Notulen raadsvergadering 2021-11-09

Het heeft er wel mee te maken hoe je je in deze zaal opstelt, ook omdat sommige dossiers heel persoonlijk worden gemaakt. We gaan het daar straks bij De Poort over hebben, daar gaat het niet meer om het collegebeleid, maar daar wordt één iemand uitgevist. Als we met elkaar voor het stadsbestuur staan, kunnen we niet accepteren dat het wordt uitgefilterd tot één iemand en één voornaam en daar hebben we met elkaar een rol in. Voorzitter, de leefbaarheid heeft ook te maken met de openbare ruimte, niet alleen met veiligheid maar ook met de openbare ruimte en daarvan zien we dat die de afgelopen jaren echt onder druk kwam. De openbare ruimte was steeds 20

het eerste potje bij de ombuigingen en dan zie je op een gegeven moment zinnen in de begroting als 'we kunnen nog net de dingen doen om aansprakelijkheid te voorkomen'. De VVD wil dat de volgende raad met een nieuw mandaat keuzes gaat maken over het kwaliteitsniveau en kleine herstelmaatregelen versus vervangingskosten op langere termijn. Vandaar dat wij motie M4 daarover indienen, om daar onderzoek naar te doen omdat je ook gewoon wilt dat mensen veilig over straat kunnen, dan is de lokale politiek soms echt stoeptegelpolitiek, maar ook bijvoorbeeld speeltoestellen vervangen. Als we het dan over speeltoestellen hebben, is een variant daarop een skatebaan. De skatebaan in het van Vladerackenpark in Rosmalen voldoet niet meer aan de veiligheids- en gebruikseisen en de raad heeft meermaals aangegeven dat we de urban sports belangrijk vinden, vandaar dat wij amendement A2 indienen om die skatebaan veilig te maken en op te knappen, ook omdat we die buitenruimte steeds intensiever gebruiken, ook in coronatijd. Voorzitter, een andere uitdaging is de energiearmoede, de heer Van der Krabben heeft de motie al goed toegelicht.

Armoede en schulden voorkomen dat mensen kunnen meedoen in de samenleving en de VVD vindt dit een drempel die we met elkaar moeten oplossen, vandaar dat we deze variant pakken en het investeren op isolatiemaatregelen, dat is het amendement Energiefixer dat GroenLinks zal toelichten, maar ook de schrijnende gevallen tijdelijk ondersteunen zodat je hen letterlijk de winter door kunt helpen. Voorzitter, we moeten ook perspectief blijven bieden in moeilijke tijden en dat doen we bijvoorbeeld met het amendement over de Bossche Zomer. Onze ondernemers hebben het nu moeilijk en wie weet welke maatregelen er op 12 november a.s. weer worden bekendgemaakt die de ondernemers gaan raken. Die moeten perspectief hebben en voor 2022 hebben we die Bossche Zomer weer nodig voor onze culturele makers, onze ondernemers en iedereen die misschien ook door de energiemaatregel het geld niet heeft om op vakantie te kunnen. Vandaar dat wij dit amendement graag mede-indienen. Voorzitter, dit college heeft recent een brief gestuurd over de krapte op de ambtelijke arbeidsmarkt, over hoe moeilijk het is om vitale vacatures in te vullen.

Dat merken we en daar kan de ambtelijke organisatie niets aan doen, ze werken met een krappe bezetting en dan is het wel bewonderenswaardig dat bijvoorbeeld het team Financiën dat niet heel veel mensen heeft, toch gewoon gedegen informatie en gedegen financiële controle op tafel kan leggen, complimenten daarvoor. We hebben een aantal dingen nodig om ons als gemeente aantrekkelijk te maken, voldoende budget, mogelijkheden en een aantrekkelijke campagne, maar ik vind dat er ook een perspectief bij hoort. Ik gaf in de commissie al aan dat onze toekomstvisie, het Perspectief 2035, eigenlijk niet terugkwam. Laten we dat Perspectief 2035 nu ook gebruiken om elkaar mee te nemen in waar we naartoe werken, zodat je je medewerkers duidelijk kunt maken: dit is waar wij naartoe werken, hier kun jij aan bijdragen in de functie die je gaat vervullen. Door als gemeente dat goede verhaal te kunnen vertellen, in plaats van alleen 'zoveel uren en zoveel salaris' ook het inhoudelijke verhaal te vertellen kun je mensen binden. Laten we dat met elkaar oppakken want we hebben de mensen nu eenmaal nodig om te blijven bouwen aan onze toekomst. Tot zover. De heer ROOVERS: Dank u wel voorzitter, ik zal het kort houden. Er is veel gezegd tijdens de commissies, er waren goede discussies.

Voorzitter, ik ben mijn verhaal in de commissie Bestuur van een paar weken geleden begonnen met op te merken dat deze begroting net als de voorjaarsnota gehuld is in een mist van onzekerheid door het feit dat er nog steeds geen regering is, door het feit dat de coronacrisis is uitgebroken en dat er daardoor een beleidsarme begroting ligt. Voorzitter, een begroting gehuld in onzekerheid terwijl de samenleving eigenlijk steeds meer roept om zekerheid op allerlei terreinen, bestaanszekerheid, en voorzitter wat ons betreft, is het de rol van onze raad om daar een antwoord op te bieden. Een van die vormen van onzekerheid is energiearmoede. Het ging er in 2020 bij de begroting ook al over, toen in de context van de discussie over de windmolens en tot mijn spijt moet ik constateren dat het in 2021 een veel groter probleem is geworden dan we in 2020 hadden durven voorspellen. Energiearmoede dreigt een van de grote vraagstukken van deze tijd te worden en om die reden zijn wij mede-indiener van een motie van de PvdA en anderen die kijkt waar wij mensen die in energiearmoede zitten, kunnen ondersteunen, eigenlijk hulpmaatregelen voor de mensen die het het hardst nodig hebben. Dit is een belangrijke en nodige motie, maar voorzitter het probleem zit eigenlijk ook veel dieper.

Het probleem ontstaat eigenlijk met dat de energietransitie wat ons betreft, valt of staat met het eigendomsvraagstuk. Dat hebben wij in 2020 ook al op die manier gezegd, als we de energiemaatregel die wij hier nemen niet als publieke overheid zelf uitbaten, hebben wij ook niet de middelen tot onze beschikking om een antwoord op die energiearmoede te bieden. Wat ons betreft, en daarover zijn verschillende moties ingediend die we ook zullen steunen, is het van belang om bijvoorbeeld collectieve zonnepanelen op woningen te plaatsen, die zonnepanelen ook collectief uit te baten en bijvoorbeeld te investeren in het isoleren van sociale huurwoningen. Die rol zou de gemeente moeten spelen, dus een actievere rol in het oplossen van het vraagstuk van de energiearmoede, ook juist om het draagvlak voor de energietransitie, dat door dingen als 21

energiearmoede ernstig wordt geschaad, te versterken. Die motie steunen wij dus. Voorzitter, dan de woningbouw. Ook daar zien we dat we, doordat de overheid zich steeds verder terugtrekt en de samenleving steeds meer rond de markt organiseert, er steeds minder in slagen om het algemeen belang te dienen, het algemeen belang van toegankelijke en betaalbare woningen. Het is wat ons betreft daarom ook van belang dat wij als gemeente een actievere rol gaan spelen in de woningbouw om juist dat marktmechanisme wat in te dammen en meer betaalbare woningen te bouwen. Daarover zijn verschillende moties ingediend die wij zullen steunen. Voorzitter, die actievere rol van de staat, die actieve toegankelijkheid van publieke diensten, is van essentieel belang. Wij zijn indiener van één amendement deze vergadering bij de belastingvoorstellen. In 2020 heeft de gemeenteraad het tarief voor het wegbrengen van grofvuil verhoogd van € 0,05 per kilo € 0,15 per kilo. Ook wij hebben daar destijds weinig aandacht aan besteed, maar mijn fractie heeft in de periode daarna veel signalen gekregen van met name mensen met lage inkomens die aangeven dat deze verhoging echt een financiële drempel is geworden voor het wegbrengen van hun afval met, en ik hoef dat hier denk ik niet uit te leggen, ook zwerfafval als gevolg.

