst de relatie en interactie tussen OER en Omgevingsvisie uitgelegd. Hoofdstuk 3 gaat in op ambities en opgaven zoals beschreven het Koersdocument en kijkt met behulp van de Leefomgevingsfoto hoe ’s-Hertogenbosch er nu voorstaat. Daarna is dit met elkaar geconfronteerd, waaruit leidende opgaven voor de Omgevingsvisie en daarmee onderzoeksvragen voor het OER volgen. Hoofdstuk 4 beschrijft de wijze waarop de effecten van de leidende opgaven vanuit 4 invalshoeken worden bekeken om zo een breed beeld van mogelijke effecten inzichtelijk te maken. De daadwerkelijke effecten van de leidende opgaven worden beschreven in Hoofdstuk 5, waarna in hoofdstuk 6 nog dieper ingegaan is op een aantal specifieke onderzoeksvragen voor gemeentebrede opgaven. In Hoofdstuk 7 is de Passende Beoordeling bij het OER en de Omgevingsvisie opgenomen. Tot slot zijn in Hoofdstuk 8 samenvattende conclusies getrokken en worden aanbevelingen gedaan voor de Omgevingsvisie en de Gebiedsvisies en is in Hoofdstuk 9 nagegaan of er leemten in kennis zijn en wat een opzet voor de monitoring en evaluatie zou kunnen zijn. Achtergrondinformatie is opgenomen in bijlagen.

Blad 11 van 211

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100

In het OER worden diverse mer-termen en afkortingen gebruikt. Hieronder een overzicht en uitleg van de belangrijkste. Afkortingen en begrippen OER

het omgevingseffectrapport

mer

de procedure waarbinnen het OER opgesteld wordt

NRD

Notitie Reikwijdte en Detailniveau, het startdocument van de merprocedure Beleidsvisie voor de toekomstige ontwikkeling van de fysieke leefomgeving van ‘s- Hertogenbosch bestaande uit Koersdocument, thematisch beleid en gebiedsvisies Startdocument van de omgevingsvisie, waarin de gemeente haar ambities voor de toekomstige ontwikkeling van ‘s- Hertogenbosch heeft beschreven Deelvisie van de omgevingsvisie, voor elk van de vier deelgebieden: Brede Binnenstad, Wijken binnen de ring, Wijken buiten de ring, Dorpen en buitengebied datgene, wat de initiatiefnemer wil realiseren, in dit geval de omgevingsvisie ’s-Hertogenbosch Doelstelling, in dit geval de doelstellingen voor de toekomstige ontwikkeling van ’s-Hertogenbosch, zoals geformuleerd in het Koersdocument Opdracht om een probleem op te lossen of aan een ambities te voldoen (bv de woningbouwopgave, wateropgave) Wijze van benadering van het onderzoek naar effecten van de omgevingsvisie van ‘s-Hertogenbosch Onderdeel van een invalshoek, bijvoorbeeld wonen, klimaat e.d.

omgevingsvisie

Koersdocument

Gebiedsvisie

voornemen ambitie

opgave invalshoek effectenonderzoek bouwsteen huidige situatie

Bestaande/feitelijke situatie van de leefomgeving van ’s-Hertogenbosch autonome ontwikkeling ontwikkeling van ’s-Hertogenbosch, onafhankelijk van de omgevingsvisie, op basis van het huidige beleid en/of trends referentiesituatie toekomstige situatie van ’s-Hertogenbosch op basis van huidig beleid, maar zonder omgevingsvisie (huidige situatie aangevuld met autonome ontwikkelingen). Wordt gebruikt als basis om de effecten van de omgevingsvisie mee te vergelijken plangebied gebied waar de omgevingsvisie over gaat, in dit geval de gehele gemeente ’s-Hertogenbosch studiegebied gebied waar effecten kunnen optreden. Het studiegebied kan groter zijn dan het plangebied en het kan per aspect verschillen Commissie m.e.r. Onafhankelijke organisatie die adviseert over de mer-procedure en toetst of milieueffectrapportages het milieubelang voldoende inbrengen in de plan- en besluitvorming

