Notulen raadsvergadering 2022-04-05

Dan laat u volgens mij zien dat er een andere wind door deze stad waait en hebt u op veel thema's meer comfort. Met alle respect voor mijn collega mevrouw Van der Sloot, die ik persoonlijk overigens een warm hart toedraag, maar die heeft toch een iets andere agenda en heeft ook nog eens verloren. Dan vragen wij ons af: zouden we vanavond niet kunnen kiezen voor een ander college dan we de afgelopen vier jaar hadden plus de PvdA. De heer GEERS (VVD): Even snel hoofdrekenen. Met onze vijf zetels zouden we die zestien aan de 21 kunnen helpen, maar om mijn Haagse collega's na te spreken, wij gaan die linkse wolk niet aan een meerderheid helpen. De heer GEERS (Rosmalens Belang): Ik hoorde De Bossche Groenen een aantal zaken richting Rosmalens Belang zeggen, maar wij hebben we de afgelopen jaren bewezen dat wij een bestuurderspartij zijn en dat wij ook verantwoordelijkheid durven te nemen. Ik paas hem ook direct terug want De Bossche Groenen heeft de afgelopen periode niet ingestemd met 3000 woningen en u laat daarmee onze inwoners in de kou staan. Wij zijn in ieder geval bereid die verantwoordelijkheid wel te nemen en als bestuurderspartij deze opgaven op te pakken.

De heer VAN DER GELD: Ik zoek expres even de scherpte, maar ik krijg geen antwoord, geen optelling anders dan tot zestien en ik heb ook nog geen antwoord gekregen op de vraag of dit de enige coalitie is, die maar tot zestien telt, waar mevrouw Hendrickx c.q. De Bossche Groenen in wil stappen of dat ze ook bereid is om in een andere coalitie te stappen. Dat constateer ik dan maar. Mevrouw HENDRICKX: We hebben hier ook in een andere setting al eens over gesproken. Je zou kunnen kiezen voor meerdere progressieve partijen aangevuld met bijvoorbeeld de VVD of een andere partij, dan kom je in een andere verhouding. Ik begrijp dat u er heel anders tegenaan kijkt, maar het is volgens mij vanavond wel de bedoeling dat de collega's elkaar serieus nemen en ik zou het wel waarderen als er serieus op een voorstel van ons wordt ingegaan. Volgens mij is dit voorstel helemaal niet zo gek en al zou het dat wel zijn dan dien je dat nog met respect naar onze fractie te 13

behandelen. Nogmaals, wij zouden die balans in het college anders willen zien, de uitslag laat ook zien dat dit kan, maar dan moet er natuurlijk wel de bereidheid zijn om dat te doen en om die programmatische overeenkomsten te kunnen en willen zien en pakken. Ik ga terug naar mijn bijdrage voorzitter. Voorzitter, het vertrouwen in onze politici is laag, dat kan en dat moet beter en daar ligt een verplichting, maar ook een kans en die kans kunnen we nu wel grijpen. Wij zijn in maart jl. na D66 opnieuw als winnaar uit de bus gekomen en onze stemmers passen zo'n tienmaal in de grote zaal van de Willem Twee of, even voor de PvdA, vijf keer in een volle zaal in de Sint-Jan. Dat zijn de mensen waarvoor ik hier vanavond sta, die mensen mogen we het vertrouwen in de politiek niet laten opgeven en dat gebeurt wel wanneer de partijen De Bossche Groenen blijven wegzetten als een onbetrouwbare wispelturige partij. De heer VAN HATTEM: Toch even een reactie hierop want ik hoorde mevrouw Hendrickx een heel pleidooi houden om toch te laten zien waar De Bossche Groenen voor staat.

Ze hebben een brief aan de verkenner gestuurd en ik vraag me dan af… Ik hoorde net van GroenLinks dat de PVV wordt uitgesloten en ik neem er met groot leedwezen kennis van dat GroenLinks de PVV en haar kiezers uitsluit, maar je moet hier in deze raad onderhand wanhopig links zijn wil je aan deze progressieve coalitie, inclusief een progressieve partij als Rosmalens Belang, kunnen deelnemen want ik lees in die brief van De Bossche Groenen dat ze zelfs een heel snel te bouwen vluchtelingendorp willen, dat ze willen doorpakken op klimaat, alle daken willen volleggen met zonnepanelen, subsidies voor warmtepompen, allerlei dingen voor statushouders, een autoluwe binnenstad, windenergie en noem maar op, alles waar het linkse wensenmandje van overloopt. Dus wat moet je nou nog meer doen om hier te mogen deelnemen aan een coalitie als misschien VVD en Rosmalens Belang ook erg progressieve partijen zijn geworden. Ik vraag aan mevrouw Hendrickx hoeveel linkser zij nog kan worden om hieraan te kunnen deelnemen. Mevrouw HENDRICKX: U stelt de vraag aan mij, maar ik zou u eigenlijk willen vragen om die te stellen aan een aantal partijen die op dit moment met elkaar gaan onderhandelen. De heer VAN HATTEM: Het is ook een retorische vraag. Mevrouw HENDRICKX: Volgens mij is de bereidwilligheid van onze kant er zeker, maar dat moet ook gezien en gewild worden.