Wat ons betreft, moeten we die maatregel gedeeltelijk terugdraaien en daarom dienen we bij de belastingvoorstellen ook amendement 1 in dat zegt het tarief van de WOZ dat wij nu verlagen om de netto-opbrengst gelijk te houden, wat bij geen enkele andere belasting zo werkt, het tarief van 2020 te handhaven en het geld dat dit oplevert, ongeveer € 530.000, in het verlagen van het tarief voor het wegbrengen van grofvuil te stoppen. Dat is een kostenneutraal amendement waarmee we een publieke dienst breder toegankelijk maken. De heer VAN CREIJ: Heel even richting de heer Roovers. U geeft aan dat er in uw optiek meer zwerfvuil is, kunt u dat misschien cijfermatig aangeven? Ik zie het in de openbare ruimte namelijk niet zo. De heer ROOVERS: Voorzitter, het komt mij vaak voor dat bij containers grote stukken zwerfvuil liggen. Ik kan het niet cijfermatig onderbouwen, het zijn ervaringen die ik zelf meemaak en van de mensen die ons benaderen en ook de verhalen van mensen die bij ons aangeven dat de verhoging van het tarief voor het wegbrengen van grofvuil echt een grote financiële drempel is geworden, met name voor mensen met een lager inkomen. Voorzitter, het verlagen van het WOZ-tarief, waarmee wij het niet eens zijn, willen we eigenlijk terugdraaien en de gelden die we daarmee vrijstellen inzetten om een dienst breder toegankelijk te maken.

Daarvan hebben ook de huizenbezitters profijt, maar ook de mensen aan de onderkant van de samenleving die in een huurhuis wonen. Dat is de overweging die wij bij dit amendement hebben. Voorzitter, ik eindig mijn verhaal met het punt dat wij natuurlijk, ik ben blij dat we er uiteindelijk toch nog onder staan, vinden dat Den Bosch haar steen moet bijdragen aan het opvangen van vluchtelingen, maar daar komen we straks nog uitgebreid over te spreken. Ik laat het hierbij voorzitter. De heer VAN DEN KERKHOF: Voorzitter drie weken geleden zaten wij hier ook met de commissie Bestuur, hoe anders waren toen de cijfers en hoe anders keken we toen aan tegen het perspectief op korte termijn als het gaat om corona en 11-11 bijvoorbeeld, welke dilemma's dat in die drie weken heeft gebracht. Toen sprak ik nog over de blessuretijd waar we in zaten als het om corona ging en als ik in sporttermen wil blijven, moet ik het nu wellicht hebben over de eerste helft van de verlenging want zo is het in drie weken ontwikkeld en dat geeft ook aan in wat voor onzekere tijden we zitten, zowel als het gaat om het bestrijden van het coronavirus als om de financiële situatie, dat heb ik al meerdere collega's horen zeggen, de financiële onzekere situatie waarin we zitten door allerlei omstandigheden waar we als gemeente geen controle over hebben.

Vanuit dat onzekere financiële perspectief is het onze kerntaak, onze missie als gemeente, om altijd perspectief te blijven bieden en voorzitter, zo hebben wij ook naar deze begroting en de voorliggende moties en amendementen gekeken: biedt dit meer perspectief aan wat we voor ogen hebben en ook gezien het financieel onzekere perspectief. Voorzitter, dan begin ik met door mijn oogharen te kijken naar wat er op dit moment op mondiale schaal gebeurt, naar de klimaattop in Glasgow, naar de Europese Greendeal in Brussel en ook naar een mogelijk regeerakkoord in Den Haag, ja mensen, dat komt er vast en zeker een keer. Als we naar die drie akkoorden kijken, zien we dat daar hogere ambities uit komen op het gebied van klimaat en dat kunnen we fijn vinden of niet, dat zal de komende jaren ook op gemeentelijk niveau doorwerken. Dat betekent dat we hogere klimaatambities moeten stellen want het is eerder 5 over 12 dan 1 voor 12 en dat vraagt nu eenmaal om maatregelen. Die klimaatambitie kan alleen slagen als die ook gepaard gaat met een sociale ambitie want wie in een tochtig huis woont met een hoge energierekening wordt deze winter keihard getroffen en daar hebben de collega's elkaar in de afgelopen commissies goed gehoord. Die energiearmoede staat hier in Den Bosch hoog op de agenda en, mijnheer Van der Krabben zei het al, we moeten nog een stapje meer doen bovenop die 22

€ 400 uit Den Haag die al aan financiële ruimte wordt geboden voor ieder huishouden. Daar moet een stapje bij voor degenen die het hardst getroffen worden, vandaar dat we samen met Bosch Belang een motie indienen om de energiearmoede verder te voorkomen. De energiefixer, mijn collega van GroenLinks komt daar straks op, gaat erom om er echt ook de handjes bij te krijgen die zorgen dat die maatregelen in ieder huis genomen kunnen worden en er is ook nog ruimte voor Europese middelen. Laten we duidelijk zijn, dit is een begin en we zetten hier als gemeente op in, maar hopelijk zet Europa de verdubbelaar op die energiefixer in. Tot slot zijn er de TONK-gelden die overblijven, dat kan ongeveer € 1 miljoen zijn, en die moeten we niet zomaar laten wegglippen, maar echt alloceren voor de aanpak van armoede en schulden. Mijn collega van het CDA komt daar straks op terug en die dienen we uiteraard van harte mee in. De heer ROOVERS: Een vraag aan de heer Van Den Kerkhof.

U bent indiener van een motie die inzet op het financieel compenseren van mensen die in energiearmoede zitten en die lijn steunen wij ook met onze motie, maar is de heer Van den Kerkhof het met mij eens dat het probleem eigenlijk veel dieper zit en begint bij het eigendomsvraagstuk van de maatregelen die wij voor de energietransitie nemen, dat een hele grote groep mensen, met name met minder geld, daar geen aanspraak op kan maken en een hele kleine groep mensen met meer geld wel? Ziet de heer Van den Kerkhof hetzelfde probleem als mijn fractie? De heer VAN DEN KERKHOF: Kan de heer Roovers wat meer uitleg geven over wat hij hier bedoelt? De heer ROOVERS: Wij hebben in 2020 bijvoorbeeld bij de discussie over de Rosmalense Polder voorstellen gedaan over het in grotere mate publiek uitbaten van maatregelen die wij daar nemen, zodat de gemeente middelen heeft om bijvoorbeeld in te zetten voor het isoleren van woningen, het leggen van zonnepanelen op sociale huurwoningen en wat u ook maar kunt verzinnen. U zat toen niet helemaal op onze lijn, is D66 daar inmiddels misschien anders over gaan nadenken? De heer VAN DEN KERKHOF: Nee voorzitter, dan moet ik de heer Roovers toch teleurstellen, daar zijn wij niet anders over gaan denken dan destijds. We zien wel dat er vanuit hogere lagen hogere ambities op ons afkomen en daarmee zullen meer middelen gepaard gaan.

Dus vanuit die kant zien we dat we vanuit de gemeente de komende jaren meer ruimte krijgen om te investeren in de onderwerpen die u zojuist benoemde, maar daarbij kijken we wel met name richting Den Haag en Brussel. Voorzitter, dan kom ik bij het volgende. Energiearmoede, een dikke ja absoluut en daar gaan we met de voorstellen die hier vanavond voorliggen ook fors in investeren. Een andere vorm van perspectief bieden, is natuurlijk wat het afgelopen jaar in coronatijd heeft plaatsgevonden, de Bossche Zomer. Als er een evenement was dat perspectief bood in die nare tijden was het dat evenement en iedereen onderkent het succes daarvan. Niemand weet hoe de komende maanden en zelfs de zomer van 2022 gaat verlopen, maar we kunnen wel dat perspectief bieden want de Bossche Zomer is een evenement voor en door iedereen. Daarom dienen we een amendement in om daarvoor in ieder geval € 200.000 vrij te maken vanuit de screening Reserve 2021 om daarmee al een zekerheid te bieden richting die organisatie en allerlei partijen in de stad en de dorpen. Voorzitter, corona heeft zaken versterkt en zaken verder in gang gezet en blootgelegd zoals de groeiende kansenongelijkheid.