Blad 12 van 211

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100

2

Positionering OER binnen de Omgevingsvisie 2.1

Aanpak en proces Omgevingsvisie

De gemeente ’s-Hertogenbosch heeft al verschillende stappen gezet in het proces van het opstellen van de Omgevingsvisie. Hieronder wordt in hoofdlijnen het doorlopen proces weergegeven. Informatie ophalen In 2021 heeft de gemeente alle inwoners een vragenlijst gestuurd over de buurt waarin ze wonen. Ongeveer 10.000 inwoners hebben gereageerd op deze vragenlijst. Per wijk zijn onder meer de belangrijkste onderwerpen voor de toekomst, de favoriete plekken van inwoners en de algehele beoordeling van inwoners van hun wijk opgehaald. Koersdocument Omgevingsvisie De uitkomsten van de vragenlijst en gesprekken met verschillende organisaties (buurgemeenten, waterschappen, provincie en andere maatschappelijke organisaties) vormen input voor de Bossche koers, zoals omschreven in het Koersdocument voor de Omgevingsvisie. Deze Bossche koers is gebaseerd op de Bossche waarden. Er zijn vijf Bossche waarden gedefinieerd. Dit zijn: - Wij gaan voor kwaliteit: echt, authentiek en eigenheid; - Wij denken in eeuwen: historisch fundament; - Wij denken in duurzaam: samen, bewust en innovatief; - Wij hebben ambitie; - Wij zijn ’s-Hertogenbosch.

figuur 2-1: Bossche Waarden in het Koersdocument

Blad 13 van 211

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100

Vanuit deze Bossche waarden werkt de gemeente aan vijf Bossche krachten. De Bossche krachten zijn de richtinggevende ambities voor de toekomst. Deze ambities zijn: - Samen, we vieren het leven: Deze ambitie gaat in op gelijkwaardigheid, diversiteit, ontmoeting en gelijke kansen. - Leefbaarste gemeente van Europa: Deze ambitie gaat in op het creëren van een gezonde, groene, klimaatbestendige, sociale en veilige omgeving. De woningbouwopgave vormt een aanjager om wonen, mobiliteit, energietransitie en klimaatadaptatie samen op te pakken. - Toonaangevende datastad: Deze ambitie gaat in op ontwikkelruimte voor scholing en ondernemerschap in de data. Daarnaast biedt data een antwoord op maatschappelijke vraagstukken. - Cultuurstad van het zuiden: Deze ambitie gaat in op het verder ruimte bieden aan culturele activiteiten. Het cultuurhistorisch kapitaal van de gemeente wordt versterkt en nadrukkelijker gebruikt. - Meest gastvrije stad van Nederland: Deze ambitie gaat in op het versterken van logies, horeca voorzieningen etc. Daarnaast wordt ingezet op een ruime beschikbaarheid van mobiliteitsvormen waar iedereen zich op een passende en duurzame manier kan verplaatsen.

figuur 2-2: De Bossche Krachten in het Koersdocument

Vanuit de Bossche waarden en de Bossche krachten geeft de gemeente richting aan de fysieke inrichting en ontwikkeling (de Bossche koers). Deze richting is van groot belang omdat de druk op de ruimte verder toeneemt en er spanningsvelden ontstaan tussen de verschillende ambities. De ruimtelijke ontwikkelingen vragen om een integrale afweging en het slim combineren van belangen en functies. Er is in de Bossche koers onderscheid gemaakt tussen gemeentebrede opgaven en gebiedsspecifieke opgaven. Deze opgaven zijn in het Koersdocument niet gekwantificeerd, omdat het niet om getallen gaat, maar om hoe de gemeente een volgende fase in haar bestaan

Blad 14 van 211

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100

tegemoet gaat. Bij de gebiedsspecifieke opgaven is gebruik gemaakt van de indeling in de vier gebieden: • De brede binnenstad; • De wijken binnen de ring; • De wijken buiten de ring; • Het buitengebied en de dorpen. Gebiedsvisies De verdere uitwerking van de richting zoals beschreven in de Bossche koers is uitgewerkt in de gebiedsvisies. In aansluiting op de gebiedsspecifieke opgaven uit het Koersdocument is gekozen voor een indeling in vier gebieden. Voor elk gebied is een gebiedsvisie opgesteld, zie figuur 2-3.

