Notulen 23 november 2021

De heer Hoeben (De Bossche Groenen) wil weten of de heer Dingemans voorstelt om de internationale afspraken maar te laten varen en af te wachten tot andere landen zich aan de afspraken houden. De heer Dingemans (gewoon-geDREVEN) merkt op dat aan de inwoners wordt gevraagd klimaatmaatregelen te nemen, maar dat daar geen geld voor is. Hij zegt niet dat er niets moet gebeuren, maar hij ziet de oplossing niet hier en niet zo. De heer Van Griensven (PVV) vindt dat energiebesparing start met goede isolatie en goede ventilatie en het is jammer dat woningstichtingen hun daken niet isoleren omdat daar de meeste warmte verloren gaat. De PVV wil gewoon gas blijven gebruiken omdat dat een van de schoonste energiebronnen is en van het gas afgaan onbetaalbaar is. Bovendien ontstaat er door het aardgasvrij maken meer afhankelijkheid van elektriciteit en hij is bezorgd over de gevolgen als het net overbelast wordt door bijvoorbeeld hevige sneeuwval op zonnepanelen en er niet genoeg stroom wordt opgewekt terwijl daar wel erg veel vraag naar is. Hij doet liever onderzoek naar atoomenergie en op langere termijn naar thorium, waarmee Japan en China al bezig zijn. De heer Gersjes (Bosch Belang) hoorde tijdens I&O dat deze Warmtevisie eigenlijk moet worden afgeschoten. Er is veel maar te weinig werk in gestoken.

Er zijn in Nederland legio transitievisies Warmte opgesteld en er zijn veel rapporten over warmteplannen, uitvoeringsplannen en draagvlak, maar hij mist in deze transitievisie duidelijkheid over hoe de uitvoering gaat plaatsvinden en hij vindt dat naar de inwoners toe moet worden aangegeven wat van hen wordt verwacht en wat het voor hen gaat betekenen. Hij leest alleen maar in algemene termen over vervanging van aardgas om de CO2-uitstoot terug te dringen en hij pleit voor waterstof. In een brief van demissionair minister Ollongren wordt melding gemaakt van een onderzoek naar het upgraden van de gasleidingen in heel Nederland, zodat ze geschikt zijn voor het gebruik van waterstof en daarin wordt ook verwezen naar overheidsmaatregelen. De heer Van Koert (CDA) vraagt of de heer Gersjes weet dat het bij de onderzoeksbuurten gaat om pilots die draaien tot 2030-2035, waarin allerlei ervaringen worden opgedaan die oplossingen kunnen bieden en dat waterstof daarbij niet uitgesloten is.

16

De heer Gersjes (Bosch Belang) kent veel ontwikkelingen op het gebied van de energietransitie en hij wil dat de visie wat duidelijker en concreter wordt, zodat een afnemer er iets mee kan. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vindt het maken van een Warmtevisie 2.0 het verplaatsen van papier. Als buurtgroepen hun nek uitsteken, moet ze daar ook genoeg voor terugkrijgen en een Warmtevisie 2.0 moet harde voornemens bevatten. Hij vindt het een schande dat Den Bosch maar 12% zon op dak heeft terwijl dat in Amersfoort 20% is, daardoor verdwijnt het draagvlak voor initiatieven. Het college heeft de motie over aquathermie niet goed afgedaan, die moet de gemeenteraad en de inwoners serieuzer nemen. De nieuwe raad en het nieuwe college moet wel gaan leveren omdat de gemeente nu achter de feiten aanloopt. Mevrouw Eigenhuijsen (VVD) vindt het jammer dat het uitgebreide proces dat in een collegebericht van november 2020 staat beschreven nu pas voor het eerst wordt besproken. Ze vindt de voorliggende visie niet scherp genoeg en ze ziet deze als een visie 0.5 waarin een data-analyse om verder op te bouwen ontbreekt.