Ongelijke kansen zijn gemiste kansen en gemiste kansen voor ieder kind dat wel talenten heeft maar niet de mogelijkheid om die talenten te benutten, is een gemiste kans voor ons als samenleving want als mensen niet de kans krijgen om het beste uit zichzelf te halen, leidt dat tot individuele kansenongelijkheid en daarmee tot collectieve armoede. We zouden bijna vergeten dat in deze begroting ook forse investeringen voor onderwijs zitten, als het gaat om de Gelijke Kansen Alliantie en het Onderwijskansenfonds dat in 2022 wordt voortgezet. Voorzitter, maar de kansenongelijkheid moeten we ook niet straks terugzien in de openbare ruimte, in de leefomgeving. Vandaar dat wij van harte de motie van de VVD over het onderzoeken hoe we de ondergrens kunnen stoppen en hoe we ervoor kunnen zorgen dat het niet uitmaakt of je in de binnenstad of in een wijk woont, dat de openbare ruimte moet er goed bij liggen mede-indienen. In sommige wijken is die ondergrens toch echt al bereikt en we zijn nog maar halverwege de bezuinigingen uit het geldende beleidsplan Openbare ruimte. De heer VAN CREIJ: U geeft aan dat u de motie van de VVD om dat te onderzoeken van harte ondersteunt, maar als straks uit dat onderzoek blijkt dat de bezuiniging moet worden teruggedraaid om het weer op peil te brengen, bent u daar dan ook toe bereid?

23

De heer VAN DEN KERKHOF: Laat ik het zo zeggen, ja wij vinden dat de ondergrens op sommige plekken in onze stad en dorpen nu al is bereikt en daarin geïnvesteerd zal moeten worden, maar de opties moeten wel duidelijk zijn. Laat dat vooral rond maart 2022 liggen, zodat voor iedereen duidelijk is waarop we precies moeten inzetten. Voorzitter, als het gaat om de openbare ruimte is het ook van belang dat iedereen wordt uitgenodigd om te bewegen, dat is goed voor de gezondheid en de mentale vitaliteit en corona heeft bewezen dat het goed is om dat dichtbij huis te kunnen doen. Of je nu aan de oostzijde of aan de westzijde van de A2 woont, die voorzieningen moeten er zijn en om die reden en ook naar aanleiding van het goede betoog dat de jongeren bij Informeren & Ontmoeten hebben gehouden, dienen wij graag het amendement van de VVD en Rosmalens Belang over het skatepark in Rosmalen mede in. Tot slot nog twee punten aangaande andere moties waar we graag onze naam onder zetten of nog vragen over hebben. Het afval scheiden is een kunst, mijnheer Roovers zei het al, en ik ben het met hem eens dat er een bovengrens is bereikt wat betreft het tarief voor de milieustations. Volgens mij moeten we die niet verder oprekken want daarmee wordt voor heel veel mensen de drempel echt te hoog om het afval daarnaartoe te brengen.

Anderzijds hebben we natuurlijk ook 'de vervuiler betaalt' als een belangrijk uitgangspunt bij ons afvalstoffenbeleid. Een ander punt is natuurlijk het succes van de containers die gepimpt zijn en waarvan hopelijk ook veel meer gebruikgemaakt gaat worden om daarmee minder dumpingen bij die containers te krijgen. Dat is nog niet duidelijk, maar het is wel een succes dat veel bewoners het echt als een aanwinst in de wijk ervaren en vandaar dat wij zeggen: kijk nou of we dat succes de komende jaren op veel meer plekken in de stad en onze dorpen kunnen doortrekken. Tot slot voorzitter, ik heb het ook in mijn bijdrage in de commissie Bestuur al gezegd, gelijke kansen betekent ook dat er voor iedereen toegang tot deelmobiliteit moet zijn, of je nu in de binnenstad of in Vinkel of Nuland woont, er moeten gewoon deelscooters en deelauto's op acceptabele afstand van iedereen zijn. Anderzijds zien we ook dat deelscooters nu nog in een soort puberfase zitten, ze duiken overal op en ze laten zich niet zomaar aan de kant zetten. Die fase vraagt om een bepaalde mate van regulering, daar zijn we het helemaal mee eens.

We hebben al eerder van het college begrepen dat het daarmee bezig is en de motie van gewoon ge-DREVEN kan dan ook zeer zeker op onze sympathie rekenen, maar er is wel een ding, de heer Van Creij vraagt al direct om fysieke maatregelen terwijl wij wellicht ook iets zien in omdenken en andere afspraken met aanbieders. Als de motie zo is ingestoken dan hebt u de steun van onze fractie. Tot zover voorzitter. De heer VAN DER KRABBEN: Voorzitter, mag ik daar een vraag over we stellen? Ik begrijp de opmerking over de deelauto's en de deelscooters, maar de zorg bij de mensen in de samenleving zit veel meer bij de fietsenstalling, vooral in het centrum van de stad zegt men 'los dat probleem eerst op voordat je aan het andere begint'. Ik denk dat ik dit ook tegen u moet zeggen. Ik zou u ondersteunen als we dat eens wat actiever aanpakken, vooral in het centrum van de stad. We hebben de mensen uitgenodigd om op de fiets te komen en dat gebeurt massaal, maar soms storen de mensen zich aan waar het allemaal staat en dat komt omdat de gemeente geen goede gelegenheid geeft om te stallen. Er zijn natuurlijk rijwielstallingen, maar de mensen zetten hun fiets zo dicht mogelijk bij de winkel. De heer VAN DEN KERKHOF: Dat is een erkend probleem en volgens mij zijn de portefeuillehouders daar druk mee bezig, maar daar moet aandacht voor blijven.

Dat die fietsen niet meer binnen gestald mogen worden en ze op straat staan, heeft ook te maken met andere wet- en regelgeving en dat probleem ontstond gelijktijdig met de opkomst van de deelmobiliteit. Ik ben het helemaal met Bosch Belang eens daar volop aandacht voor moet blijven. Mevrouw HENDRICKX: Ik kan me wel vinden in de bijdrage van de SP, die de grote problemen van dit moment al even aanraakte. De problemen bevinden zich volgens mij met name op het terrein van wonen, het is op dit moment een groot probleem om een betaalbare woning te vinden en op het gebied van klimaat, het is echt 5 voor 12 dat hoef ik volgens mij ook niemand in deze zaal uit te leggen, maar ook op het gebied van armoede, een grotere groep mensen die gewoon niet meer meekomt. Als je dan kijkt naar wat daar eigenlijk onder zit, wat er speelt en wat de trigger is dan zie je dat er een gat is ontstaan en dat gat is medeveroorzaakt door een terugtrekkende overheid die zegt 'we laten de markt onze problemen oplossen'. De cruciale vraag die nu eigenlijk op tafel ligt is: zien wij een rol voor onszelf? Als wij met elkaar die problemen willen oplossen, gaan wij dan aan de lat staan of blijven wij toch kijken naar partners en aanbieders die voor ons onze maatschappelijke problemen gaan oplossen.

Goed, we hebben dat jarenlang geprobeerd, maar we moeten pijnlijk constateren dat er uiteindelijk toch gaten vallen op allerlei terreinen waar we die oplossingen dachten te vinden in de markt en die gaten vallen vooral op terreinen waarin eigenlijk minder belang zit om iets aan te bieden 24

en dan gaat het natuurlijk om woningen waaraan wat minder valt te verdienen en aan zaken als het klimaat. Ja goed, mensen willen gewoon hun producten zo goedkoop mogelijk produceren en klimaatmaatregelen kosten geld, dus 'dat doen we dan maar even niet'. Dat zijn zaken waarover wij als raad ons moeten afvragen of we daarin een stap vooruit willen zetten en of we daarin een verantwoordelijkheid voelen of dat we dat van ons af blijven duwen. Er zijn vandaag verschillende voorstellen ingediend die eigenlijk allemaal aan dat thema raken, maar de invalshoek verschilt, iedere partij kijkt er net even iets anders naar. Als ik kijk naar de problematiek rond de klimaatarmoede valt me vooral op dat er veel pleisters worden geplakt, wij steunen dat van harte mevrouw De Ruiter, maar de energiefixer is vooral pleisters plakken. Het gaat natuurlijk om structurele oplossingen voor de langere termijn. Wij roepen in deze raad al jaren 'zullen we nou eens vaart maken met het verduurzamen van de sociale huurwoningen want er komen problemen aan, er vallen gaten en de energierekeningen lopen op' en we zijn vandaag breed in gesprek: zouden we daar een oplossing voor kunnen vinden.