figuur 2-3: Gebiedsindeling percelen

2.2

Aanpak van het OER en interactie met de Omgevingsvisie

Het OER gebruikt het Koersdocument als startpunt en wordt gelijktijdig en in interactie met de gebiedsvisies opgesteld. Hierdoor heeft het OER twee verschillende functies, namelijk: • Agenderend: verkenning van aandachtspunten voor de gebiedsvisies en koepelnotitie; • Toetsend: inzichtelijk maken van effecten op de leefomgeving en bijdrage aan ambities uit het Koersdocument. figuur 2- brengt de interactie tussen de processen in beeld en laat zien hoe het OER van meerwaarde is voor de totstandkoming van de Omgevingsvisie. In het verdere hoofdstuk wordt verder ingegaan op de verschillende stadia van het proces en de interactie die, onder andere met het traject van de Gebiedsvisies, heeft plaatsgevonden. Ten behoeve van het onderzoek naar effecten van beleidskeuzes is aan de hand van het Koersdocument geanalyseerd hoe ’s-Hertogenbosch er nu voor staat met betrekking tot de ambities en opgaven die zijn benoemd. In de zogenaamde Leefomgevingsfoto (LOF) is voor tal van aspecten het volgende in beeld gebracht: • De huidige situatie van de gemeente; en • Ontwikkeling op basis van trends en vigerend beleid; en • Aandachtspunten voor de omgevingsvisie.

Blad 15 van 211

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100

De resultaten van de Leefomgevingsfoto zijn in 2023 mei ingebracht en besproken in de Gebiedsvisietrajecten. De aandachtspunten zijn betrokken bij de analyse ten behoeve van de Gebiedsvisies.

figuur 2-4: Interactie OER en Omgevingsvisie in verschillende processtadia

De analyse van het Koersdocument leidt tot een aantal aandachtspunten en opgaven, zowel gemeentebreed als voor elke gebiedsvisie. De aandachtspunten en opgaven die uit de beschrijving van de huidige situatie, referentiesituatie en de beoordeling van het Koersdocument naar voren komen zijn in dit stadium van het proces bij de Gebiedsvisies ingebracht. Op deze manier kon met de informatie bij de totstandkoming van de gebiedsvisies rekening gehouden worden. Om de ambities uit het Koersdocument te halen, staat de gemeente voor een aantal opgaven. Voor elke opgave zijn diverse maatregelen mogelijk, afhankelijk vanuit welke invalshoek/perspectief je naar de opgave kijkt. Het OER beschrijft vier invalshoeken met de daarbij behorende maatregelen (hoofdstuk 4). Vervolgens worden de effecten van deze maatregelen op de fysieke leefomgeving bepaald. Deze effectbeoordeling is opgenomen in hoofdstuk 5. Op een gezamenlijke bijeenkomst op 6 juli 2023 stond centraal hoe de Gebiedsvisies op elkaar aansluiten en wat de Gebieden van elkaar nodig hebben. Tijdens deze bijeenkomst is informatie uit het OER ingebracht en is er vanuit het OER een reflectie gegeven. Zo werd kennis meegegeven over de effecten van maatregelen die in de visie landden.

Er is een aantal gemeentebrede opgaven benoemd waarvoor een gemeentebrede visie nodig is: • Hoe wordt gemeentebreed een evenwichtig woningaanbod gerealiseerd en met name: waar landt de sociale woningbouwopgave? • Hoe kan voldoende ruimte blijven bestaan voor bedrijventerreinen, maar ook ruimte worden gerealiseerd voor woningbouw nabij/op bestaande bedrijventerreinen? • Waar en hoe wordt invulling gegeven aan de wateropgave? • Hoe gaat de gemeente inzetten op duurzame mobiliteit en tegelijkertijd de bereikbaarheid van de stad garanderen?