Andere gemeenten spreken over warmteprofielen van gebouwen om de warmtevraag te bepalen, in de gemeente Den Bosch zijn verschillende moties aangenomen over een analyse van de beschikbare warmtebronnen en het college stelt nu voor deze van de lijst af te voeren terwijl de antwoorden er nog niet zijn. De gemeente wil de bewoners van de onderzoeksbuurten faciliteren, maar er is nog niet duidelijk met welke warmtebronnen aan de slag kan worden gegaan. Dit soort informatie is nodig om de inwoners enthousiast te houden, daar komen al wat haarscheurtjes in. Van het aardgas afgaan is geen doel op zich, maar een middel om de CO2-uitstoot te verminderen en ze wil daarom niet focussen op het voor 2030 aardgasvrijmaken van 20% van de gebouwen in Den Bosch, maar op vermindering van de warmtevraag en de CO2-uitstoot. Er zijn nu te weinig technische en financiële instrumenten en met het reduceren van de warmtevraag blijft innovatie van warmtebronnen mogelijk. Bij nieuwbouw gaat het om bouwen, bouwen, bouwen en bij de warmtetransitie om isoleren, isoleren, isoleren omdat duurzame warmtebronnen schaars zijn.

Er moet naar de financiële haalbaarheid van de maatregelen worden gekeken, de gemeente moet waar nodig een regisserende en waar het kan een faciliterende rol spelen, er moet gebruik worden gemaakt van de kennis en kunde van bedrijven en worden aangesloten op de natuurlijke investeringscyclus van gebouwen. Ten slotte vraagt ze hoe de wethouder de raad in dit belangrijke dossier gaat meenemen. Wethouder Van der Geld geeft aan dat deze opstartfase een lastige fase in de warmtetransitie is. Het klopt dat er eigenlijk al dertig jaar geleden had moeten worden gestart omdat toen al bekend was wat er aan de hand is en nu is er nog maar 28 jaar tot 2050. Hij had een visie kunnen neerleggen met tomeloze ambities en een bijbehorend prijskaartje, daarvoor geld aan de raad kunnen vragen en het rijk van iedere verantwoordelijkheid kunnen ontslaan of hij had een soort return tegenover sender strategie richting de rijksoverheid kunnen voeren: geen geld, geen taak. Dit is een van de grootste naoorlogse transities, zeker qua participatie, maar het enige wat de gemeenten tot nu toe hebben gekregen voor de warmtetransitie is € 100.000 per gemeente voor het opstellen van een visie.

Den Bosch loopt voorop in Brabant omdat de raad een prioriteit van duurzaamheid heeft gemaakt met vijf aardgasvrije proefbuurten die met gemeentelijk geld worden gefinancierd om vervolgens met ruim € 5 miljoen van het rijk startbuurt 't Zand te realiseren. Er zijn weinig transitievisies in Brabant waarin een startbuurt is opgenomen en dat geeft ook de worsteling van de gemeenten weer met betrekking tot de vraag van het rijk: hoe koppel je buurten van het aardgas af. Daar worden echter geen rijksmiddelen aan gekoppeld en zelfs met een ozb-verhoging kunnen de gemeente dit niet zelf bekostigen. Dat betekent niet dat de gemeente niets kan doen, de raad kan helpen door hier nog meer prioriteit aan te geven en door bij de begroting middelen en capaciteit toe te kennen. In deze bestuursperioden is ruim € 1 miljoen extra exploitatiegeld ter beschikking gesteld die deels ook ten goede komt aan de proefbuurten. Verder zijn er miljoenen gereserveerd voor grote investeringen en is er geld achter de hand voor de proeftuinaanvraag Hintham om een warmtenet te kunnen aanleggen. Om tegemoet te kunnen komen aan de vraag van de insprekers, moet dit meer concreet prioriteit krijgen. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) zegt dat onder andere prioriteit wordt aangegeven door middel van moties, maar dat bijvoorbeeld de moties 'niet stoken voor de mussen' en die over aquathermie worden afgesloten. 17