Wij zoeken dat veel meer in structurele langetermijnoplossingen, de SP refereerde daar ook al even aan, zouden we een slag kunnen maken in het verduurzamen van de kernvoorraad woningen en ja, dan zul je de verantwoordelijkheid moeten nemen voor de inwoners van deze stad, voor de mensen die het niet kunnen betalen want laten we eerlijk zijn, de subsidiemaatregelen verdwijnen vooral in de zakken van de mensen die een eigen woning hebben, die het eigenlijk wel goed hebben, de Teslarijders onder ons, maar de mensen die niet mee kunnen komen, die geen eigen woning en geen grote bankrekening hebben, vallen daarbuiten. Dan moet wat ons betreft de gemeente iets doen want volgens mij is de overheid daartoe op aarde: zorgen voor solidariteit en met elkaar die stap naar voren zetten. Vandaar dat wij vandaag een aantal voorstellen indienen. Het eerste is de deelname aan de woningbouwcorporatie, ook al hebben wij die al eerder ingediend. Wij zouden graag zien dat de woningnood aan de onderkant van de woningmarkt wordt opgelost. We zien in Amsterdam en Assen goede voorbeelden, daar slaan de gemeente en de corporaties de handen ineen om vaart te kunnen maken met betaalbare woningen. Er wordt in Den Bosch wel gebouwd, maar nog te veel in het dure segment en te weinig in het betaalbaar segment, de wachtlijsten lopen alleen maar op en de uitverkoop van de sociale huurwoningen gaat door.

Daar zouden wij graag een stap in willen zetten. Wij dienen samen met Leefbaar 's-Hertogenbosch een voorstel over zon op dak in. We zijn even in de cijfers gedoken en het valt op dat Den Bosch toch echt achterblijft als het gaat om het aandeel zonnepanelen op dak. Dat is volgens mij een win-winsituatie, voordeel voor het klimaat en voordeel voor de huurder, een lagere energierekening en minder uitstoot van CO2. Daar zijn we hartstikke voor en dat dienen wij vanavond ook in. Verder dienen wij het voorstel 'Groen groeit mee' in. Ik was erg blij over de coalitiemotie om toch eens te kijken naar de openbare ruimte want wij roepen al jaren dat er te veel afgaat en ik ben blij dat we vanavond het tij aan het keren zijn, dus van harte mijn steun. Wij dienen ook een voorstel in om met de verstening van de verder groeiende stad ook iets te doen aan de andere kant als het gaat om natuur en klimaatadaptatie. Laten we nou eens kijken of we bij het toevoegen van woningen en het verder verstenen ook iets extra's op het gebied van de groene ruimte kunnen doen want wij denken dat dit hand in hand zou moeten gaan. De heer GEERS: Als we positief op elkaar gaan reageren dan ga ik dat terug doen want ik was positief verrast door deze motie van De Bossche Groenen.

Waar ik De Bossche Groenen de afgelopen jaren vooral over inbreiding hoorde, zegt De Bossche Groenen hier 'we moeten de stad uitbreiden om de woningbouw mogelijk te maken' en mijn vraag aan De Bossche Groenen is welke locaties die in beeld heeft om uit te breiden. Mevrouw HENDRICKX: Laat ik u uit de droom helpen. Wij zijn volgens mij in deze stad al jaren aan het uitbreiden en daar stemmen wij ook voor. Laatst was er weer een voorstel over uitbreiding in Rosmalen en daar stemmen wij gewoon voor, dus ja dat doen wij volgens mij al. We hebben het over de harde plannen die op dit moment gepland staan, op het moment dat we bezig gaan met De Blokken in Rosmalen willen we de projectontwikkelaars ook vragen om iets extra's in te leggen, zodat ook de natuur profiteert. De heer DE GROOT: Toch nog een vraagje aan mevrouw Hendrickx. U gaf de uitbreiding in Rosmalen als voorbeeld, maar ik lees in uw motie vooral de ambitie om 100 hectare in te ruilen tegen 100 hectare landbouwgrond, dat triggerde mij vooral. Hebt u daarbij een concreet plan in gedachte? De heer VAN DER KRABBEN: Ik heb een vraag aan mevrouw Hendrickx, maar ook aan de VVD. Jullie hebben het steeds over de gemeentegrenzen, maar wij pleiten ervoor om met de regio samen te kijken en dan is de grens niet bepalend. Zoals het voorbeeld dat ik noemde van 25

bedrijventerrein Heesch West, zo moet het ook bij woningbouw kunnen en dat wil de Rijksoverheid eigenlijk ook. Ik wil u dat beide meegeven in het kader van de discussie. Mevrouw DE RUITER: Ik heb een vraag aan u. We hebben onlangs ook het Groen- en klimaatadaptatieplan vastgesteld met daarin een groennorm die zorgt voor compensatie ook in het buitengebied. Wat vindt u van die maatregel, vindt u dat die daar al voldoende aan voldoet? Mevrouw HENDRICKX: Om even te reageren op de collega's. Het voorstel is nu om bij de harde plannen die al op stapel staan in Rosmalen te kijken: op het moment dat je zo veel vierkante meter gaat bebouwen, zorg dan dat je gelijktijdig ook agrarische gronden waar nu vooral mais wordt geteeld met weinig ecologische waarde, we hebben 650 hectare in onze portefeuille, omzet in een plus voor de ecologie en het groen want met het binnen- en buitenstedelijk groeien van de stad verdwijnen natuurlijk heel veel plekken waarvan allerlei diersoorten profiteren, maar ook in het kader van klimaatadaptatie is het ongelooflijk belangrijk dat er voldoende groene ruimte is. Ja we leven hier niet alleen, dus wij willen ook dat diersoorten die in de knel komen voldoende plek hebben om ook in onze stad te kunnen wonen en verblijven.

Natuurlijk ligt er een voorstel om iets extra's te doen, maar wij willen het hiermee wat versterken en wij zeggen een-op-een, en dat gebeurt in andere steden ook al: op het moment dat je gaat verstenen, dezelfde hoeveelheid daarvoor terug. Het is het afwaarderen van agrarische grond naar natuur waar natuurlijk de spanning in zit en wij zien graag dat de wethouder van Bouwen dit meeneemt in het projectvoorstel, dus dat wij als gemeente dat ook gewoon kunnen financieren. De heer VAN DEN KERKHOF: Dit is een goed voorstel van De Bossche Groenen in die zin, wij zijn het helemaal eens als het gaat om maïsveld omzetten naar meer natuurwaarden, maar ik vind de manier om daar te komen, dat u dat koppelt aan de woningbouwopgave, wel bijzonder. U vraagt nogal wat van ontwikkelaars maar ook van de woningbouwcorporaties als u pleit voor het overnemen van stukken grond, om daarin te investeren. Mijn vraag is wat dit doet met de betaalbaarheid van de woningen en met de versnelling van de woningbouwopgave. Mevrouw HENDRICKX: 'Zie crisis als kans' wil ik dan hier even noemen. Er is natuurlijk een tekort aan woningen, maar op dit moment hebben de projectontwikkelaars het geld om die kwaliteit toe te voegen. Ik hoor de VVD altijd zeggen dat we moeten inzetten op kwaliteit, daar ben ik het helemaal mee eens en het uitdijen van de stad betekent misschien op bepaalde punten verlies aan kwaliteit.