Blad 16 van 211

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100

tabel 2.1: Beoordelingskader

Thema

Subthema

Aspect

Wonen

Wonen

Werken

Werken

Klimaat

Klimaatadaptatie

Woningaanbod Voorzieningenniveau Leefbaarheid / openbaar groen Werklocaties Baanbeschikbaarheid Beroepsbevolking Sectoren Hemelwateroverlast Overstromingsrisico Hittestress Droogte Energieverbruik Opwek duurzame energie Aardgasvrij Emissie broeikasgassen Circulariteit Bereikbaarheid Modaliteitsverdeling Duurzame mobiliteit Verkeersveiligheid Biodiversiteit Natuurgebieden Landschap Cultuurhistorie Archeologie Oppervlaktewaterkwaliteit Grondwaterkwaliteit Bodemvervuiling Bodemdaling Drukte in de ondergrond Beweegvriendelijke en sociale omgeving Gezondheid Levensverwachting Luchtkwaliteit Geluidhinder Geurhinder Straling Lichthinder Armoede Leren Sociale contacten Zelfredzaamheid Omgevingsveiligheid Sociale veiligheid

Klimaatmitigatie en circulariteit

Bereikbaarheid

Natuurlijke leefomgeving

Bereikbaarheid

Veiligheid Natuur Ruimtelijke kwaliteit

Bodem, water en ondergrond

Gezondheid

Gezondheid en welzijn

Gezond milieu

Sociaal

Gezondheid en welzijn

Veiligheid

Blad 17 van 211

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100

Uit deze effectbeoordeling en het gesprek over de uitkomsten met de gebiedsvisiebureaus blijkt dat een aantal gemeentebrede opgaven verdiepend onderzoek vraagt. Dit zijn opgaven die vragen om een gemeentebrede benadering en die lastig in de gebiedsvisies voor de verschillende percelen een plek konden vinden. Dit verdiepend onderzoek is opgenomen in hoofdstuk 6. Hiermee biedt hoofdstuk 6 inzicht in diverse keuzemogelijkheden voor de gemeentebrede opgaven. Ook de effecten van de gemeentebrede opgaven zijn meegegeven in het proces voor het opstellen van de gebiedsvisies en de keuzes daaromtrent. Verder is in het OER een aanzet voor het monitorings- en evaluatieplan opgenomen. Met deze tools kan de gemeente in het verdere verloop van het proces in beeld brengen of de keuzes die gemaakt zijn de gewenste doorwerking hebben. Op deze manier kan tijdig bijgestuurd worden als onvoorziene effecten optreden.

Wijze van beoordelen 2.3.1 Beoordelingskader Voor het beoordelen van de Omgevingsvisie is een beoordelingskader benodigd waarbij ook de trends en onzekerheden, doelbereik en ondergrenzen kunnen worden meegewogen. Daarnaast dient het beoordelingskader de gehele fysieke leefomgeving te beslaan, zonder dat de overzichtelijkheid uit het oog wordt verloren. Onderstaande tabel toont het beoordelingskader dat gebruikt wordt.

2.3.2 Leefomgevingsfoto en Koersdocument Voor de Leefomgevingsfoto zijn in het OER de hoofdpunten die uit de beoordeling van leefomgeving zijn voortgekomen samengevat. Hierbij wordt per thema een overzicht gegeven van de huidige situatie en de autonome ontwikkelingen. Voor de beoordeling van het Koersdocument is geanalyseerd of de in het Koersdocument geformuleerde ambities aansluiten op de in datzelfde document door de gemeente geformuleerde opgaven en eventuele aandachtspunten uit de Leefomgevingsfoto. Door deze beoordeling blijkt waar thema’s verduidelijkt moeten worden of nog niet helder op de kaart staan.

2.3.3 Gemeentebrede opgaven Voor de gemeentebrede opgaven is met kaarten en informatie inzichtelijk gemaakt welke effecten optreden bij verschillende keuzes. Aan het einde van elke beschouwing van een gemeentebrede opgave is een overzicht opgenomen met de genoemde positieve, neutrale en negatieve effecten. Onderstaande voorbeeld toont de manier waarop deze effecten worden samengevat. tabel 2.2: Overzichtsfiguur beoordeling gemeentebrede opgaven