Wethouder Van der Geld komt straks terug op de moties. Het college probeert volop financiële middelen binnen te halen. Zo zijn er middelen voor de proeftuin 't Zand binnengehaald en wordt geprobeerd middelen voor Hintham binnen te halen, zodat die ook een startbuurt kan worden. Verder is er ruim € 1 miljoen voor isolatiemaatregelen en hij denkt dat het college succesvol is als het gaat om het binnenhalen van middelen, maar het rijk moet nog meer ter beschikking stellen. Hij vindt De Haren geen laaghangend fruit omdat het hier zou gaan om collectief aardgasvrij maken, wat betekent dat er een warmtenet moet komen en dat kan niet zomaar in een renovatieplan worden geschoven. Als dat zou gebeuren, zou de renovatie op de lange baan worden geschoven. De heer Van Rooij (PvdA) wil de woorden 'laaghangend fruit' wel terugnemen, het gaat er niet om dat er geld moet komen of dat de renovatie op de lange baan moet worden geschoven, maar er kan wel worden onderzocht of een warmtenet kan worden gerealiseerd zonder de renovatie op de lange baan te schuiven. Hij vraag of de wethouder kan toezeggen dat daar nog eens goed naar wordt gekeken. Wethouder Van der Geld zegt dat het niet kan zonder het op de lange baan te schuiven omdat het implementeren van een warmtenet in De Haren jaren voorbereidingstijd kost.

De gemeente heeft de regie wat betreft het openbreken van de openbare ruimte en wat dat betreft is hij bereid te kijken of daar handiger in kan worden geopereerd, maar Zayaz kan wel kiezen voor warmtepompen in alle woningen en daar is de gemeente in principe niet voor nodig. De heer Van Rooij (PvdA) vraagt zich af waarom de wethouder 2,5 jaar geleden op grond van de motie over aquathermie niet heeft onderzocht of warmtenetten kunnen worden aangelegd met gebruikmaking van de Bossche plassen. De Haren zou daar mogelijk gebruik van kunnen maken. Wethouder Van der Geld zegt dat er een keuze moet worden gemaakt, maar dat het niet zo is dat er niets met de motie is gedaan. In 't Zand en De Groote Wielen wordt concreet met aquathermie gewerkt en zodra er een onderzoeksbuurt of een startbuurt in de omgeving van de plassen komt, wordt daar ook naar aquathermie gekeken. Hij is wel degelijk serieus met aquathermie aan de slag, maar het is niet mogelijk om nu al zes onderzoeken gedaan te hebben omdat die buurten nog niet als onderzoeksbuurten zijn geselecteerd. De heer Van Rooij (PvdA) vindt het erg jammer dat de wethouder dat 2,5 jaar geleden, toen die motie werd aangenomen, niet heeft gezegd.

De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) citeert de vraag die twee jaar geleden voorlag: 'te onderzoeken welke mogelijkheden de Bossche stadsplassen bieden voor toepassing van aquathermie in de verwarmingsbehoefte van woningen'. Hij vindt dat de wethouder moet aangeven waarom hij dat nagelaten heeft. Mevrouw Eigenhuijsen (VVD) denkt dat eerst de potentiële warmtebronnen kunnen worden geanalyseerd en ze vraagt waarom de wethouder voor een andere volgorde heeft gekozen. Wethouder Van der Geld zegt dat er wel degelijk een analyse is gemaakt en dat de Bossche stadsplassen potentie hebben, maar dat de stekker er pas in de uitvoeringsfase in wordt gestoken. Er is een analyse van de warmtebronnen gemaakt en op grond daarvan zijn de onderzoeksbuurten en de stadbuurten gekozen. Hij onderstreept dat het gaat om € 40.000 per woning, maar dat de gemeente die € 2 miljard tot € 4 miljard niet helemaal zelf gaat betalen. Ook corporaties en woningeigenaren moeten stappen zetten, waarbij het ook vaak gaat om natuurlijke vervangingsmomenten. Met betrekking tot de motie van 50PLUS over ultradiepe geothermie geeft hij aan dat hij eerder in de commissie heeft gezegd erop terug te komen en dat dit in de expertmeeting is gebeurd.