Wij willen eigenlijk op zoek naar hoe we de crisis als een kans kunnen zien, dus op het moment dat je gaat ontwikkelen iets extra's vragen, ook van zo'n projectontwikkelaar, want anders komt die rekening alleen bij de overheid terecht. We moeten het met elkaar financieren en ik vind het heel terecht om wat extra te vragen om samen te zorgen dat de mensen die straks in De Blokken gaan wonen een leuk ommetje in de natuur kunnen maken en dat ze niet alleen worden geconfronteerd met een onaantrekkelijke ruimte daar omheen. De heer VAN DEN KERKHOF: Ook De Bossche Groenen was voor de zomer heel enthousiast over het klimaat- en groenbeleid dat is vastgesteld en over de groennorm die daarin zit. Ik hoorde mevrouw Hendrickx ook zeggen dat er vooral veel groen moet worden toegevoegd als we gaan bouwen, maar dat zit toch al in de bestaande groennorm die we hebben vastgesteld, dat alleen nog maar groen bouwen in deze stad? De heer GEERS: In de vorige vraag van de heer Van den Kerkhof ging het vooral over de woningbouwcorporaties en mevrouw Hendrickx geeft een antwoord over de ontwikkelaars. Ik hoor regelmatig dat de raad wil dat corporaties heel goedkoop bouwen en dat er maar ambities voor die woningbouwcorporaties worden gestapeld.

Hoe ziet mevrouw Hendrickx het voor zich dat we de corporaties blijven overladen met ambities die de corporaties maar moeten betalen en we toch verwachten dat ze goedkoop bouwen? Mevrouw HENDRICKX: Als iemand goedkoop bouwt, is het natuurlijk wat lastiger om zo'n opgave neer te leggen en ik zie het vooral bij projectontwikkelaars die mooie projecten in onze stad realiseren. We zullen vragen om niet alleen maar huizen te realiseren, maar om ook iets te doen in de directe omgeving. Ik zou het wel leuk vinden als jullie ook misschien eens zouden kunnen zeggen 'ik zie daar eigenlijk wel iets in' want volgens mij is het ook een plus voor heel veel mensen. De Bossche Groenen ziet het als een kans, heel veel steden doen het al en volgens mij worden heel veel burgers blij als ze niet alleen een mooi huis, maar ook een prettige leefomgeving krijgen. Nogmaals, ik zie dat 26

niet alleen als een sluitpost voor onze gemeente, maar ik zie daarin ook een verantwoordelijkheid van ontwikkelaars en van anderen om samen te investeren in een kwalitatief hoogwaardige stad want dat is de uitdaging naar de toekomst toe, hoe houden we de stad aantrekkelijk en wie u betaalt de rekening. Ik zou die rekening niet alleen hier op deze tafel in deze gemeente willen neerleggen, maar ook willen verdelen onder anderen die ook profiteren van allerlei dingen die wij hier met elkaar aan het doen zijn. Mevrouw DE RUITER: Voor ons ligt de laatste begroting van deze bestuursperiode en dat geldt ook voor mij, het is mijn laatste begrotingsbehandeling want na de gemeenteraadsverkiezingen verlaat ik de fractie van GroenLinks. Ik wil van deze gelegenheid gebruikmaken om Jan Hoskam te bedanken voor het solide financiële beleid van de afgelopen periode en voor de constructieve samenwerking de afgelopen tijd. Voorzitter, we hebben nog steeds geen nieuw kabinet en we weten niet wat het financiële beleid gaat betekenen en of de tekorten op de WMO en de jeugdhulp straks structureel voor de gemeente wordt opgelost. Gemeenten staan voor gigantische opgaven zoals het Sociaal Domein, de Omgevingswet, de klimaatambities en de wooncrisis en het nieuwe kabinet moet wat ons betreft straks echt met extra middelen over de brug komen.

Het is onduidelijk wat de gevolgen van corona op de langere termijn zullen zijn. Complimenten aan het college voor hoe het heeft geïnvesteerd in de mensen en de stad om de maatschappelijke en economische gevolgen zo veel mogelijk te beperken. Ondanks dat deze economische gevolgen lijken mee te vallen en er weer vacatures ontstaan, is het maar de vraag of de ondernemers de leningen kunnen terugbetalen. Ondanks dat het college fors heeft geïnvesteerd in de mensen en de stad zien we ook dat de kansenongelijkheid toeneemt, door COVID zijn die verschillen nog eens extra versterkt en dat geldt niet alleen voor gezondheid, maar ook voor armoede of het vinden van een betaalbare woning. Ook onder werkenden is dit erg lastig en we zien dat de problemen alleen maar groter zijn geworden. Het Sociaal en Cultureel Planbureau constateert in het rapport 'Verschil in Nederland' dat de verschillen tussen sommige groepen door corona eerder groter dan kleiner worden en deze sociale scheidslijnen moeten wat ons betreft, worden doorbroken. Het rapport geeft goede inzichten en aanbevelingen en we moeten blijven investeren in talentontwikkeling, positieve gezondheid, betaalbare woningen en vooral ook in de bestrijding van armoede. We weten allemaal dat armoede stress oplevert en van invloed is op de gezondheid van onze inwoners. Dat betekent dat we op meerdere leefgebieden maatwerk moeten leveren.

GroenLinks dient de motie van het CDA over het investeren in maatregelen tegen armoede van harte mede in. Voorzitter, GroenLinks vindt het ook belangrijk dat onze inwoners kunnen participeren in de samenleving, dat ze kunnen deelnemen aan sport en culturele activiteiten. Daarom dienen we ook de motie Kansenpas van het CDA mee in en we hopen dat na tien jaar discussie een goede uitkomst uit het onderzoek komt en dat iedereen kan deelnemen aan culturele activiteiten. Naast armoede in algemene zin hebben we het de afgelopen periode over energiearmoede gehad en we zien dat nu ook terug in deze raad. Energiearmoede is een actueel probleem door de stijgende gasprijzen. GroenLinks wil dit graag fiksen en dient in navolging van Amsterdam en Zaanstad het amendement Energiefixer in. Met de energiefixer kunnen we woningen isoleren en vinden we duurzame oplossingen. We kunnen samenwerken met de woningbouwcorporaties, Weener XL en de klussendiensten die actief zijn in de wijk zoals die van Farent en die in De Muntel. Met het extra budget van € 100.000 kunnen we de woningen isoleren. Daarnaast dienen we de motie van Bosch Belang over het tegengaan van energiearmoede mede in. De heer VAN CREIJ: Dan toch even over het amendement Energiefixer, daar heb ik eigenlijk wel vraagtekens bij.

U wilt daar € 100.000 voor vrijmaken, maar wat denkt u daar eigenlijk mee te bereiken, is dat puur de materialen of wilt u daar een persoon voor inzetten? Dat is me niet helemaal duidelijk, ook niet in de onderliggende informatie. Mevrouw DE RUITER: Ik denk vooral aan het werkbudget. Ik vind dat we zo snel mogelijk aan de slag moeten, we hebben daar al mensen voor die we beschikbaar kunnen stellen. Ik zie het vooral als bijvoorbeeld isolatiemateriaal dat hiervoor beschikbaar kan worden gesteld. De heer VAN CREIJ: Aanvullend. Er is op dit gebied al heel veel te verkrijgen, denkt u dan niet dat deze eenmalige € 100.000 een druppel op de gloeiende plaat is? Mevrouw DE RUITER: Daarom dienen we daarnaast de motie van Bosch Belang mee in, die ondersteunen we van harte. Het gaat echt om maatwerk, als er nog schrijnende gevallen overblijven, kunnen we hen wellicht ondersteunen. Mijn collega heeft al uitgelegd hoeveel middelen daarmee gemoeid zijn en beschikbaar zijn. Dat is en-en-en en ik denk dat we met alle maatregelen die nu 27

worden voorgesteld onze inwoners van harte kunnen ondersteunen op het gebied van energiearmoede. Naast de coronacrisis is er ook nog een wooncrisis, armoede, kansenongelijkheid en een klimaatcrisis, het afgelopen weekend waren we met 40.000 mensen op de Dam om te demonstreren. Gelukkig heeft de gemeente de afgelopen periode geïnvesteerd in een duurzame en groene samenleving en dit was het groenste bestuursakkoord ooit. Verder dienen we nog de volgende amendementen en moties mee in. Het amendement over de Bossche Zomer van D66, we denken ook dat we naar de toekomst moeten kijken en ondanks dat we nu weer in coronatijd zitten, moeten we ook weer over de winter heen kijken. We dienen ook het amendement Skatebaan van de VVD, de motie 'Afval scheiden is een kunst' van het CDA, de motie Fort Crèvecoeur en de motie Onderzoek Toekomstbestendigheid van de openbare ruimte mede in. Ik wil nog even een opmerking maken die ik ook in de commissie Bestuur heb gemaakt. GroenLinks vindt dat we ook niet moeten bezuinigen op het ambtelijk personeel. De afgelopen periode hebben gemeenteambtenaren ontzettend veel werk verzet, ook in coronatijd, en tegelijkertijd zien we dat er vacatures bij de overheid openstaan en dat het erg lastig is om personeel te werven. We hebben de afgelopen periode veel beleidsplannen vastgesteld en ook die moeten wat ons betreft uitgevoerd kunnen worden.