Uit leg

2.3

Positieve effecten

Neutrale effecten

Blad 18 van 211

Negatieve effecten

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100

2.3.4 Invalshoeken In de vier invalshoeken zoals beschreven in hoofdstuk 4 zijn verschillende keuzes over de invulling van opgaven van de gemeente gemaakt naar de toekomst toe. Deze verschillende keuzes leiden tot een ander toekomstbeeld. De keuzes zijn per thema en aspect beoordeeld. De beoordeling bestaat uit een stoplichtmethode. Per thema is met een rode, oranje of groene kleur aangegeven of er sprake is van een positieve of negatieve verandering ten opzichte van de referentiesituatie. Hiermee worden de verschillen tussen de invalshoeken op een hoog abstractieniveau inzichtelijk gemaakt. tabel 2.32: Overzichtsfiguur beoordelingen invalshoeken Bossche Buurtstad

Bossche Moerasdraak

Bossche Wereldstad

Bossche Innovatiestad

Opgave

Geen of neutraal effect

Positief effect t.o.v. referentiesituatie

Aandachtspunt of risico

Negatief effect t.o.v. referentiesituatie

Aspec t

Bereikbaarheid

Blad 19 van 211

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100

3

Waar staat de gemeente ten opzichte van de ambities uit het Koersdocument? 3.1

Inleiding

Na het opstellen van de Leefomgevingsfoto is in beeld gebracht wat de ambities die in het Koersdocument zijn opgenomen voor betekenis hebben voor de gemeente ’s-Hertogenbosch. Het Koersdocument beschrijft de algemene lijn waarin de gemeente zich wil ontwikkelen in de komende jaren. Door dit basisdocument voor de Omgevingsvisie te beoordelen kan in de verdere uitwerking richting gegeven worden aan thema’s die verduidelijkt moeten worden of nog niet helder op de kaart staan.

3.2

Samenvatting van de Leefomgevingsfoto 3.2.1 Wonen

Binnen het thema wonen staan de aspecten woningaanbod, voorzieningenniveau en leefbaarheid centraal. Huidige situatie

Autonome ontwikkelingen

- Verdeling type woningen gelijk aan gemeenten van vergelijkbare grootte; - Grote verschillen in het aandeel sociale huurwoningen tussen buurten, voornamelijk in de wijken binnen de ring relatief groot aandeel huurwoningen; - Aanbod van woningen in de gemeente afgelopen 10 jaar sterk afgenomen, terwijl de WOZ-waarde met 150.000 euro is gestegen; - Relatief grote verschillen in WOZ-waarde tussen wijken: wijken binnen de ring lagere WOZ-waarde dan andere delen van de gemeente; - Verschillen in de toegankelijkheid van voorzieningen: in de kern ’sHertogenbosch betere toegang tot (basis)voorzieningen dan in omliggend gebied; - Leefbaarheid over het algemeen zeer goed tot uitstekend. Lokaal spelen er aandachtspunten. - Aanpakken van het woningtekort door nieuwbouw en het beter benutten van bestaande voorraad; - Verduurzaming van de woonomgeving om energiegebruik te beperken en opwek van duurzame energie mogelijk; - Andere woonconcepten zijn in opkomst; - Meer aandacht voor een gezonde leefomgeving heeft invloed op de afweging tussen inbreiding en voldoende buitenruimte.

In de gemeente ‘s-Hertogenbosch staat de woningmarkt onder druk, net zoals in een groot deel van de rest van Nederland. De gemiddelde WOZ-waarde lag op 339.600 euro en de gemiddelde vraagprijs op 488.000 in 2020. Per wijk bestaan er verschillen in de woningwaarde. Het aandeel sociale huur ligt licht boven het Nederlands gemiddelde. De leefbaarheid in de gemeente is van hoog niveau. Ook op het vlak van voorzieningen bestaan er lokaal aandachtspunten. Zo wordt met name de indicator Voorzieningen op diverse plekken in de gemeente als lager dan gemiddeld beoordeeld.

