Jaarstukken 2020

JAARSTUKKEN 2020 GEMEENTE 'S-HERTOGENBOSCH met als onderdelen het jaarverslag en de jaarrekening 2020

INHOUDSOPGAVE HOOFDLIJNEN ...........................................................................................................................................3 Bestuurlijke hoofdlijnen .......................................................................................................................................... 4 Financiële hoofdlijnen ........................................................................................................................................... 10

DEEL I: JAARVERSLAG........................................................................................................................... 18 Programma's.............................................................................................................................................. 18 Bestuursorganen en -ondersteuning.................................................................................................................. 19 Dienstverlening ....................................................................................................................................................... 26 Gezondheid .............................................................................................................................................................. 30 Veiligheid .................................................................................................................................................................. 38 Cultureel klimaat .................................................................................................................................................... 50 Opgroeien en talentontwikkeling .......................................................................................................................

60 Wonen en zorg ........................................................................................................................................................ 71 Participatie en daginvulling .................................................................................................................................. 76 Wonen en werkomgeving .................................................................................................................................... 81 Bereikbare stad .....................................................................................................................................................101 Sport en recreatie .................................................................................................................................................108 Milieu respecterende ontwikkelingen .............................................................................................................117 Cultuurhistorische kwaliteit ...............................................................................................................................133 Ruimte voor economie en voorzieningen .......................................................................................................139 Werk en inkomen

.................................................................................................................................................151 Armoede en schulden ..........................................................................................................................................158 Beleggingen en overige baten en lasten .........................................................................................................163 Gemeentelijke belastingen .................................................................................................................................172 Algemene uitkering gemeentefonds ................................................................................................................173

Paragrafen ............................................................................................................................................... 175 Lokale heffingen ...................................................................................................................................................176 Weerstandsvermogen en risicobeheersing ....................................................................................................180 Onderhoud kapitaalgoederen ............................................................................................................................190 Financiering ...........................................................................................................................................................197 Bedrijfsvoering ......................................................................................................................................................200 Verbonden partijen ..............................................................................................................................................206 Grondbeleid ...........................................................................................................................................................230 Duurzaamheid

.......................................................................................................................................................245

DEEL II: JAARREKENING ..................................................................................................................... 247 Exploitatie ................................................................................................................................................ 248 Lasten ......................................................................................................................................................................248 Baten .......................................................................................................................................................................249 Saldo ........................................................................................................................................................................250

Balans........................................................................................................................................................ 251 Toelichtingen op de balans.................................................................................................................................252

Afdeling Orthen...................................................................................................................................... 293 Controleverslag accountant ................................................................................................................ 294 Bijlagen ..................................................................................................................................................... 295

2

HOOFDLIJNEN

3

Bestuurlijke hoofdlijnen Inleiding 2020 was een bijzonder bewogen jaar. Het jaar begon vol goede wensen, ontmoetingen en nieuwe plannen om samen aan te werken. Totdat corona in maart ineens onder ons was. Ook in ’sHertogenbosch greep een ongrijpbare pandemie in op het dagelijks leven en werken. Dit mondde uit in een crisis op financieel/economisch, sociaal en medisch vlak. We weten niet hoelang de crisis nog duurt, wat de maatschappelijke en economische gevolgen zijn en hoelang deze nog zullen doorwerken in onze samenleving. In dit jaarverslag blikken we terug op het bijzondere jaar 2020. Er is veel gebeurd én gelukkig ook veel bereikt. Natuurlijk als het gaat om de aanpak van corona. En zeker ook in de uitvoering van onze ambities en het bestuursakkoord. Samen met partners en inwoners uit ‘sHertogenbosch, zijn er in 2020 veel stappen gezet om te bouwen aan de sterke toekomst van ‘sHertogenbosch.