Verder stemmen we in met de Bossche Stadsdelta, het Structuurfonds en de belastingvoorstellen. Als het kabinet straks niet structureel met extra middelen over de brug komt, zullen we wellicht ook de komende periode moeten investeren in de inkomstenkant, bijvoorbeeld door de belastingen te verhogen. Tot zover voorzitter. De heer SLIKKER: Ja voorzitter, Crèvecoeur, een hartschrei, die had de Britse koningin deze week ook op de klimaatconferentie in Glasgow, waar ze wat mijn fractie betreft vrij treffend verwoordde wat zowel de kracht als het manco van de politiek kan zijn. Ze verzuchtte 'het is echt zo irritant als politici vooral praten en niets doen' en precies dat is altijd het risico van begrotingsbehandelingen, dat we veel praten en weinig doen. Vandaag hebben we de wetenschap dat we maar kleine stapjes voorwaarts kunnen zetten omdat grote stappen ons vandaag eigenlijk niet gegeven zijn.

Als we de majeure woningcrisis of de enorm toenemende tweedeling tussen bijvoorbeeld de Gestelse Buurt en de Meerendonk willen oplossen, het zal ons vandaag niet lukken omdat we op twee dingen wachten, namelijk op het kabinet… blijft dat de komende jaren de gemeenten als citroenen uitpersen of geeft het ons eindelijk een beetje lucht wat de gemeenten volgens mij toch wel verdienen, en ten tweede op welk mandaat de Bossche kiezer in maart 2022 geeft en welke plannen we in deze raad gezamenlijk kunnen smeden. Dat betekent niet dat wat we vandaag doen er niet toe doet want die kleine stapjes voorwaarts die we met elkaar zoeken, laten wel zien hoe wij als afzonderlijke partijen de toekomst voor ons zien en waar we gezamenlijk ons beste beentje proberen voor te zetten. Het zal u niet verbazen dat de PvdA Den Bosch de komende jaren graag een omslag ziet naar een meer sociale en vooruitstrevende koers en voorzitter wij vinden het een goed signaal dat er mede op basis van een voorstel dat wij samen met anderen mochten indienen in deze begroting extra geld komt voor de bestrijding van armoede en schulden. Het doet ons ook deugd dat er extra geld is gevonden om de handhavingscapaciteit te versterken. Ik ben het zeer eens met mijn collega van de VVD die zei 'laat die handhavingscapaciteit niet alleen neerdalen in de Bossche binnenstad, maar juist ook in de wijken'.

Een derde punt is de energiearmoede waar al veel over gesproken is. Dat vinden wij onvoldoende beantwoord in de begroting zelf, die ook is overvallen door de actualiteit die op ons afstevende, en ook in de wethoudersbrief waar wij mede om gevraagd hebben, zagen wij nog te weinig handvatten om er vertrouwen in te hebben dat inwoners, die soms worden geconfronteerd met een verhoging van de gasrekening van soms wel € 1.200 voldoende geholpen worden in de wetenschap dat het rijk er maar € 400 bij legt. Het voorkomen van een nog grotere tweedeling tussen arm en rijk, tussen inwoners in zwakke en sterke buurten is wat ons betreft nu en de komende jaren echt topprioriteit. Mijn partij vroeg daarom samen met anderen om inzicht in wat we doen en hoeveel mensen het betreft. 5000 gezinnen in deze stad leven in energiearmoede en dat aantal stijgt wellicht nog. Die € 400 tegemoetkoming van vadertje staat en het geld voor verduurzaming, die € 20 per gezin die in die € 100.000 zit, zijn allemaal goede signalen, maar het is niet voldoende.

De PvdA vindt dat die mensen onze steun verdienen en wij willen het voorbeeld volgen dat onder andere in de motie van Bosch Belang en in onze eigen motie staat en dat steden als Dordrecht en Oss beetpakken waarin de bijzondere bijstand wordt ingezet om maatwerk te verlenen voor mensen die echt onder de armoedegrens leven, die de rekeningen niet meer kunnen betalen en die op een gegeven moment gewoon in de schuldenbakken van de wethouder van Armoede terechtkomen als we hen nog langer laten wachten. Start nou ook dat gesprek met de woningbouwcorporaties op, niet alleen over het isoleren en het duurzamer maken van de allerlaagste categorie woningen qua energie, maar zorg ook dat de huur eventueel verlaagd kan worden omdat we nu al weten dat een derde van de mensen die in onze stad huurt onder de armoedegrens leeft. Daarom stellen we vandaag met de collega's van de SP, De Bossche Groenen, Leefbaar 28

's-Hertogenbosch en 50PLUS voor om de inwoners die getroffen worden door energiearmoede te compenseren in de lijn zoals Bosch Belang dat ook denkt, maar één stap verder, ook aan de corporaties vragen om daarin een rol te spelen en hen ook actief op te zoeken. We kunnen potjes maken, maar het is de vraag of de TONK-gelden voldoende zullen. Als we naar het huidige budget kijken, is dat waar want daar zit nog ruim € 1 miljoen in, maar het kan zomaar zijn dat de doelgroep die bedoeld was voor de TONK-gelden dat geld de komende maanden ook weer nodig heeft en dat het kabinet dan vrij terecht zegt 'de gemeenten hebben dat geld nog over, dus geeft u dat geld maar gewoon daaraan uit'. Wij moeten dus breder kijken dan naar één individueel potje in de wetenschap dat we straks ook de zzp'ers moeten helpen die wellicht de komende wintermaanden weer door moeten. Daarom vragen we ook om bij de renovatie van de huizen in De Haren te kijken of we ze van het gas kunnen afhalen, dat is namelijk goed voor het klimaat en voor de mensen die geen hoge gasrekening meer hebben. De extra ambities van de collega van D66 op klimaat, hier ligt er een voor ons waar we wat ons betreft samen naar zouden moeten kijken en daarom verbindt de PvdA ook graag haar naam aan het voorstel van GroenLinks om extra energiebesparing mogelijk te maken.

De heer VAN DEN KERKHOF: Wat betreft die motie over het aardgas vrijmaken van huurwoningen in De Haren, daar hebben we serieus naar gekeken. Als er geïnvesteerd moet worden, moet je uiteraard voor het maximaal haalbare gaan, maar het gaat hier wel om betaalbare woningen en u vraagt hier eigenlijk om het aardgas vrijmaken mee te nemen in een renovatieslag en dat vraagt een aardige investering per huishouden en ook nog in een woningtype waarin het wellicht niet eens mogelijk is om een warmtepomp of een luchtwarmtepomp te installeren vanwege allerlei wetgeving. Kunt u dan niet beter kiezen voor nieuwbouw in plaats van voor renovatie omdat de huizen daarmee direct aardgasvrij worden, levert dat per euro investering die u van de corporaties vraagt niet meer op voor het doel dat u beoogt. De heer SLIKKER: Ik denk dat we qua financiën niet eens zo heel ver van elkaar afzitten want de huidige renovatieslag in De Haren kost € 130.000 per woning en dat is nogal een aardige slok op een borrel. Het feit dat je bij renovaties in oude wijken ook moet kijken naar hoe we ze daar van het gas af krijgen, hoort wat ons betreft het uitgangspunt te zijn.