Blad 20 van 211

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100

Naar de toekomst toe streeft de gemeente ’s-Hertogenbosch om passend wonen voor iedereen beschikbaar te maken. Hierbij is aandacht voor de wensen die verschillende doelgroepen hebben voor hun woning. Hierdoor gaan vraag en aanbod meer bij elkaar aansluiten. De mate waarin de realisatie van woningen aansluit bij de behoeften van woningzoekenden is afhankelijk van verschillende factoren. Energieneutraal en duurzaam bouwen (warmtepomp, zonnepanelen) brengt extra kosten met zich mee, die een impact hebben op de betaalbaarheid van woningen. Zodra deze duurzaamheidstechnieken meer gemeengoed worden gaan kosten hiervan omlaag. Al met al bestaan er verschillende ontwikkelingen die onzekerheid met zich meebrengen. Hierbij gaat het om de hoeveelheid woningen die daadwerkelijk gerealiseerd wordt, de betaalbaarheid van woningen en de mate waarin energieneutraal bouwen de woningprijs beïnvloedt. Over tijd wordt verwacht dat het toevoegen van nieuwe woningen en het gemeengoed worden van duurzaamheidstechnieken een positief effect op de staat van de woningmarkt heeft. Dit geldt voor Nederland in het algemeen, maar is ook het geval binnen de context van de gemeente ‘sHertogenbosch.

Blad 21 van 211

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100

3.2.2 Werken Binnen het thema Werken staan de aspecten werklocaties, baanbeschikbaarheid, beroepsbevolking en sectoren centraal. Huidige situatie

- Verschillende werklocaties en kantoorlocaties in de gemeente aanwezig met verschillende intensiteiten van gebruik; - Op alle werklocaties nam in 2021 de werkgelegenheid toe; - Het leegstandspercentage ligt in de gemeente al jaren onder het Nederlands gemiddelde en het gemiddelde van vergelijkbare steden in de regio; - De baanbeschikbaarheid ligt in de gemeente boven het Nederlands gemiddelde en het gemiddelde van vergelijkbare gemeenten; - De werkloosheid is in de gemeente de afgelopen jaren sterk afgenomen en ligt onder het Nederlands gemiddelde; - In de gemeente werkt een groot aandeel hoogopgeleiden; - Data en ICT sector relatief sterk ontwikkeld. Het aantal mensen werkzaam in deze sector neemt toe. - De binnenstad van ’s-Hertogenbosch trekt veel bezoekers en heeft daarmee een groot economisch effect. Dit is wel relatief sterk afgenomen door de coronacrisis.

Autonome ontwikkelingen

- De data en ICT sector in de gemeente ’s-Hertogenbosch is in ontwikkeling. Innovaties in deze sector kunnen een antwoord bieden op verschillende maatschappelijke ontwikkelingen; - De landbouw sector staat voor grote uitdagingen. Met beleid wordt gestuurd op een verduurzaming van de landbouwsector; - Het vestigingsklimaat in de gemeente is goed. De verwachting is dat dit standhoudt naar de toekomst toe.

Na 2014 is de werkloosheid in de gemeente ’s-Hertogenbosch afgenomen. In 2021 lag het werkloosheidspercentage in de gemeente op 3.2 procent. In de gemeente zijn meer banen beschikbaar per 1000 inwoners dan gemiddeld in Nederland. In de gemeente werkt een hoog aantal hoogopgeleiden. Zowel op gemeentelijk als nationaal niveau is een afname waarneembaar in het aantal met een laag onderwijsniveau. In de gemeente liggen verschillende werklocaties. Bedrijven in de sectoren handel en zakelijke dienstverlening zijn relatief vaak gevestigd in de gemeente ’s-Hertogenbosch. Ontwikkelingen die belangrijk zijn voor economische sector van de gemeente ‘s-Hertogenbosch zijn innovaties in de bedrijvigheid, de verduurzaming van de landbouwsector, de ontwikkeling van de data en ICT sector en het behoud van het goede vestigingsklimaat. Het aantal agrarische bedrijven is de afgelopen jaren afgenomen. De verwachting is dat deze trend zich voortzet Daarnaast is de economische markt altijd onderhevig aan de conjunctuur. Dat maakt de trendgrafiek van dit thema mogelijk nog onzekerder dan de trendgrafieken in de paragrafen hierboven.