Collega's, er ligt een bijzondere kans op tafel, Den Bosch kan de komende vier jaar bestuurd worden door een progressief college en daarvoor kijk ik nu direct even een aantal collega's aan. Ik hoor graag van D66, GroenLinks en de PvdA hoe zij daarnaar kijken. Daar was volgens mij net ook even een debatje over en ik heb de PvdA niet gehoord, maar welk antwoord geven zij de kiezer? Gaat de kiezer de stem op groen en progressief terugzien in de samenstelling van het toekomstige college of blijft alles bij het oude en heeft stemmen dit jaar dus geen zin gehad? Dank u wel. De heer SLIKKER: Voorzitter, waarde collega's. Rechtdoen aan iets zo gecompliceerds als een verkiezingsuitslag, aan de wensen en noden van tienduizenden mensen die gestemd hebben, maar ook aan de mensen die niet gestemd hebben, uit onverschilligheid of uit onvrede, is geen geringe opgave. Een verkenning is daarbij een belangrijke eerste stap en mijn fractie is verheugd dat we voor het eerst in de geschiedenis van 's-Hertogenbosch een echt openbaar formatiedebat voeren, op grond van de uitslag met elkaar duiden waar het in de toekomst met deze stad naartoe zou moeten en evenals het vervolg dat we daaraan zouden willen geven.

Daarbij gaat het wat PvdA betreft niet alleen over de coalitiesamenstelling en de partijen die daaraan zullen deelnemen en die aan de coalitietafel zullen aanschuiven, maar ook over de grote opgaven die we met elkaar onderscheiden en over onze democratische cultuur, over hoe we in dit huis de stemmen van alle inwoners willen laten klinken en hoe we onderling met elkaar willen samenwerken in een tijd van meer politieke versnippering. Dat gesprek is gebaat bij een heldere voorzet en we danken de heer Pechtold dan ook voor de open gesprekken, scherp op de inhoud en prettig in de toon. We danken ook de collega's voor de vele gedachten in de gespreksverslagen en de brieven aan de verkenner want die bieden wel handvatten, ook voor vanavond. We herkennen ons in de brede duiding van de uitslag, 's-Hertogenbosch is op 16 maart jl. niet links-progressief of liberaal-conservatief geworden, het is een gemeente waar beide stemmen voorkomen, sterker nog waar vele stemmen in klinken, waar een coalitie een zetel wint, maar er ook een verschuiving is richting meer ambitieuze, sociale en progressieve politiek, waarin gekende krachten veelal overeind blijven of soms winnen, van harte gefeliciteerd daarvoor, maar waarin ook nieuwkomers de weg naar dit huis weten te banen en we feliciteren vandaag dan ook graag VOLT, de Partij voor de Dieren en VOOR Den Bosch als meest recente toevoeging aan het 14

bonte democratische palet van 's-Hertogenbosch. Hoe versnipperd de Bossche raad dan ook moge zijn, dat betekent niet dat er in de lijnen geen overeenstemming over de opgave is te herkennen. Het in een hoger tempo realiseren van betaalbare woningbouw over de volle breedte aangedragen als topprioriteit, door de fractie van Leefbaar 's-Hertogenbosch en de fractie van de Partij voor de Dieren. De noodzaak van de opwekking van meer duurzame energie en het vergroenen van onze omgeving is tegenwoordig niet meer alleen aangedragen door partijen als De Bossche Groenen of GroenLinks, maar door de volle breedte van deze gemeenteraad en het waren niet alleen de SP en mijn PvdA die aandacht vroegen voor de groeiende armoede en ongelijkheid, maar ook partijen als VOLT, het CDA en Bosch Belang.

Net zoals bepaald niet alleen D66 aandacht vroeg voor de ambitie Cultuurstad van het Zuiden of dat de VVD aandacht vroeg voor de economische slagkracht van deze gemeente, dat kwam in vele verslagen terug en ook de noodzaak van een meer slagvaardig college met meer werken lobbykracht richting de regio, het rijk en Europa blijkt een door velen gekoesterde wens, net als een democratische cultuur die in de woorden van gewoon ge-DREVEN en Leefbaar 's-Hertogenbosch niet gekenmerkt werd door dichttimmeren, maar juist door meer samenwerking en meer openheid in het gecompliceerde landschap waarin we ons bevinden. Voorzitter, dat zijn mooie lijnen en natuurlijk, ook in antwoord op De Bossche Groenen, in het hart van de PvdA gloort altijd de hoop op een zo sociaal en progressief mogelijke collegesamenstelling, maar het is het feit dat de kiezer in 's-Hertogenbosch gesproken heeft en niet alleen een sociaal-progressieve samenstelling van dit gezelschap heeft gemaakt, maar juist een gezelschap waarin vele stemmen klinken en als we dan kijken naar de samenstelling van de raad, naar de opgaven die zijn aangedragen door de collega's hier in de gemeenteraad en de wens om te komen tot een stabiel, slagvaardig en sterker stadsbestuur dan herkennen wij ons wel in het relaas van de verkenning en in het advies dat daar vervolgens uitkwam.

Het is een bijzonder compliment dat tien van de zestien partijen in de gemeenteraad hebben aangegeven een rol voor de PvdA weggelegd te zien, dat doet ons ontzettend deugd. Daar dank ik u van harte voor en dat voelt ook als een zware last die op onze schouders rust. Straks zal uit de inhoudelijke besprekingen moeten blijken wat er komt van al die mooie plannen die wij allemaal meenamen en waarover we straks gaan onderhandelen, maar dat ene zinnetje in het verkennersverslag van de heer Pechtold stemt ons bijzonder hoopvol en ik citeer hem graag: dat er een daadkrachtig en ambitieus akkoord mogelijk is, dat er een jong en energiek team klaarstaat om er werk van te gaan maken en dat in samenwerking met een gemeenteraad waar dualisme op inhoud zijn kans kan krijgen. Ik dank u wel. De heer KAGIE: Ik sluit me aan bij de felicitaties richting de winnaars van de verkiezingen, D66, Rosmalens Belang, VOLT, de Partij voor de Dieren en VOOR Den Bosch. Zo ook waardering richting lijsttrekker Van der Geld van D66 als het gaat om het in beginsel aangaan van een open verkenningsproces leidend tot deze raadsvergadering. In de richting van de verkenner, de heer Pechtold, dank voor het prettige en open verkenningsgesprek.