Zoeken we daarbij de ruimte om breder te kunnen kijken? Dat mag wat mijn fractie betreft, maar op het moment dat we publiek geld beschikbaar stellen om oude huizen te renoveren, laten we dan in deze tijd waarin we zeker weten dat we een grote slag moeten maken en het gas de komende jaren onzekerder, duurder en uiteindelijk eindig zal zijn, aan de voorkant zeggen dat we goed onderzoeken of het mogelijk is. Als het niet lukt dan lukt het niet, maar laten we het aan de voorkant wel meenemen en dat hebben we nu niet gedaan. De heer VAN DER KRABBEN: Mag ik daar nog een vraag aan toevoegen? De bewoners willen wel van het aardgas af, maar de rekening die dan komt is hoger. Dat is meestal het probleem waarmee de mensen worstelen, dus als u dat gaat onderzoeken zou ik ook graag willen weten hoe die mensen daartegenover staan omdat zij uiteindelijk een veel hogere rekening moeten betalen. De heer GEERS: Dit is wel een heel interessant voorbeeld want een woning van het gas af krijgen, vraagt ook om bouwkundige investeringen die bij renovatie waarschijnlijk duurder zijn of moeilijker zijn te doen. De vraag is daarom of je gaat voor nieuwbouw waar de bewoners niet op zitten te wachten, dat was de vorige keer het twistpunt. Tegelijkertijd gaan we in december a.s.

over de transitievisie Warmte spreken waar wat ons betreft een van de punten is de betrokkenheid en de wil bij de mensen om die transitie mee te maken. Dus gaat de heer Slikker met dit voorstel niet voorbij aan de positie van de bewoners zelf? De heer SLIKKER: Draagvlak gaat door de portemonnee, daar heeft de heer Van der Krabben volkomen gelijk in. De meeste inwoners zijn op dit moment gewoon bang dat, als hun huis verduurzaamd, gerenoveerd of nieuw gebouwd wordt en men van het gas af gaat, hun energierekening wat lager wordt, maar de huur veel hoger. Het is dus van het grootste belang dat het ook in het belang van de bewoner is als er wordt gerenoveerd of er nieuwbouw komt waarbij men van het gas af gaat en dat de totaalsom van huur en energielasten lager is dan wat men in het verleden betaalde. Het is mogelijk dat blijkt dat de bewoners van De Haren er niets in zien als we met hen gaan praten, maar als wij hier zeggen dat we deze slag moeten maken, we weten dat we op dit moment, of dat nou van de corporatie of van de gemeente is, € 130.000 per woning aan publiek geld investeren en we weten dat we op termijn van het gas af moeten, dan zijn we toch wel vrij gek bezig als we niet aan de voorkant in ieder geval onderzoeken of het al dan niet in gezamenlijkheid met de inwoners mogelijk is om hen van het gas af te krijgen en daar steun voor te krijgen. Daar vraagt deze motie om.

29

De heer ROOVERS: Mag ik heel even een punt van orde maken. De sloop wordt er nu bij gehaald, maar de renovatie die in De Haren gepland staat, gaat juist over alle woningen die niet voor sloop in aanmerking komen. Ik neem aan dat de VVD en D66 hier nu niet voorstellen om de hele wijk De Haren te slopen en nieuw te bouwen, dat is de verwarring die bij mij nu even leeft. De VOORZITTER: Ik zou het jammer vinden om u in verwarring achter te laten, dus ik wil graag… De heer Geers of de heer Van den Kerkhof. De heer VAN DEN KERKHOF: Volgens mij is het ook niet de bedoeling van de SP om de corporaties en daarmee ook de huurders met onnodige kostenverhogende maatregelen op te zadelen, dat de huur alsnog hoger wordt om die maatregelen door te voeren. Een warmtepomp kost tussen de € 40.000 en de € 50.000 per huishouden en als je 100 huizen hebt kun je de extra kosten uitrekenen. Dat doorgerekend zien wij meer heil in… Nieuwbouw is per definitie aardgasvrij en bij renovatie… De VOORZITTER: Mijnheer Van den Kerkhof, de vraag is redelijk simpel. De heer VAN DEN KERKHOF: Ja dat klopt, ik ga de techniek in. Het gevaar is dat we nu een discussie gaan voeren die in december a.s. bij de behandeling van de warmtevisie terugkomt. Daarin bepalen we met welke wijken we aan de slag gaan met aardgas vrijmaken en laten we deze discussie dan verder voeren.

U ziet dat ik al redelijk snel de techniek in ga, laten we dan kijken of De Haren de meest geschikte wijk is. De heer SLIKKER: Mijn fractie is zeker bereid om die motie aan te houden en mee te nemen richting de discussie over de warmtevisie. We zijn dit debat in de commissie gestart omdat we vinden dat je er bij renovatie of nieuwbouw van goedkope huurwoningen, met steun van de mensen zelf en een lagere eindrekening, voor moeten zorgen dat je naar aardgasvrij kunt, ook om energiearmoede tegen te gaan. De VOORZITTER: Dan is de verwarring over renovatie of nieuwbouw nu hopelijk opgelost. De heer ROOVERS: Nou eigenlijk niet voorzitter. De VOORZITTER: Nee maar dit gaan wij nu niet oplossen. Ik hoorde geen antwoord, u stelde de vraag duidelijk, ik heb nog gevraagd of het een duidelijk antwoord is en dat is het niet. Volgens mij moeten we het gewoon doorschuiven naar de commissie. De heer SLIKKER: Wij steunen uiteraard ook het voorstel van het CDA om de TONK-middelen beschikbaar te houden voor de armoederegeling, het voorstel over de kansenpas en ook het voorstel van Bosch Belang, maar we zijn wel benieuwd naar het antwoord van de wethouder over de toereikendheid van de middelen als de TONK-gelden voor een deel ook weer kunnen worden benut voor de groep waarvoor ze oorspronkelijk bedoeld zijn.

Er is ook in Den Haag al discussie over of het dan voldoende is om de mensen in energiearmoede te helpen, maar die motie steunen wij uiteraard ook. Naast de toenemende verschillen tussen arm en rijk baart ook de tweedeling op de woningmarkt ons grote zorgen. De een viert op dit moment een feestje op de woningmarkt terwijl de ander wacht op volkshuisvesting. De Bossche woningmarkt wordt op dit moment gewoon een feestje voor beleggers, makelaars en verkopers die elkaar in toenemende mate tot gekte drijven terwijl tweeverdieners waarvan de een automonteur en de ander verpleegkundige is geen betaalbaar huis meer kunnen vinden. Als je van een betaalbare huurwoning droomt, sta je inmiddels op een wachtlijst van tien jaar. Alle goede bedoelingen van alle partijen in deze raad ten spijt, een ding hebben we niet kunnen voorkomen, namelijk dat de wachtlijst de afgelopen jaren fors is opgelopen. Daarom vragen we ook om lering te trekken uit het project in het Gasthuiskwartier. Daar is dure woningbouw stelselmatig naar voren gehaald en sociale woningbouw stelselmatig naar achteren geschoven, waardoor we uiteindelijk niet tot een gemengde wijk zijn gekomen, wat van origine wel de bedoeling was.

Het is nu aan de ene kant een wijk voor de rijken en aan de andere kant is er een flatje met sociale woningbouw die in het in aantallen nog redelijk doet, maar het is niet meer het type wijk dat we willen. De sociale woningbouw is stelselmatig zo naar achteren geschoven dat de krant vorige week schreef dat het een enclave voor de rijken is geworden. Daar willen we lering uit trekken en daar dienen we een voorstel voor in.