Corona Corona raakte diep in de levenssfeer van onze inwoners. Mensen werden ziek en het nabij kunnen zijn en afscheid nemen van een dierbare werd bemoeilijkt. De druk op de zorg was enorm. De sociale contacten moesten tot een minimum worden beperkt en dus verplaatsten medewerkers en leerlingen zich van kantoren en scholen naar huis. En waar we in februari nog onbezorgd en massaal Oeteldonk samen vierden, viel het dagelijks leven in maart abrupt stil. En toch draaide ‘s-Hertogenbosch door, anders. Ondanks alle onzekerheid keken we naar dat wat nog wel kon. De inwoners van onze gemeente hebben in de coronatijd laten zien zorgzaam en veerkrachtig te zijn. Mensen keken naar elkaar om. Er ontstonden talrijke initiatieven in ’s-Hertogenbosch, vanuit zowel de zorg, het onderwijs, het culturele veld en natuurlijk door onze ondernemers. We vierden samen met Nederland Koningsdag en 75 jaar vrijheid. Met elkaar hebben we ook een prachtige Bossche zomer neergezet. Waar veel mensen van hebben genoten en geleden schade bij ondernemers (deels) is gecompenseerd. Wij hebben als gemeente in 2020 geholpen en ondersteund waar we konden. Perspectief geboden. En dat blijven wij doen, voor een veerkrachtig, prettig en zorgzaam ’s-Hertogenbosch, nu en na corona.

Stappen nu met oog voor toekomst Corona zette in 2020 onze manier van leven, werken, leren en zorgen totaal op z’n kop. Crisissen uit het verleden leren dat het ook een tijd kan zijn van creativiteit, innovatie en verbeteringen. Dat kwam ook in ’s-Hertogenbosch naar boven door de vele maatschappelijke initiatieven maar ook de creativiteit bij ondernemers. Wij willen die energie gebruiken bij de uitdagingen en kansen voor ’s-Hertogenbosch, voor de kortere en langere termijn. We houden oog op de toekomst van ‘s-Hertogenbosch en hebben die geschetst met een perspectief op 2035. Want ’s-Hertogenbosch blijft groeien, verandert mee met ontwikkelingen en heeft ambitie. En ook al verandert het tempo door onvoorziene omstandigheden als corona of komen er andere uitdagingen bij, we blijven werken aan ’s-Hertogenbosch. Waar het voor iedereen, jong en oud, nu en straks, aantrekkelijk wonen, studeren, werken, ontmoeten en leven is. Samen zorgen, leven en ontmoeten Corona benadrukte het belang van een goede gezondheid, en drukte een stempel op de eens zo vanzelfsprekende activiteiten van samen leven en ontmoeten. Afspreken op een terras of langsgaan bij grootouders veranderde in wandelen bij de Moerputten of ontmoetingen via beeldbellen. Vrijwilligerswerk en mantelzorg werden nog belangrijker.

Daarnaast hadden we extra aandacht voor vitaal blijven tijdens de lockdowns waarin ook het sporten niet meer mogelijk was. Juist door corona worden gezondheidsverschillen en sociaaleconomische verschillen in onze samenleving extra zichtbaar. Dit was en blijft zorgelijk, en daarom willen we inwoners gelijke kansen bieden om mee te doen en de drempels tot ondersteuning zo laag mogelijk te houden. Ook stonden we klaar om inwoners te helpen bij het aanpakken van schulden. Ook hadden veel ondernemers te maken met verlies van werk en daarmee ook hun bestaanszekerheid. Zij konden een beroep doen op de TOZO-regeling. WeenerXL verzorgde specifieke webinars voor TOZO-aanvragers over omscholing en begeleiding naar ander werk. Samen met maatschappelijke partners zorgden we ervoor dat jongeren niet uit beeld raakten tijdens de periode van thuisonderwijs, maar ook dat kwetsbare ouderen met gevoelens van eenzaamheid gehoord werden in wat er nodig was. We bleven in 2020 werken aan de kwaliteit van de jeugdzorg. De bevindingen uit het visitatierapport van de VNG sterken ons in onze aanpak bij de 4