Voorzitter drie zaken, de opkomst, de urgente maatschappelijke opgaven en de coalitievorming, waar we net al hebben mogen observeren waar het naartoe gaat in de zin van de onderbouwing van het uitsluiten van De Bossche Groenen. Een ding staat vast, boven deze uitslag hangt de donker wolk van de lage opkomst, van de 127.000 stemgerechtigden zijn 65.000 niet gaan stemmen, burgers die het niet de moeite waard vonden om te gaan stemmen. Dat is ernstig en zeer zorgelijk want wat betekent dat voor de lokale democratie, voor het geloof van onze burgers in dit huis, in deze 39 raadsleden. Wij als raadsleden zitten de facto op een halve zetel. Het is een observatie van burgemeester Van Zwieten in de jaren '80 toen er op een gegeven moment bij een stembusgang 44% kwam opdraven. Ik sluit me aan bij de woorden van de heer Van der Geld, we hebben de dure plicht om die afgehaakte kiezers terug te winnen en zij die zijn gaan stemmen te behouden want dat is niet vanzelfsprekend, dat is geen eenvoudige zaak.

Een combinatie van gebrek aan vertrouwen in de politiek en het niet in beeld zijn van de lokale politiek, in het bijzonder hoe wij omgaan met de kritische lokale vraagstukken en daarbij wil ik aansluiten bij de observatie van verkenner Pechtold, om potentiële kiezers naar de stembus te krijgen is het essentieel dat er iets te kiezen valt, maar dan moeten we de luiken in dit huis openzetten en er ook voor zorgen dat, als er hier compromissen gebakken worden, de mensen ook weten op basis waarvan en welke verschillende opvattingen daaraan ten grondslag liggen, geen polderbesluiten zonder richting en geen stapeling van plannen. Ik sluit me wat dat betreft graag aan bij de brief van 31 maart 2022 van de burgemeester aan de heer Pechtold. U schets in die brief dat er de laatste jaren veel plannen in de steigers zijn gezet, de Bossche Stadsdelta, de energietransitie, het station van de toekomst, Huis73, het Zuid-Willemspark met Sluis 0 en het nieuwe Designmuseum. Veel van deze plannen moeten nog losgetrokken worden en bij veel van deze plannen moeten de munten er nog bij gelegd worden en dat zal ook moeten bij de inhaalslag Sociale woningbouw en het offensief Energiebesparing woningen. In uw brief aan de verkenner zegt u 'durven kiezen voor focus', een beetje dubbelop kiezen, scherpte om 15

verder te komen met grote opgaven is absoluut nodig. Wij hebben hoge verwachtingen van het coalitieakkoord dat er komt, ook gelet op de bijdragen van de vorige sprekers. Voorzitter, wij sluiten ons aan bij uw oproep om dat coalitieakkoord ondubbelzinnig helder te laten zijn in de prioritering, in de scherpte en in de munten die we erbij leggen. Dan de coalitievorming. Wie moeten de zware opgaven presteren. Een voorzet van de verkenner, de zittende coalitie met de PvdA erbij. Dat is een denkbare coalitie met drie nieuwe wethouders, vers, fris, ambitieus, in combinatie met de jongelui die er al deel van uitmaken, dat wordt een heel krachtdadig college. Voorzitter, met de PvdA, collega Slikker, die in de rijke traditie van de Amsterdamse volkshuisvestingswethouders Wibaut en Schaefer werk gaat maken van volkshuisvestingsbeleid, het CDA, CDA-collega Van der Sloot, die werk gaat maken van een houdbaar en doeltreffender lokaal zorgstelsel en met VVD-collega Geers die het lagelokalelastenbeleid van de afgelopen tien jaar doorzet. Voorzitter, zomaar een doorkijkje naar over zes tot zeven weken. Wij zijn nieuwsgierig naar de resultaten, naar het coalitieakkoord op hoofdlijnen en in alle scherpte, maar dan gaan we er wel even aan voorbij dat er ook een andere coalitie mogelijk was, namelijk de zittende coalitie al of niet met het CDA en De Bossche Groenen.

Daar is net het nodige over gezegd, dat zou volstrekt in lijn liggen met de uitslagen van 2018 en 2022, De Bossche Groenen is twee verkiezingen op rij aan de winnende hand. Ben ik salesman, handelsvertegenwoordiger van De Bossche Groenen? Nee, maar het is wel de kunst om recht te doen aan de uitslagen, dat heeft ook alles te maken met vertrouwen, dat van de kiezers, het opbouwen van vertrouwen. Als we dan kijken naar het programmatische verschil tussen De Bossche Groenen, D66 en GroenLinks dan ben je een knappe als je het verschil ziet, dan ben je een hele knappe. Waarom dan niet aan de tafel? We hebben het net even mogen meemaken. Ik moet u zeggen, het is er wel bijgeharkt. Als we, ook op basis van de observatie van de verkenner, hier vaststellen dat we ook het verschil tussen de verschillende opvattingen moeten onderstrepen voordat we compromissen bakken op maatschappelijke vraagstukken. Dan kan het toch niet waar zijn dat je de partijen maant om zich vier jaar lang braaf te gedragen, vooral niet te kritisch te zijn, om vervolgens over vier jaar te mogen instappen. Dat heb ik helemaal verkeerd begrepen collega Van der Geld en collega Kâhya.