Blad 22 van 211

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100

3.2.3 Klimaat Klimaatadaptatie Binnen het thema klimaatadaptatie staan de aspecten hemelwateroverlast, overstromingsrisico, hittestress en droogte centraal. Huidige situatie

Autonome ontwikkelingen

- Het bebouwde gebied en de bedrijventerreinen is relatief versteend; - Een relatief groot deel van de gemeente kan te maken krijgen met wateroverlast door een overstroming (eens in de 100 jaar); - De bebouwde omgeving, en met name de bedrijventerreinen, warmen sterk op in vergelijking met het omliggende buitengebied op een warme dag; - Neerslagpatronen zijn in de afgelopen eeuw veranderd, waardoor de herfst en lente droger zijn geworden. - De impact van klimaatverandering wordt sterker naar de toekomst toe. Dit betekent dat het warmer, droger of juist natter wordt. Dit heeft effecten op de omgeving; - Op verschillende manieren wordt de leefomgeving ingericht om te gaan met de effecten van het veranderende klimaat. Hierover worden op verschillende bestuurlijke niveaus acties ondernomen. - Ontwikkeling van extra bebouwing in en om de stad kan bijdragen aan hittestress door meer geslotenheid; impact op de hoeveelheid groen of meer stenen materialen in de buitenruimte.

Het klimaat verandert. De eerste tekenen hebben zich de afgelopen jaren laten zien. Het wordt warmer, droger of juist veel natter. De gemeente ’s-Hertogenbosch is door de ligging op het knooppunt van verschillende beken gevoelig voor overstromingen. Het vormt een aandachtspunt waar de gemeente ook op inzet. In het kader van HoWabo is er al waterbergingscapaciteit gecreëerd voor 14 miljoen kuub water. Om het systeem klimaatrobuust te maken is een aanvullende 36 miljoen kuub waterberging nog benodigd. Wateroverlast door extreme buien vormt een tweede aandachtspunt. Door klimaatverandering wordt neerslag, als die valt, intenser. Dit betekent dat in lage gebieden, versteende gebieden of gebieden met onvoldoende afvoercapaciteit en/of buffercapaciteit wateroverlast een groot aandachtspunt is.

Blad 23 van 211

Omgevingsvisie 's-Hertogenbosch Omgevingseffectrapportage (OER) projectnummer 0479394.100

Klimaatverandering zorgt ook voor droogte. De toename in droogte zorgt ervoor dat verdroging van groen toeneemt en planten en dieren vaker te maken krijgen met droogtestress. Warmte kan ook te veel worden, en leiden tot hittestress. Ook treedt er een verslechtering van de waterkwaliteit op in warme perioden. Op dit moment bestaat er binnen het bebouwde gebied een licht hitte-eiland: een verhoging in temperatuur. Door een toename in warme en hete dagen, en een bebouwde stedelijke omgeving kan de hittestress verder toenemen. Dit brengt ook aanvullende kosten voor de bewatering van groen met zich mee. Op verschillende bestuurlijke niveaus wordt actie genomen om de klimaatverandering te beperken (klimaatmitigatie) of aan te passen aan het veranderende klimaat (klimaatadaptatie). Door onzekerheid over de mate waarin de maatregelen effectief zijn en worden doorgevoerd, bestaat er een marge van onzekerheid naar de toekomst toe.

Klimaatmitigatie en circulariteit Binnen het thema klimaatmitigatie en circulariteit staan de aspecten energieverbruik, opwek duurzame energie, aardgasvrij, emissie broeikasgassen en circulariteit centraal. Huidige situatie

- In de afgelopen 10 jaar is het energieverbruik in de gemeente ’s-Hertogenbosch verminderd; - Belangrijkste sectoren voor het energieverbruik verkeer en vervoer en de gebouwde omgeving. Voor deze sectoren ligt het energieverbruik per inwoner wel onder/nabij het gemiddelde voor de provincie Noord-Brabant; - Het gebruik van duurzame energie is in de afgelopen 10 jaar sterk ontwikkeld; - Het aardgasgebruik voor woningen ligt sinds 2014 op een gelijk niveau. Het aardgasverbruik is bovengemiddeld voor woningen. - De emissie van CO2 is in de afgelopen 20 jaar verminderd en ligt onder het gemiddelde voor de provincie Noord-Brabant; - Voornaamste bronnen van uitstoot van CO2 zijn: verkeer en vervoer en consumenten; - De trend voor de uitstoot van methaan laat tussen 2015 en 2019 een daling zien en vanaf 2019 een stijging. De grootste bron van methaanemissies is de landbouwsector;