inkoop op zorg voor de jeugd. Binnen ons Zorgbedrijf zorgen we ervoor dat elke euro terecht komt bij de inwoners en niet bij de zogenaamde zorgcowboys. In 2020 hebben we ook veel aandacht gegeven aan talentontwikkeling, gelijke kansen en de inclusieve samenleving. In het onderwijs en andere leefgebieden van jong en oud. Het signaleren en aanpakken van leerachterstanden en het bieden van gelijke kansen werd in 2020 door corona nóg urgenter. Met onze lokale partners, de landelijke Gelijke Kansen Alliantie en ons Onderwijskansenfonds zetten we hier dan ook stevig op in met een breed palet aan maatregelen. De kinderen en jongeren staan hierin centraal. Cultuur In 2020 konden we bezoekers niet massaal verwelkomen voor festivals of theatervoorstellingen. Wel hebben veel mensen genoten van het rijke creatieve, culturele en Bourgondische aanbod van makers, ondernemers en horeca in de Bossche Zomer. Om na corona bezoekers weer te verleiden tot een bezoek aan ’s-Hertogenbosch, hebben we in 2020 stappen gezet naar een externe citymarketingorganisatie Den Bosch Partners. Ook hebben we verdere stappen gezet waar het gaat om de toekomst van Huis 73, een nieuw evenementenbeleid. En met het bestemmingsplan voor het nieuwe theater is een belangrijke laatste stap gezet naar de realisatie. De cultuursector ondersteunden we met gemeentelijke middelen en die van het Rijk.

Met daarbij coulance waar het gaat om gemaakte subsidieafspraken. Om cultuurmakers te ondersteunen in de coronatijd, hebben we bovendien een Makersregeling opgezet. We blijven bovendien investeren in cultuur, onder meer met een nieuwe Bossche Culturele Basis voor meerjarige subsidies. Want ’s-Hertogenbosch blijft de cultuurstad van het zuiden. Leefomgeving Door corona is de belevingswaarde van de buurt, het dorp en de omgeving gegroeid. Mensen gingen en masse de natuur en parken in voor recreatie en ontmoeting. Ook het erfgoed en de historische binnenstad maakte ’s-Hertogenbosch geliefd voor uitjes of wandelingen. In 2020 hebben we flink geïnvesteerd in de leefomgeving en de toegankelijkheid ervan. We vergroenen, planten extra bomen en geven ruimte voor sport en ontspanning. Een mooi voorbeeld hiervan is het kanaal dat het ZuidWillemspark werd. Ook blijven we stappen zetten op duurzaamheid en de energietransitie in het kader van de klimaatcrisis. In ons Duurzaamheidsverslag 2020 en de Voortgangsberichten Duurzaamheid leest u daar over. Tenslotte is een fijne leefomgeving ook een veilige leefomgeving. In 2020 waren er minder misdrijven, maar werd er wel meer overlast gemeld. Zoals woonoverlast, verwarde personen en inbraken in garages en tuinhuizen. Andere punten van zorg uit 2020 zijn de groeiende ondermijning en online fraude.

Die grijpen niet alleen in op de leefomgeving maar ook op het leven van steeds meer mensen. Verstedelijking ’s-Hertogenbosch ligt centraal, op de kruising van noord-zuid en oost-west. Dat maakt het aantrekkelijk wonen, werken, studeren en ondernemen. Voor de toekomst is investeren in een goede lokale, regionale en nationale bereikbaarheid dan ook van groot belang. In 2020 kregen onze ambities voor duurzame mobiliteit een flinke kwaliteitsimpuls door samenwerking met het Rijk en de provincie. Want de dossiers Mobiliteitshub ’s-Hertogenbosch (Knooppuntontwikkeling station ’s-Hertogenbosch) en de A2 brachten we een flinke stap verder. We zijn er trots op dat de integraliteit van de opgave rondom deze Bossche Mobiliteitshub stevig verankerd is in de MIRT-Verkenning van het Rijk. En we werkten verder aan een Breed Mobiliteitspakket, met maatregelen rondom “anders reizen”, fiets en smart mobility. We leverden Kanaalboulevard deel 1 op voor de 30km/u Binnenstadsring en we rondden het ontwerp- en participatieproces voor de Oranjeboulevard af. Ruimtelijke ontwikkelingen Aantrekkelijk wonen, leven en werken kent ook een grote uitdaging. De vraag naar woningen is heel groot in onze gemeente. We willen dat iedereen een woning heeft, gelegen in een sterke stad met leefbare wijken en dorpen, die zo veel als mogelijk aansluit bij hun woonwensen en mogelijkheden.