Dat heb ik helemaal verkeerd begrepen, maar wat ons betreft gaan wij hier een cultuur bouwen waar het verschil gemanifesteerd mag worden, het betere tegenvoorstel er mag liggen zonder dat de compromissenmachine hier een grijze deken overheen legt. Als we in dit huis verder willen in een positief werkklimaat dan is het noodzakelijk om met open mind die slag aan te gaan en wij nemen die uitdaging graag aan. Mevrouw VISSCHER: Er is op zich niet veel verrassends te vinden in het verslag van de informateur en de gespreksverslagen van de gesprekken die met alle partijen zijn gevoerd. Dat wij als SP niet vaak als mogelijke coalitiepartner worden genoemd, eigenlijk alleen door onszelf, is ook niet zo vreemd want we hebben immers verloren en dan past bescheidenheid. Dat houdt na vanavond overigens wel weer op. De opmerking over De Bossche Groenen was op zich niet nieuw, maar het is wel heel erg jammer dat het goede gesprek dat de informateur aanraadt niet al lang heeft plaatsgevonden want dit was vier jaar geleden ook al het geval. We vinden het erg dat een partij die nu al voor de derde keer op rij heeft gewonnen erbuiten wordt gehouden, wij hebben dit zelf ook meegemaakt en we weten dus hoe dit is. We hebben in de oppositie altijd wel goed met De Bossche Groenen samengewerkt, dus het kan wel.

Voorzitter, er is natuurlijk al veel over de opkomst gezegd en ik wil daaraan toevoegen dat ik bij mij in de wijk verschillende keren ben aangesproken omdat de mensen met hun stembriefjes bij de school het Rondeel hadden gestaan, maar dat daar geen stembureau meer was. In de brief bij de stempas stond dat je op de website kon kijken of een telefoon kon bellen om het adres te achterhalen, maar het zou fijn zijn geweest als het dichtstbijzijnde stembureau genoemd was of dat er anders een bordje bij het ex-stembureau had gehangen met het adres van de nieuwe plek. Hoe dan ook, de opkomst was een dieptepunt en laten we hopen dat we dat kunnen omdraaien. Er zijn vele redenen te bedenken waarom mensen niet hebben gestemd en aan de redenen die de informateur al uit de gesprekken heeft gehaald zou ik ook nog willen toevoegen het ontbreken van een duidelijk smoel, er moet iets te kiezen zijn, de heer Kagie zei het ook. Er moet ook beleid met een smoel zijn, al jaren regenboogcoalities die op de zaak passen, meer dan een gewaagde duidelijke keuze en visies. Krijgen we nu een college met een smoel? Nou een heel klein smoeltje, met de PvdA erbij komt er een iets progressiever geheel en natuurlijk zijn we daar als SP blij mee want er ligt een grote opgave om juist die ongelijkheid waar de heer Kâhya het ook over had aan te pakken.

De mensen met de laagste inkomens wonen relatief gezien het vaakst in de slechtste woningen en hebben het meeste last van hoge energieprijzen, leven minder lang, zijn minder lang gezond, hebben het meeste last van de gestegen voedselprijzen, hebben het meest te maken met slechte luchtkwaliteit en hun kinderen hebben minder kansen. Tel daar nog de wachtlijsten in de jeugdzorg en de problemen in de thuiszorg bij op en je weet dat dit smoeltje hard nodig is. De 16

SP zal dat smoeltje vaker naar juist die mensen laten kijken en dat zijn ook de mensen die hun weg terug naar de stembus moeten vinden. Het is ons aller belang dat we als volksvertegenwoordigers in al onze verscheidenheid ook weer echt het hele volk vertegenwoordigen. Mevrouw SAMSHUIJZEN: Allereerst wil ik de heer Pechtold bedanken voor de door hem uitgevoerde verkenning. De heer Pechtold geeft in de verslaglegging aan dat scherpte en onderscheidende standpunten worden vermeden, juist in een tijd waarin scherpe keuzes onvermijdelijk zijn. Laat ik dit als open uitnodiging zien om als eerste geluid van de Partij voor de Dieren binnen deze raad juist die scherpte op te zoeken. Om die scherpte op te zoeken wil ik mij graag uitspreken over de keuze van het nu al uitsluiten van De Bossche Groenen voor de nieuwe coalitie, zoals net ook al benoemd. Aan het begin van de verkenning de deur voor een partij dichtgooien ziet mijn fractie als de kiezer de rug toekeren. We sluiten ons dan ook aan bij het dringende advies van de heer Pechtold ten aanzien van de huidige coalitie en De Bossche Groenen, om nog eens goed met elkaar in gesprek te gaan. Mijn fractie onderschrijft het voornemen om een zesde wethouder aan te stellen volledig, hiermee kunnen de portefeuilles meer over de wethouders verspreid worden.

We vragen om bij de benutting van deze herverdeling gepaste aandacht te hebben voor een groep inwoners die in de ruime meerderheid is, namelijk de dieren. Wanneer dierenrechten en dierenwelzijn een prominente plek in een van de portefeuilles krijgen dan kan er eindelijk werk worden gemaakt van een echt dierenwelzijnsbeleid waar niet de mens centraal staat, maar waarbij de uitgangspositie het welzijn van het dier is. Daarnaast mag ik hopen dat het niemand van u is ontgaan dat het IPCC op 4 april jl. een nieuw klimaatrapport heeft gepubliceerd. Opnieuw wordt hierin grote urgentie uitgesproken, we zitten in een crisis, we leven in een sluitend tijdvlak en het is nu tijd voor grote verandering voor het te laat is. Dit betekent dat Den Bosch uiterlijk in 2030 klimaatneutraal moet zijn om aan de mondiale doelen bij te dragen. Een stap in de goede richting is de intentie om in 2040 in plaats van in 2050 klimaatneutraal te zijn. Er is aangegeven dat geen van de formerende partijen hier principiële bezwaren tegen heeft en we roepen dan ook op om het klimaatdoel minimaal naar 2040 te verplaatsen, wat nog steeds te laat is. Daarnaast roepen we op om direct in actie te komen, hoe sneller wordt gehandeld hoe meer CO2 bespaard wordt.