In die expertmeeting was de conclusie dat er in Den Bosch momenteel geen bron is waarmee aan de slag kan worden gegaan¸ maar ultradiepe geothermie blijft in beeld voor de toekomst. Mevrouw Hernández (50PLUS) concludeert uit de woorden van de wethouder dat de motie nog niet afgedaan is. 18

Wethouder Van der Geld heeft geprobeerd de raad tegemoet te komen door de motie van geen bezwaar te voorzien en een expertmeeting te organiseren en daarmee beschouwt het college de motie als afgedaan. Mevrouw Hernández (50PLUS) geeft aan dat ultradiepe geothermie misschien nog niet kan worden toegepast, maar dat ondiepe geothermie wel mogelijk in een warmtenet kan worden gebruikt. Ze vraagt daarom om deze motie toch op de een of andere manier in de transitie mee te nemen. Wethouder Van der Geld staat neutraal tegenover de technieken die in de warmtetransitie worden gebruikt, hij wil gewoon de beste techniek en hij sluit daarbij geen enkele bron uit, ook niet geothermie of ultradiepe geothermie. Daarnaast moet het betaalbaar zijn en tegemoetkomen aan het wooncomfort. De raad is tussentijds uitgebreid geïnformeerd over de energietransitie en de warmtetransitie en dat blijft hij doen, daarmee wacht hij niet tot over vijf jaar. Tweede termijn De heer Roovers (SP) bedankt de wethouder voor de beantwoording en hij spreekt zijn waardering uit voor de marathon die de wethouder loopt.

De raad is erg betrokken bij dit dossier, hij merkt dat wethouders en verschillende fracties sneller willen en het zou mooi zijn als de hele raad en de wethouder de komende weken samen een motie of een amendement zouden kunnen maken met alle suggesties van de verschillende fracties om de wethouder een steuntje in de rug te geven om sneller te kunnen gaan. De heer Dingemans (gewoon-geDREVEN) is benieuwd naar de status van de motie 'Stoken voor de mussen'. Mevrouw Eigenhuijsen (VVD) begrijpt dat alle gemeenten € 100.000 hebben gekregen om een Warmtevisie op te stellen en daarom is ze verbaasd dat andere visies veel concreter zijn. Het stoort haar dat wordt gezegd dat de gemeente Den Bosch koploper is, ze is liever geen koploper in onderzoeken of buurtrapportages, maar in het aardgasvrij maken of het reduceren van CO2. Er is te weinig geld en te weinig fte, ze is verbaasd dat dit in de begroting niet naar voren kwam en ze vraagt waarom dit momentum niet is gepakt. De wethouder wil de beste techniek en zij is ervan overtuigd dat die beste techniek er in de toekomst komt. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) denkt dat Den Bosch geen koploper is en dat de rest van Brabant ook snel gaat. Het zou het college sieren als De Haren met de renovatie ook aardgasvrij wordt. Mevrouw Eigenhuijsen (VVD) vraagt of de heer Hoeben dan ook bereid is de kosten te betalen.