Er is in 2020 dan ook flink ingezet op woningbouw, op de korte en langere termijn. Zo hebben we in 2020 de Woonvisie vastgesteld en hebben we ingezet op de bouw van tijdelijke woningen. Zoals de plannen die we samen met corporaties en de buurt gemaakt hebben voor tijdelijke woningen in De Groote Wielen en we zijn ook een haalbaarheidsonderzoek gestart voor 300 flexwoningen in de noordoosthoek van De Groote Wielen. De ontwikkelingen op onder meer de locaties EKP, 5

Zuidwalkwartier, Stadsdelta/Spoorzone, De Groote Wielen Centrum, Station Oost en Vinkelse Slagen laten het zien; ’s-Hertogenbosch investeert deze jaren flink in woningen, werklocaties en de leefomgeving. Want de woon- en werkkernen van de toekomst vragen een mix van functies dichtbij elkaar. Zo zijn voor het actieplan brede binnenstad de contouren vastgesteld, net als de horecavisie, het innovatiedistrict en de visie voor het Grenco-terrein in de Spoorzone. Mobiliteit, veiligheid, groen, cultuur, onderwijs en ruimte voor ondernemen, ontmoeten en sport komen samen en daar zetten we nu al volop op in. In het kader van de inwerkingtreding van de Omgevingswet op 1 januari 2022, hebben we afgelopen jaar verdere stappen gezet in onze voorbereiding. Zo hebben we verder gewerkt aan de omgevingsvisie door hiervoor, met participatie, informatie op te halen om te kunnen komen tot gebiedsvisies. Ook is er, gezien de hoeveel ontvangen inspraakreacties, hard gewerkt aan het verder brengen van het bestemmingsplan en het MER voor bedrijventerrein Heesch West. Samenwerking Als gemeente kunnen we het niet alleen. In 2020 hebben veel inwoners, maatschappelijke organisaties en ondernemers hun enthousiasme en energie ingezet voor ontwikkelingen of projecten in hun wijk, buurt, dorp of de gemeente. Dit jaar nam online participatie ook een vlucht.

En beleid kan niet zonder een goede uitvoering en partners. De bestuurlijke samenwerking die in 2020 de meeste aandacht kreeg, was natuurlijk onze Veiligheidsregio. De GGD, zorg, veiligheid en corona kwamen daar bij elkaar. Maar de samenwerking met de regio Noordoost Brabant was ook waardevol. Die zorgde in 2020 ook voor de Regiodeal Agrifood Capital waarmee wij samen met het Rijk investeren in voeding en innovatie in onze regio. En met Brabantstad en de provincie Noord-Brabant werkten we ook in 2020 volop samen. Zo werd er gewerkt aan een Brabantse investeringsagenda. Met de VNG en G40 trokken we nauw op in onze lobby voor een stabielere financiële positie van gemeenten. We waren ook actief op het Europese niveau, bijvoorbeeld met de inbreng in het Comité van de Regio’s en de lobby voor fondsen zoals REACT EU voor het Innovatiedistrict.

Samen voor ‘s-Hertogenbosch Bij alles wat er in 2020 bereikt is, is het in dit coronajaar ook bijzonder om even stil te staan bij het hoe. Soms konden we direct helpen of meedenken. Maar ook stilstaan, aandacht geven of een luisterend oor bieden, waren in 2020 heel belangrijk. Het faciliteren van het thuisonderwijs om ervoor te zorgen dat er geen leerachterstanden optreden en de noodopvang voor vitale beroepen en kwetsbare kinderen. De campagne #samenzijnwijdenbosch voor lokaal kopen, proeven en beleven. Het inrichten van de buitenruimte op 1,5 meter. Aandacht geven aan zorgen, gezondheid en eenzaamheid van mensen in lockdowns. Het handhaven van afstand en avondklok. De uitvoering van steunregelingen als TOZO en TONK. Met de coronapandemie kwam zoveel op ’s-Hertogenbosch af. En al improviserende, pakten velen initiatief en zochten elkaar op. Want zonder samenwerking, inzet en ideeën van partners kun je weinig in crisistijd. Voor iedereen in ’s-Hertogenbosch was alles dit jaar anders. Dat gold ook voor onze medewerkers. In alle hectiek van de crisis pakte de gemeentelijke organisatie nieuwe taken op, hebben we de dienstverlening aangepast en hebben we flexibel ingespeeld op nieuwe ontwikkelingen en coronagolven. Tegelijkertijd gingen we volop door met de uitvoering van onze ambities en plannen uit het bestuursakkoord.