Het water mag ons in Den Bosch dan nog niet letterlijk aan de lippen staan, elders in de wereld sterven nu al vele mensen en dieren als gevolg van klimaatverandering, voornamelijk veroorzaakt door mensen uit het rijke westen, mensen zoals wij. Wat verder volledig in de verslaglegging ontbreekt, zoals net ook al is benoemd, is het thema Landbouw. Mijn vraag is dan ook waarom dit onderwerp niet in de gesprekken is behandeld. Veehouderij heeft een immense impact op klimaatverandering zoals ook in dit IPCC-rapport is benoemd. Naast dat de veehouderij een grote veroorzaker van directe uitstoot is, draagt de veehouderij ook in grote mate bij aan ontbossing. De ontbossing van de Amazone wordt voor 91% veroorzaakt door veehouderij, namelijk door het verbouwen van veevoer. Veehouderij is een vastgelopen systeem en een breed maatschappelijk probleem, dit is wat de maatschappij jarenlang aan boeren vroeg om te doen en wat er van het systeem verworden is. Het is onze verantwoordelijkheid om boeren te helpen omvormen en ik roep de formerende partijen dan ook op om dit thema in de coalitiebesprekingen mee te nemen. De grootste bedreiging voor de lokale natuur die de veehouderij, maar ook de intensieve landbouw voortbrengen is stikstof, ook dit onderwerp zie ik niet terug in de gespreksverslagen.

Stikstofminnende planten floreren en zeldzame planten verdwijnen en als gevolg hiervan worden ook dieren zoals bijen, vlinders en andere insecten geraakt. Ze vinden minder eetbare planten en sterven uit, het hele ecosysteem raakt op deze manier uit balans. Even ter verduidelijking van dit probleem, het aantal insecten in Nederland is de afgelopen dertig jaar met 75% afgenomen, dat wijst onderzoek van de Radbouduniversiteit en Naturalis uit. Voor de Partij voor de Dieren is het nu tijd voor actie en dat begint met het uitroepen van de vernietigende crisissen waar we in zitten, we vernietigen de aarde en alles wat op haar leeft, inclusief onszelf. Voorzitter, ik roep de formerende partijen dan ook op om de klimaatcrisis en de biodiversiteitscrisis uit te roepen, het is geen 5 voor 12 meer, maar het is 5 over 12. Voorzitter, de Partij voor de Dieren spreekt vertrouwen uit naar de heer Pechtold voor het vervolg van de formatie en wij willen de heer Pechtold en met name natuurlijk de formerende partijen vragen om de urgentie en de benodigde aandacht te geven aan de zojuist door mij genoemde onderwerpen en crisissen. De heer VAN DER KRABBEN: Voorzitter, als je deze avond zo hoort en ziet dan wil ik in de eerste plaats iedereen van harte feliciteren, de nieuwkomers en degenen die herkozen zijn, en ik hoop dat we er met elkaar een collegiale gemeenteraad van maken.

Ik leg dat ook bewust uit, maar voordat ik daarop verderga, kijk ik eerst even naar achteren en wil ik de heer Pechtold hartelijk bedanken voor de wijze waarop hij de gesprekken heeft gevoerd en het rapport heeft neergelegd. Wij spreken de wens uit dat u ook in hetzelfde tempo en in goed overleg de vervolgstappen gaat zetten en dat u zorgt 17

dat er ruimte is voor partijen die niet in de coalitie zitten, dat geef ik ook de informateur of straks de formateur mee. Voorzitter, als ik vanavond alles zo hoor dan worden de messen op bepaalde punten geslepen, maar uiteindelijk zitten wij met 39 mensen namens Den Bosch, alle Bosschenaren, mensen uit Rosmalen en noem ze allemaal maar op, in de Bossche gemeenteraad en die verwachten van ons dat wij bij projecten zo veel mogelijk consensus bereiken om de stad te laten groeien en het beste voor hen te doen, ongeacht welke kleur uw partij u ook heeft, dat is eigenlijk het belangrijkste. Daarvoor kies je op een bepaald moment een coalitie met wethouders en dan hoor ik iedereen daarover praten. Wist u dat eigenlijk de basis van het goed functioneren is dat mensen in een college en een raad zitten die met elkaar kunnen overleggen om stappen te kunnen zetten. Er hoeft niet altijd een corona over ons heen te komen, dan weet iedereen elkaar te vinden, ook bij de normale projecten moet u respect voor elkaars standpunten hebben, maar wel zorgen dat er stappen worden gezet en besluiten worden genomen. Het allerbelangrijkste is dat we proberen om op hoofdlijnen te sturen.