De heer Hoeben (De Bossche Groenen) zei dat het het college zou sieren als het daarop zou aansturen. Het gaat om corporatiewoning en de corporaties kennen de opgave en zij weten wat hen te wachten staat. Hij stelt voor een werkbezoek aan de aardgasvrije buurten af te leggen om meer begrip voor de stand van zaken te krijgen. Ten slotte merkt hij op dat de moties nog niet uitgevoerd zijn en dat hij ze liever van de lijst af wil branden dan dat ze afgevoerd worden. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vindt dat de gemeente de dure plicht heeft om aansluiting te zoeken bij bewonersgroepen, koplopergroepen en initiatieven die zich enigszins verloren voelen in de papieren ambities versus de werkelijkheid en de reikwijdte van handelen. Zon op dak loopt niet zo denderend en dat is een capaciteitsvraag, maar de wethouder heeft de dure plicht om te melden waar het aan ligt als een proces niet van de grond komt. Wethouder Van der Geld heeft al schriftelijk gemeld wat de massaliteit van de aardgasvrijtransitie en de warmtetransitie is en hoeveel fte daarvoor nodig is. Er is afgesproken dat er in het kader van de verkiezingen een beleidsarme begroting is waarin wel degelijk een accent op de energie zit. Het college vindt dat de energietransitie primair een taak van het rijk is, maar de buurten blijven wel nauw aangehaakt.

Het is echter niet mogelijk om buurten nu om te zetten naar startbuurten omdat daarvoor geen middelen zijn en die in de laatste begroting ook niet vrij konden worden gemaakt. Er wordt concreet gewerkt aan de motie 'Stoken voor de 19

mussen' bij de proeftuinaanvraag Hintham en het datacentrum Interconnect. Hij vindt borstklopperij wat betreft koploper zijn niet op zijn plek als het zo hard knelt, hij maakte die opmerking alleen om te duiden dat de raad middelen beschikbaar heeft gesteld om daarmee vervolgens ook middelen van het rijk los te krijgen. Met die middelen is 't Zand een startbuurt geworden, maar dat betekent niet dat bijvoorbeeld Breda niets doet. De heer Van Slageren (GroenLinks) hoorde de wethouder zeggen dat beperkingen qua geld en capaciteit niet wil zeggen dat de gemeente bij de proefbuurten afhaakt, maar tijdens I&O werd wel aangeven dat de gemeente eerder als een rem op de ontwikkelingen dan als een steun wordt ervaren. Wethouder Van der Geld geeft aan dat een proeftuinaanvraag veel van de gemeentelijke organisatie, maar zeker ook van de bewoners vraagt en dat dit lang niet altijd goed gaat. Bewoners willen vaak zelf aan het stuur zitten omdat zij zich vanuit betrokkenheid eigenaar van de plannen voelen, maar de gemeente krijgt middelen van het rijk voor de proeftuinaanvragen en wil daarom wel meekijken en meeschrijven aan de plannen. De heer Gersjes (Bosch Belang) kijkt met welk voorstel de SP komt. De heer Roovers (SP) sluit zich hierbij aan. De heer Van Slageren (GroenLinks) sluit zich hierbij aan en hij heeft sowieso ideeën over moties en amendementen.

De heer Van Griensven (PVV) neemt het terug in de fractie. De heer Dingemans (gewoon-geDREVEN) neemt het terug in de fractie. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) neemt het terug naar de fractie De heer Van Rooij (PvdA) dient een motie over De Haren in en hij overweegt met een motie over de zes stadsplassen te komen. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) komt met een motie over de Warmtevisie 2.0. Verder wil hij een werkbezoek afleggen. De voorzitter zegt dat het laatste aan de secretaris wordt voorgelegd waarna het een vervolg krijgt. Mevrouw Hernández (50PLUS) neemt het terug in de fractie. De heer Smeets (Rosmalens Belang) neemt het ook terug in de fractie. De heer Peters (D66) neemt het ook terug in de fractie. Mevrouw Eigenhuijsen (VVD) neemt het ook terug in de fractie. De heer Van Koert (CDA) neemt het ook terug in de fractie. Dit onderwerp gaat als bespreekstuk naar de raad. De voorzitter schorst de vergadering tot 24 november a.s. Er zal tijdsdruk op die vergadering staan en hij vraagt daarom kritisch naar de bijdragen te kijken. Schorsing tot 24 november a.s. om 19.30 uur.

20