Veel medewerkers werkten thuis online, werkten als collega’s buiten of binnen op afstand van elkaar, startten digitaal met hun nieuwe baan bij onze gemeente of namen als gewaardeerde collega’s op die manier afscheid. Als datastad hebben we gezien wat voor een vlucht digitalisering heeft genomen dit jaar, in de samenleving en voor ons als gemeente. Er zijn heel veel creatieve, originele en slimme oplossingen bedacht in 2020. Daar bouwen we in de toekomst op voort. En dit alles deden we samen met ’s-Hertogenbosch en uw raad als partner. Want de inbreng van en de intensieve samenwerking met inwoners, ondernemers, zorg- en hulpverleners en alle maatschappelijkeen culturele organisaties was ook dit jaar cruciaal. We spreken daarom graag onze waardering uit voor iedereen die dit jaar met zoveel energie zich heeft ingezet voor ons ‘s-Hertogenbosch. Dat geeft vertrouwen voor onze toekomst.

6

Beleidskaders Bestuursakkoord 2018-2022 Begroting 2020 Jaarverslag 2019

7

Jaarrekeningproces De jaarstukken over 2020 worden in de gemeenteraadsvergadering van 16 juni 2021 voorgelegd.

8

Raadsvoorstel Het raadsvoorstel Jaarverslag en jaarrekening 2020 staat op de agenda voor de gemeenteraadsvergadering van 16 juni 2021. Het college van burgemeester en wethouders stelt in het voorstel de gemeenteraad voor het volgende te besluiten: 1. Vaststellen van het jaarverslag 2020; 2. Vaststellen van de jaarrekening 2020; 3. Het rekeningresultaat van € 1,5 miljoen negatief te onttrekken aan de algemene reserve; 4. Vaststellen van de jaarrekening 2020 van Orthen.

9

Financiële hoofdlijnen Inleiding Dit onderdeel geeft inzicht in de uitkomst van de rekening van de gemeente 's-Hertogenbosch over 2020. De presentatie van het resultaat gebeurt op hoofdlijnen. Een meer gedetailleerde analyse is opgenomen bij de behandeling van de programma's. Het voorstel tot bestemming van het rekeningresultaat is het sluitstuk van dit onderdeel.