Ik hoorde hier in het verleden soms discussies, en ik sluit ze ook niet uit voor de toekomst, waarbij ik dacht: wat zouden de mensen thuis daarvan denken? Als ik dan spreek over de lage opkomst, wat zou u daaraan kunnen doen? Wij hebben in het verleden bij belangrijke dingen wel eens geroepen 'houd een referendum, laat mensen of een deel van de stad naar een referendum komen en hun mening uitspreken', als je dat meerdere keren doet, bevorder je ook automatisch de betrokkenheid van de mensen en straks hopelijk ook de verkiezingen. Er liggen altijd mogelijkheden op tafel en die worden meestal afgekaderd door te zeggen 'ja wacht even, we hebben de eerste stap al gezet en dan kun je dat eigenlijk niet meer doen', ik kom daar later wel op terug. Wij hebben ook tegen de informateur gezegd dat de PvdA van ons de zesde partij mag zijn en waarom? Omdat wij eigenlijk een stabiel college willen want een ding is zeker, wij praten daar vanavond niet over, maar de financiële gevolgen van de corona komen allemaal nog op ons af, de gevolgen van de oorlog en de problemen die de mensen nu in hun portemonnee treffen, komen allemaal op ons af. Ik wil de onderhandelaars daarom het volgende meegeven. Als we praten over inflatie toepassen, wat gebruikelijk is, dat wil zeggen dat de tarieven met dat percentage worden verhoogd, dan is de andere kant dat wordt geroepen dat de ozb ook omhoog moet.

Waarom zou in het coalitieakkoord niet de afspraak gemaakt kunnen worden dat de eerste twee jaar enkel de inflatie wordt toegepast en als de tijd beter is kijken of de ozb wordt verhoogd omdat de mensen nu zo diep in hun portemonnee worden geraakt. Als dat soort ruimtes in het coalitieakkoord komen, zijn wij best bereid om daar met elkaar over te praten, ik vind dat je daar als hele gemeenteraad over moet kunnen praten. Ik denk dat je het goed doet als je zo samen bepaalde stappen zet, los van wie er concreet in de coalitie komt, want uiteindelijk maakt de coalitie voorstellen die dan in de gemeenteraad op tafel komen en je moet toch proberen om daar samen uit te komen. Voorzitter, dat is eigenlijk mijn algemene opmerking. Ten tweede wil ik meegeven dat je ook eens moet kijken… Wij vergaderen allemaal in dit huis en willen we de opkomst wat vergroten dan zou je toch ook veel meer naar de burgers moeten kunnen. Ik heb wel eens gezegd: als je dit op de markt doet dan komen er meer mensen kijken dan in dit huis. Ook dat zijn nieuwe mogelijkheden waar we over moeten spreken; dat je dat soort stappen durft te zetten. Dan kijk ik u nog eens goed aan en dan denk ik dat ik persoonlijk als Bosch Belang vertrouwen stel in alle 39 raadsleden om die stap te kunnen zetten.

U weet dat Bosch Belang een van de verliezers en een forse verliezer was, maar wij hadden ook de pech dat wij niet in de prijzenpot van de reststemmen konden meedelen. Dat kon een aantal partijen wel, maar wij hebben dat verlies gehad, anders hadden we er misschien een zetel bij gehad, maar wij hebben dit verlies geaccepteerd. Bosch Belang viert in 2023 haar 100-jarig bestaan en als je door de hele geschiedenis heen kijkt dan heeft Bosch Belang, en u maakt dat ook met uw partij mee, ups en downs gekend en wij zijn bezig om daar weer uit te klimmen. Daarbij wil ik het eigenlijk laten. De heer VAN CREIJ: Ik heb net een aantal mensen een soort algemene beschouwing horen houden en dat ga ik niet doen. Wij delen de zorgen, het is al vaker gezegd, over de allerbelabberdste opkomst. De burgemeester gaf in zijn brief eigenlijk ook aan dat hij zich zorgen maakt over de opkomst en dat we er alles aan moeten doen om het vertrouwen van de burger terug te winnen. Ik zou zo gauw niet weten hoe we dat moeten doen, de heer Van der Krabben gaf net aan dat we meer naar buiten moeten treden. Ja, dat proberen wij zo veel mogelijk te doen met allerlei contacten met de burgers e.d. en ik denk dat dit ook veel meer moet gaan gebeuren.

Als wij kijken naar de brief van de heer Pechtold en zijn samenvatting, dank daarvoor, moeten we echt opletten dat het coalitieakkoord geen oude wijn in nieuwe zakken wordt. Ik ben dan ook blij met de opmerkingen van diverse partijen dat het een programma op hoofdlijnen moet zijn en dat er ruimte moet zijn voor meningsverschillen. Hij is nu even weg, maar ik hoorde de heer Kâhya net refereren aan de kieswijzer, daar was ik eigenlijk heel blij mee. Wij zullen de komende tijd zeer nadrukkelijk kijken wat er in de kieswijzer en de verkiezingsprogramma's staat en in hoeverre de partijen de poot stijf houden om te kijken of sprake is 18

van kiezersbedrog. Ik kijk in de kieswijzer en ik hoop dat dit straks ook terugkomt in het programma op hoofdlijnen. Er is een ruime meerderheid voor een oostelijke ontsluitingsweg en het afschaffen van de hondenbelasting tot kostendekkendheid, zo kan ik nog meer zaken opnoemen die in de kieswijzer en de programma's van de diverse partijen staan. De heer GERSJES: Even een vraag aan de heer Van Creij. U weet net zo goed als ik dat je bij het vormen van een coalitie niet alles wat in je partijprogramma staat naar de coalitie kunt meenemen, je zult water bij de wijn moeten doen. Hoe kijkt u daar tegenaan? Als je een keer A zegt, moet je de volgende keer misschien wel B zeggen. De heer VAN CREIJ: Dank voor de opmerking mijnheer Gersjes. Ik zei 'in hoeverre houden partijen de poot stijf richting de anderen'. Als ik naar D66 kijk die veel windmolens wil en naar een partij die er zo min mogelijk wil, wat komt daar straks uit? Zo zijn er meer van dat soort zaken waarbij ik heel nadrukkelijk ga kijken naar de meningsverschillen en of er een partij is die alleen maar water bij de wijn hoeft te doet of dat het allemaal van één kant komt. Wat dat betreft, zijn wij heel blij. We zien het verdere verloop met vertrouwen tegemoet.