30

Mevrouw HENDRICKX: Uiteraard steunen wij die motie van harte, maar zouden we als raad niet wat breder moeten kijken naar de afgesproken verhouding tussen duur, middelduur en goedkoop. We hebben bepaalde percentages voor wat we in welke sectoren bouwen en ik kan me zomaar voorstellen dat de huidige problematiek op de huizenmarkt noopt tot een soort herziening van de verdeling van welke en hoeveel huizen we in het dure segment en in het goedkope segment bouwen. Dat is niet een verantwoordelijkheid van u alleen, maar ik vind dat we met elkaar op korte termijn tot een herziening moeten komen. Wat vindt u daarvan? De heer SLIKKER: De afgelopen jaren bouwden we in deze stad 60% duur en in totaal 40% betaalbaar en middelduur. We hebben mede door de motie van GroenLinks recent in de woonvisie vastgesteld dat we een stapje verder richting betaalbaar gaan en wat mijn fractie betreft, dat zult u ook in ons verkiezingsprogramma lezen, gaan we in de toekomst naar 40% betaalbaar, 40% middelduur en slechts 20% duur om die inhaalslag te maken, maar ik kan me zo voorstellen dat de collega's in de raad andere percentages in gedachten hebben en dat dit ook zomaar een onderwerp bij de verkiezingen kan zijn in plaats van bij de begrotingsbehandeling 2022. De heer VAN DEN KERKHOF: Eigenlijk in het verlengde van de woorden van mijn collega van De Bossche Groenen. We hebben in oktober jl.

al een discussie gevoerd over een motie over de Bossche mix en een andere motie van de PvdA over gemengde wijken en toen heeft de wethouder volgens mij gezegd 'ik proef bij u de behoefte om dit inzichtelijk te maken en er iets mee te doen, om de lessen te trekken uit andere projecten, maar houd uw motie even achter want ik zal u eerst informeren en ik verwacht dat dit op korte termijn zal zijn'. Daarom verbaast het mij dat deze motie er nu ligt. Deze toezegging is in oktober jl. gedaan, waarom ligt er dan nu weer een soortgelijke motie op tafel? De heer SLIKKER: Het is niet hetzelfde ding, dit gaat niet alleen over de Bossche mix, maar ook over hoe we in het proces richting de bouw van een wijk, waarbij we het einddoel aan de voorkant vaststellen, allerlei stapjes realiseren en we er op een gegeven moment achter komen dat we toch een beetje het paard achter de wagen hebben gespannen, dat we de ambitie die we in gezamenlijkheid hadden gewoon niet gehaald hebben. Wij zeggen in deze motie: pak nou eens het meest prangende voorbeeld dat we de afgelopen jaren hebben gezien, het Gasthuiskwartier en kijk nou eens hoe dat proces eigenlijk in een salamitechniek naar voren is gegaan, we uiteindelijk bij een uitkomst uitkomen die maatschappelijk niet de wenselijke uitkomst is en welke lering we daar nu uit kunnen trekken.

De heer GEERS: Ik zie bij de heer Slikker weer de standaard PvdA-truc, hij gaat ineens over de portemonnee van alles en iedereen, niet alleen van de belastingbetaler maar ook van bijvoorbeeld een ontwikkelaar die in crisistijd aan de slag is gegaan met het Gasthuiskwartier en die ontwikkeling mogelijkheid heeft moeten maken, waarbij er meer sociale huurwoningen worden toegevoegd dan oorspronkelijk in het plan zaten en dan toch roepen 'nee maar ik wil kunnen sturen', dat is een typisch PvdA-verhaal. Als je in de bouwontwikkeling kijkt, zijn er ook plannen met 100% sociale woningen en als je kijkt naar de totale aantallen dan zitten we hier in de gemeente op ongeveer 33% aan sociale huurwoningen. Vindt de heer Slikker dan ook niet dat we juist bijvoorbeeld meer moeten focussen op middelduur in plaats van op de goedkope sector, waar we al boven het streefgetal van de heer Slikker zitten. De heer SLIKKER: Ik voer deze discussie bijzonder graag met u in de verkiezingsdebatten. De resultante van de afgelopen jaren is dat de wachtlijst voor sociale woningen van zeven naar tien jaar is gestegen, dat meer dan 10.000 mensen wachten op een betaalbare woning en dat er 60% duur gebouwd is omdat we altijd naar de belangen van projectontwikkelaars kijken en minder naar de belangen van mensen die een betaalbare woning zoeken.

Als je het aan de PvdA vraagt, bouwen we in de toekomst in deze stad geen 60% dure woningen meer, maar in totaal veel meer goedkope en middeldure woningen. De VOORZITTER: Gezien het feit dat ik geen verkiezingsdebat, maar een begrotingsdebat wil leiden, wil ik me daar weer op focussen naar aanleiding van de door u ingediende motie. Gaat u verder met uw betoog. De heer SLIKKER: Voorzitter, daarom steunen wij ook het voorstel van 50PLUS over het als gemeente zelf de regie ter hand nemen omdat dat juist toeziet op de discussie die we net hadden over 31

het belang van volkshuisvesting versus bouwen voor de markt. Daarom zal ik alle andere pleidooien voor meer betaalbare huizen die hier vandaag gedaan worden van harte onderschrijven. Voorzitter, met die kleine stapjes voorwaarts… Mevrouw HENDRICKX: Ik hoorde u over allerlei moties en u hield een vlammend betoog over betaalbare woningen. Wij dienen een motie in over deelname aan een woningbouwcorporatie dat een vliegwieleffect kan hebben, tref ik daar de PvdA ook aan mijn zijde? De heer SLIKKER: We hebben daar vaak het debat met elkaar over gevoerd en ook wij zien daar in principe geen enkel bezwaar tegen en we zullen daar voor stemmen, maar dat is aan de voorkant niet per se de richting die je moet kiezen, het kan ook als je de corporaties voldoende ruimte geeft, en grondprijzen hanteert waarmee je dit ook op de huidige manier kunt doen. Dit is niet per se het enige eindbeeld dat de PvdA-fractie voor zich ziet. Hetzelfde geldt voor de motie die uw fractie samen met de collega's van Leefbaar 's-Hertogenbosch indient over meer zon op dak, daar zijn we heel erg voor, maar daar hangt het er ook weer een beetje vanaf of het rijk de verhuurdersheffing schrapt.

Dan is er voldoende geld om snel te verduurzamen en snel betaalbaar te bouwen, maar als dat de komende maanden niet gebeurt dan weten we ook dat het kiezen is en als we dan in de hoogste versnelling willen verduurzamen, betekent dit in een lagere versnelling bouwen. We moeten de komende maanden wel naar die dilemma's kijken. Voorzitter, we hopen vandaag dus kleine stapjes voorwaarts te zien, zowel op de energiearmoede als op de woningbouw. Tot slot spreek ik graag een woord van dank uit aan de vrienden van het college die de afgelopen jaren toch in moeilijke tijden de stad een stap voorwaarts hebben willen helpen en in het bijzonder aan de twee wethouders die vandaag voor de laatste keer hun plannen bij deze raad mogen verdedigen. Dank u wel. De heer VAN GENUGTEN: Het CDA pleit al langer voor de transitie van winkelstad naar fijnste woonstad, place to buy, place to be, de stad waar je nog steeds kunt winkelen, maar waar daarnaast ook vooral veel te beleven valt en waar mensen elkaar graag ontmoeten. Daarbij hoort ook het decor dat in onze gemeente op zich goed op orde is, zeker in de binnenstad. Naast alle vestingwerken verdient ook Fort Crèvecoeur het niet om door gebrek aan daadkracht en verval ten onder te gaan.

Onze wethouder zet zich volledig in om dit erfgoed te behouden en toegankelijk te maken en met onze motie willen we eigenlijk een raadsuitspraak om de wethouder een steuntje in de rug te geven in de richting van andere partijen die nu aan zet zijn. Ook in de dorpen en wijken kunnen we het decor verfraaien, neem het succes van de kunst op de afvalcontainers, een enorme aanvraag voor het beschilderen van deze objecten waar vaak ook zwerfvuil omheen ligt, het is al eerder genoemd. Door de schilderingen is dat stukken minder, mensen zijn hier trots op, dragen dat uit en zijn bereid om de omgeving beter schoon te houden. Het CDA pleit met de motie die we daartoe indienen voor een uitbreiding van en vervolg op de verfraaiing van die afvalcontainers en een suggestie voor de wethouder: koppel hier nog een hele campagne aan voor het stimuleren van afvalscheiding. U kent het CDA als een partij die pleit voor sporten in de publieke ruimte en het veilig maken en vernieuwen van de skatebaan in Rosmalen steunen wij van harte. Om het decor op peil te houden, is het zeker goed te kijken naar de kwaliteit van de openbare ruimte, zoals CDA regelmatig aandacht heeft gevraagd voor onder andere veiligheid en onderhoud van fietspaden, maar ook voor groenonderhoud en speeltoestellen. Bij een place to be hoort ook het beleven, het succes van de Bossche Zomers, dit zouden we ook in 2022 moeten hebben.