Uitkomst (bedragen x € 1,0 miljoen) Begroting 2020 na wijziging

Rekening 2020

Verschil

Lasten

-812,5

-861,7

-49,2

Baten

806,2

900,9

94,7

-6,3

39,2

45,5

- Toevoegingen

-45,7

-89,4

-43,7

- Beschikkingen

52,1

48,7

-3,3

Per saldo mutaties eigen vermogen

6,3

40,7

-47,0

-

- 1,5

-1,5

Saldo lasten en baten Mutaties eigen vermogen

Geraamd/gerealiseerd resultaat

10

Verschillenanalyse (bedragen x € 1,0 miljoen) Nr. Omschrijving

Baten en lasten

Mutaties reserves

Gerealiseerd resultaat

1 Onbestemd resultaat conform raadsvoorstel Actualisatie begroting 2020 2 Algemene uitkering (Diverse reserves)

-4,0

-

-4,0

0,6

-0,1

0,5

3 Decentralisatie-uitkeringen (Diverse reserves)

1,2

-1,0

0,2

4 Beschermd wonen en maatschappelijke opvang (Reserve Sociaal en Zorgfonds) 5 Jeugdhulp (Reserve Sociaal en Zorgfonds)

3,8

-3,8

-

-0,1

0,1

-

6 BTW Wijkteams (Reserve Sociaal en Zorgfonds)

1,1

-1,1

-

7 Wmo 2007 (Reserve Sociaal en Zorgfonds)

-0,2

0,2

-

8 Wmo 2015 (Reserve Sociaal en Zorgfonds)

0,6

-0,6

-

9 Begeleide participatie (Reserve Sociaal en Zorgfonds)

0,4

-0,4

-

10 Sociaal Medische Indicaties

-0,5

-

-0,5

11 Onderwijshuisvesting (Reserve Onderwijshuisvesting)

-1,5

0,3

-1,2

12 BUIG (Reserve Fonds Werk en inkomen)

-0,2

0,2

-

13 Voorziening Groene Schil

-0,8

-

-0,8

14 Grondexploitatie (Algemene bedrijfsreserve)

29,2

-29,2

-

15 Leges omgevingsvergunningen

2,4

-

2,4

16 Nog niet gerealiseerde projecten (Diverse reserves)

4,2

-4,2

-

17 Restauratievoorziening kunst stadhuis

-1,6

-

-1,6

18 Parkeren

-2,1

-

-2,1

19 Onroerende Zaak Belasting

0,5

-

0,5

20 Theater aan de Parade (Structuurfonds)

2,7

-2,7

-

21 Veiligheidsregio

0,3

-

0,3

22 Verhardingen

0,4

-

0,4

23 Kapitaallasten (Diverse reserves)

3,4

-0,6

2,8

24 Personeelskosten

1,3

-

1,3

25 Financieringsresultaat

-0,8

-

-0,8

26 Arbeidsparticipatie (Reserve Sociaal en Zorgfonds)

2,0

-1,8

0,2

27 Diverse ICT-kosten (Reserve ICT)

0,7

-0,9

-0,2

28 Cultuurfondsen (Reserve nog uit te voeren werken)

0,3

-0,3

-

29 Overige verschillen (Diverse reserves)

2,2

-1,1

1,1

45,5

-47,0

-1,5

Totaal

11

1 Onbestemd resultaat conform raadsvoorstel Actualisatie begroting 2020 De actualisatie van de begroting 2020 leidde tot een negatieve uitkomst van € 4,0 miljoen. Dit resultaat had een voorlopig karakter en is als onbestemd resultaat in de begroting opgenomen. 2 Algemene uitkering (Diverse reserves) Het rijk heeft verschillende maatregelen genomen om de gevolgen van de coronacrisis voor medeoverheden te compenseren. Onder andere is de ontwikkeling van het accres vastgezet om stabiliteit te garanderen. Ook is de stijging van de opschalingskorting uitgesteld. Dit geeft een positief effect ten opzichte van de begroting. Aan de andere kant hebben aanpassingen in de verschillende maatstaven die ten grondslag liggen aan de hoogte van de algemene uitkering een negatief effect. Bijvoorbeeld het lager aantal loonkostensubsidies zorgt voor een daling in onze algemene uitkering. Daarnaast werken ook de hogere WOZ-waarden negatief door in de algemene uitkering. 3 Decentralisatie-uitkeringen (Diverse reserves) De financiële effecten van de mei- en septembercirculaire zijn via een wijziging verwerkt in de begroting. Dit is niet het geval bij de decembercirculaire. In deze circulaire zijn nog een aantal uitkeringen opgenomen, waaronder corona-maatregelen. Indien het een gesloten circuit betreft worden deze verrekend met betreffende reserves.

Het betreft onder andere uitkeringen voor continuïteit van de zorg, crisisdienstverlening, vrouwenopvang en re-integratie. 4 Beschermd wonen en maatschappelijke opvang (Reserve Sociaal en Zorgfonds) Binnen de begroting voor Beschermd Wonen en Maatschappelijke Opvang is sprake van een overschot van € 3,6 miljoen. Dit komt onder andere door verhoging van de Integratie-Uitkering Beschermd Wonen, de scherpe toegang, en vertraging van VLV (bezwaar omwonenden) en Housing First (krapte woningmarkt). Verschil met de marap is met name te wijten aan een lagere ontvangst eigen bijdrage BW en hogere kosten maatwerk (€ 0,5 miljoen). Binnen de begroting voor Openbare Geestelijke Gezondheidszorg (OGGZ) is er een overschot van € 0,25 miljoen. Dit komt door een betaling van de bijdrage 2019 van de Gemeente Maasdriel/Zaltbommel in 2020. Gezien de positieve resultaten van de pilot Thuis in Zuidoost, is deze pilot verlengd en uitgebreid naar meerdere wijken. De pilot wordt sinds 2019 gefinancierd uit een subsidie van ZonMw en aangevuld uit de reserve Sociaal & Zorgfonds voor een bedrag van € 0,1 mln. Als gevolg van corona zijn er extra opvang en quarantaineplekken voor dak- en thuislozen gerealiseerd (€ 0,3 miljoen). Tegenover deze extra kosten staan ook extra rijksmiddelen die we hebben ontvangen van € 1,3 miljoen.