De heer VAN HATTEM: Ook namens het PVV felicitaties aan alle partijen die nieuw in de raad zijn gekomen en partijen die extra zetels hebben gewonnen, maar ik weet niet of ik de grootste partij onder de Bossche kiezers moet feliciteren, dat is namelijk de partij van de niet-stemmers. We zitten hier namens maar 48% van de Bossche kiezers, 52% heeft besloten thuis te blijven. Ik weet niet of ik die mensen ook moet feliciteren want zij zijn niet in dit gremium vertegenwoordigd. Daar ligt wat mij betreft ook de grootste opgave voor de komende vier jaar, om die mensen er wel bij te betrekken, niet alleen om hen te verleiden om over vier jaar wel naar de stembus te gaan, maar ook om hen te betrekken bij belangrijke besluiten die deze gemeente neemt. Dat vraagt om te kijken naar welk perspectief er ligt bij deze uitslag. We zien D66 als grootste partij, we hebben de oud-minister van Bestuurlijke vernieuwing als verkenner en dat geeft toch wel een perspectief en een kans om daar bepaalde instrumenten voor in te zetten. Het is een prachtkans om de kroonjuwelen van D66 voluit op te poetsen en dan doel ik met name op de inzet van het referendum. Door dat referendum in te zetten, kunnen juist de niet-stemmers de komende vier jaar consequent bij onze gemeente betrokken worden en blijven en kunnen ze ook hun stem in het gemeentebestuur laten horen.

Dus de oproep van de PVV is: zet vooraf het instrument van het referendum in, niet alleen het raadplegend referendum dat op dit moment in de verordening staat, maar ook het raadgevend referendum, zo gauw het mogelijk is het correctief bindend referendum en ook de referenda op wijkniveau en dorpsniveau. Al die opties moeten worden bekeken. Dus zorg ervoor dat ook de niet-stemmers gehoord kunnen worden en sowieso al de stemmers in Den Bosch. De PVV zal daarom, los van wat uit deze coalitie komt, op zeer korte termijn een initiatiefvoorstel indienen om de referendumverordening aan te passen en te zorgen dat referenda breder in deze stad, in onze gemeente, kunnen worden ingezet want zoals ook in de brief van de verkenner staat, kan het instrument Referendum samen met andere instrumenten zorgen voor de benodigde cultuurverandering die deze raad nodig heeft. Dan voorzitter, een volgend punt, over de zesde wethouder. We hoorden net al dat heel veel mensen zich niet gehoord voelen en het niet horen is toch een van de zintuigen die we kennen. We kennen vijf zintuigen en laat het nieuwe college nou eens eerst die vijf zintuigen gebruiken in plaats van er een zesde zintuig in de vorm van een zesde wethouder aan toe te voegen wamt een zesde zintuig is toch vaak een beetje intuïtief en vaag.

Zet gewoon de vijf zintuigen die je hebt in en dat kun je prima doen met vijf wethouders, niet meer dan noodzakelijk is. Dan hebben we ook nog een aantal punten dat in de brief van de verkenner staat. Daarin wordt onder andere gesproken over het aantal windturbines dat in de Rosmalense Polder zou moeten komen, de vraag is hoeveel het er moeten worden. Wat de PVV betreft, kunnen we daar direct een scherp en concreet antwoord op geven: nul windturbines. Dat is de komende vier jaar onze inzet. Er staat ook dat er weinig principiële bezwaren waren tegen klimaatneutraal van 2050 naar 2040. De PVV heeft daar duidelijk principiële bezwaren tegen, ik begrijp dat de meer progressieve partijen die de coalitie gaan vormen, inclusief de VVD, Rosmalens Belang en het CDA, die principiële bezwaren blijkbaar laten varen, maar de PVV zal dat niet doen. Er wordt ook gesproken over de opvang van asielzoekers en draagvlak, er wordt met een goed verhaal een beroep op de eigen inwoners gedaan. Ik zou zeggen luister eerst naar die eigen inwoners of er überhaupt wel draagvlak is voordat je zo'n stap zet. De PVV is er absoluut niet voor om met dat verhaal richting de inwoners te komen, de PVV wil eerst naar de inwoners luisteren. Ook het gebrek aan dualisme wordt in de brief van de verkenner genoemd.

We moeten er allemaal gewoon goed voor zorgen dat het dualisme in deze gemeente echt vorm krijgt en blijft houden. Heel veel partijen willen de ozb verhogen, maar het is totaal decadent om op dit moment, terwijl de inflatie met 12% stijgt, nog te 19

denken aan een verdere lastenverhoging voor onze burgers. Daar werkt de PVV niet aan mee, de lasten moeten omlaag, mensen moeten meer in plaats van minder geld in hun portemonnee krijgen. Dan heb ik nog een aantal punten dat zeker in een nieuw coalitieakkoord zou moeten terugkomen: meer veiligheid, geen azc, geen windturbines, maar ook woningen met voorrang voor onze eigen inwoners en, ik kan het niet laten om toch nog even de titel van het verkiezingsprogramma van D66 aan te halen daar kan ik me namens de PVV wel bij aansluiten want kathedralen bouwen is een mooie titel, liever kathedralen dan moskeeën bouwen. Tot zover voorzitter. De heer GERSJES: Voorzitter, hier mag ik weer als fractievoorzitter en partijleider staan, het was alweer even geleden, en dit keer voor mijn politieke partij VOOR Den Bosch. Mijnheer Pechtold, dank voor uw rapport, de reflectie op de gehouden gesprekken en de visie op hoe u Den Bosch over vier jaar bestuurd zou willen zien, hoe en met wie. Als het aan ons ligt, mag u uw werkzaamheden hier verder voltooien. Voorzitter, ik ben de verkiezingen ingegaan met de hoop mijn activiteiten als raadslid te kunnen doorzetten, mede gezien de wens van de inwoners die vonden dat ik moest doorgaan met mijn sinds 2015 in gang gezette activiteiten voor deze gemeenteraad.

Ik heb samen met een goed, kundig en enthousiast team van kandidaten in korte tijd een lokale politieke partij opgezet en ben met hen aan de slag gegaan. We zijn blijkbaar erg zichtbaar geweest, we hebben sterk campagne gevoerd, op straat en in de winkelcentra, en we hebben ons laten zien en horen op Dtv en in de lokale kranten. Het eindresultaat is inmiddels bekend en daarom mag ik hier weer staan als een van u, als een van u. 1700 mensen hebben op ons gestemd, dat is ongeveer een volle tribune van de M-side van FC Den Bosch, om even een beeld te vormen. Zij hebben dit samen met ons gerealiseerd, nogmaals dank aan hen daarvoor. We hebben er veel zin in om op een constructieve en zinvolle wijze hopelijk nog een keer oppositie te gaan voeren. Wij zullen ons sterk maken voor belangrijke thema's zoals de energieopgave, duurzaamheid, de woonopgave, energiearmoede en veiligheid en leefbaarheid in de wijken en dorpskernen. Dat gaan we doen met de inzet van vooral vrouwelijke leden in de commissies waarmee wij de verhouding man en vrouw in de gemeenteraad op peil of in balans willen houden. Er is veel werk aan de winkel, de stad heeft een goed bestuur nodig en ik heb er vertrouwen in dat dit er gaat komen, maar wel meer naar buiten treden en nog zichtbaarder worden.

Voorzitter, ik hoop dat de oppositie de komende vier jaar niet in zijn hemd of in de kou zal staan en dat al het werk dat zij zullen gaan verzetten zo nu en dan wel zal worden gehonoreerd, al is het maar een nacht-BOA als vooruitgeschoven post bij kleine incidenten waarvoor de politie niet direct hoeft te komen opdraven. Tot slot voorzitter, wij van VOOR Den Bosch zullen onze stinkende best doen om als partij nog meer te gaan groeien en zullen als lokale Bossche partij voor Den Bosch de belangen en de wensen van onze kiezers en inwoners behartigen zoals zij van mij gewend waren. Wie weet waar we dan als VOOR Den Bosch in 2026 zullen staan. Voorzitter, ik wens u allen, de ambtelijke organisatie, de griffie, de raadsondersteuning, de toekomstige wethouders en de burgemeester, de bodes en de pers, maar ook de heer Pechtold succes met uw werkzaamheden. Als ik iemand ben vergeten, excuses. De komende vier jaar zullen met succes worden gevormd en ik hoop dat een nieuw bestuur met een coalitieverklaring komt en dat die niet wordt dichtgetimmerd. Geen akkoord maar een verklaring en dat de deur niet op een kier maar wagenwijd open staat voor ons allemaal. Ich wünsche Ihnen alles Gute. De VOORZITTER: Dat klinkt bijna als Leefbaar 's-Hertogenbosch. Dank u wel. Ik wil graag het woord geven aan de heer Van der Geld als lijsttrekker van de grootste partij omdat dit usance is.

Ik geef hem graag het woord om deze vergadering concluderend af te ronden. De heer VAN DER GELD: Ja voorzitter dank u wel en ook dank aan alle collega's. Als ik vandaag een ding gehoord heb dan is het de overduidelijk hele brede consensus, zo niet unaniem, dat we iets met de hele lage opkomst moeten. Ik en u allemaal zeiden het al in de bijdragen, dat is iets waarmee we volgens mij vanaf morgen al aan de slag moeten en dat we jarenlang moeten volhouden. Ik hoorde ook brede steun voor een scherp akkoord, maar ook tempo en we gaan proberen beide erin te houden. Ik hoorde ook over een open houding en ik zeg namens de collega's toe dat wij die tijdens, maar ook na het proces met u zullen hebben. Ik proef zeker brede steun voor de terugkeer, als ik het zo mag formuleren, van de heer Pechtold. Er is dus geen weg meer terug, dus dank en ik zie de samenwerking met veel plezier tegemoet. Tot slot vraag ik de verkenner om de gemeenteraad op de hoogte te houden van de voortgang van de onderhandelingen. Dank mijnheer Gersjes voor alvast de felicitaties voor het wethouderschap maar we zijn er nog niet, er moet nog wel gewerkt worden en wij zullen u ook op de hoogte houden van de voortgang, natuurlijk rekening houdend met de vertrouwelijkheid van het proces. Dank.

20

De VOORZITTER: Dank u wel. Dan stel ik vast dat er een verzoek van de grootste partij aan de heer Pechtold ligt om zijn werkzaamheden als formateur voort te zetten. Ik wens hem daar veel succes mee. De raad heeft behoefte aan een open en transparant proces zoals we dat de afgelopen weken hebben leren kennen. Dan dank ik u allen voor uw bijdrage vanavond in het debat. Ik sluit deze vergadering en ik vraag de raadsleden om over 20 minuten terug te komen in deze raadzaal voor een besloten vergadering. Dank u wel.

Sluiting 20.59 uur Vastgesteld in de vergadering van de gemeenteraad d.d. 31 mei 2022

21