Deze zijn niet helemaal in 2020 ingezet, € 1,1 miljoen is gestort in de reserve S&Z voor kosten die we in 2021 en verder verwachten. 5 Jeugdhulp (Reserve Sociaal en Zorgfonds) De totale lokale uitgaven Jeugdhulp bedroegen in 2020 € 37,6 miljoen bij een begroting van € 37,6 miljoen. De uitgaven bestaan grofweg uit 4 delen, te weten 1: de regionale inkoop; 2: lokale jeugdhulp inclusief persoonsgebonden budget, 3: uitvoeringskosten incl. budget aanpassingen door tussentijdse wijzigingen in de Rijksuitkering en 4: coronakosten. Hoewel we op totaal niveau geen overschrijding van het budget kennen, zijn de afwijkingen op onderdelen groot. • Regionale inkoop zorgkosten (realisatie: € 34,8 miljoen, € 1,3 miljoen tekort) Een groot gedeelte van de totale kosten Jeugdhulp wordt ingevuld door het regionale inkoopkader Jeugdhulp dat in 2020 op basis van de voorlopige afrekening van de Regionale Inkooporganisatie Zorg (RIOZ) is uitgekomen op € 33,9 miljoen bij een budget van € 32,6 miljoen. Het tekort van € 1,3 miljoen wordt veroorzaakt door: - toenemend LTA-zorggebruik (Landelijke Transitie Arrangementen) van € 0,6 miljoen; - stijgend gebruik van maatwerkarrangementen van € 1,2 miljoen; - lager zorggebruik door Zorg in Natura, Gecertificeerde Instellingen, Veilig Thuis en Jeugdzorgplus van € 0,5 miljoen. 12

We zijn een onderzoek gestart naar het toenemende LTA-zorggebruik en de stijging in het gebruik van maatwerkarrangementen, zodat we in 2021 tijdig beheersmaatregelen kunnen nemen rondom het stijgende zorggebruik. • Lokale Jeugdhulp & Persoonsgebonden budgetten (realisatie: € 1,6 miljoen, € 0,5 miljoen overschot) Voor uitvoering van lokaal Jeugdhulp beleid was een budget gereserveerd van € 2,1 miljoen. Hiervan is € 1,6 miljoen besteed. We hebben dit jaar € 0,5 miljoen minder uitgeven aan persoonsgebonden budgetten Jeugd (voor toelichting: zie kopje "Persoonsgebonden budgetten"). De overige lokale uitgaven jeugdhulp betreffen projecten om de inzet jeugdhulp te verminderen door versteviging van het voorliggende (jeugd)aanbod, zoals bijvoorbeeld de praktijkondersteuning huisartsen. We geven hierbij uitvoering aan het in december 2019 vastgestelde regionale beleidsplan Jeugdhulp. • Uitvoeringkosten & extra Rijksmiddelen (realisatie: € 0,9 miljoen, € 0,7 miljoen overschot) De uitvoeringkosten van de Regionale Inkoop Organisatie Zorg (RIOZ) zijn € 0,2 miljoen lager uitgekomen dan begroot. Dit komt doordat door de Corona nauwelijks fysieke overlegtafels met zorgaanbieders plaatsgevonden en de RIOZ heeft een vacature voor accountmanager Jeugdhulp niet ingevuld.

Daarnaast hebben we dit jaar voor € 0,5 miljoen meer Rijksmiddelen ontvangen door tussentijdse wijzigingen in de rijksuitkering. • Coronakosten (realisatie: € 0,3 miljoen, € 0,1 miljoen overschot) Op basis van declaraties van zorgaanbieders, rekening houdende met de RIVM-richtlijnen en met landelijke afspraken tussen overheden en zorgaanbieders over het tijdstip van het indien van de definitieve coronakosten (het zgn. driesporenbeleid), hebben we een inschatting gemaakt van de voorlopige coronakosten. De definitieve coronakosten 2020 worden bepaald bij de eindafrekening RIOZ jaar 2020. 6 BTW Wijkteams (Reserve Sociaal en Zorgfonds) Wij hebben de BTW labelling van de Sociale Wijkteams opnieuw beoordeeld. De BTW was kostprijsverhogend geboekt voor de periode 2016-2019. Doordat het standpunt van de belastingdienst is verbreed en het gehele wijkteam als compensabele activiteit wordt gezien, is de btw declarabel bij het BTW-compensatiefonds. 7 Wmo 2007 (Reserve Sociaal en Zorgfonds) Het aantal cliënten met hulp bij het huishouden (inclusief HHT) is 4% lager uitgevallen dan begroot. Aan de zorgaanbieders is omzetgarantie gegeven en de meerkosten zijn vergoed naar aanleiding van landelijke afspraken in verband met de coronacrisis. De eigen bijdrage-inkomsten zijn lager dan begroot, omdat het CAK over twee maanden geen eigen bijdrage heeft geïnd vanwege corona.

We zien dat de kosten in 2020 € 0,5 miljoen lager zijn uitgevallen dan verwacht, deze voegen we toe aan de reserve Sociaal en Zorgfonds. De genoemde daling is onder andere te wijten aan de inzet van Koo, waardoor er meer ‘grip op de poort’ is. Door gezamenlijk in het eerste gesprek de hulpvraag te onderzoeken, blijkt dat een gedeelte van de inwoners met informatie en advies voldoende kan worden geholpen. Bij woningaanpassingen en trapliften is een tekort van € 0,5 miljoen. Er is sprake van (dubbele) vergrijzing en het algemene rijksbeleid Langer Thuis, dit betekent dat mensen gestimuleerd worden om zo lang mogelijk thuis te blijven wonen. Het uitgangspunt van dit beleid is op een goede manier zelfstandig te kunnen blijven wonen, met ondersteuning en in een geschikte woning. We zien in 2020 minder aanvragen als we dat vergelijken met dezelfde periode in 2019. We zien echter ook dat de gemiddelde kosten van woningaanpassingen fors hoger liggen. De kosten voor hulpmiddelen vallen € 41.000 lager uit door correcties van de leverancier over voorgaande jaren (de BTW berekening was verkeerd toegepast). Voor vervoersvoorzieningen zien we een voordeel van € 217.000, met name vanwege lagere individuele kilometervergoeding (uitsterfconstructie).

13

8 Wmo 2015 (Reserve Sociaal en Zorgfonds) Voor 2020 is het regionale budgettaire kader voor specialistische Wmo hulp vastgesteld op € 22,5 miljoen. Op basis van de voorlopige afrekening van de Rioz is er een tekort van € 1,3 miljoen. Dit tekort wordt veroorzaakt door een toename van het aantal cliënten begeleiding en dagbesteding. Daarnaast zien we overproductie bij ggz-aanbieders en de Wmo-coöperatie. Deze demografische groei was niet meegenomen in het regionale budgettaire kader. De jaarrekening laat een voordeel zien van € 0,7 miljoen. Dit voordeel wordt veroorzaakt door een hogere uitkering vanuit het Rijk (i.v.m. corona, indexering en een landelijke toename van aantallen). De extra kosten door corona: omzetgarantie en meerkosten (€ 51.000) zijn hierbij meegenomen. 9 Begeleide participatie (Reserve Sociaal en Zorgfonds) Hoog ziekteverzuim binnen de doelgroep en beperkende maatregelen voor de uitvoering i.v.m. de corona uitbraak hebben het resultaat van de exploitaties negatief beïnvloed. We hebben voor ca. € 0,6 miljoen aan lagere netto toegevoegde waarde (NTW) gerealiseerd dan geraamd, onder andere door de tijdelijke sluiting van kringloopwarenhuis Vindingrijk. De gemeente ’s-Hertogenbosch heeft van het Rijk compensatie voor deze verliezen ontvangen van € 1,6 miljoen.

Door veerkrachtig en slim aanpassen van de exploitaties is in 2020 hiervan slechts € 0,6 miljoen nodig geweest, waar bij de MARAP nog uitgegaan werd van € 1 miljoen. Dit veroorzaakt een verschil van € 0,4 miljoen. De resterende compensatie van ca. € 1 miljoen. wordt overgeheveld naar 2021 ter compensatie van effecten van de coronacrisis die zich naar verwachting in dat jaar voor zullen doen. 10 Sociaal Medische Indicaties Sinds 2005 kent de gemeente de voorziening SMI (sociaal Medische Indicatie Kinderopvang) voor kinderen van ouders die geen recht hebben op Kinderopvangtoeslag. Tot 2020 is deze voorziening gezien als een 'open einderegeling'. Gezien de beleidsvrijheid die er in de verordening is, is deze benadering vervallen. Er is na eerdere ombuigingen sinds 2017, € 219.000 begroot. Realisatie bedroeg dit jaar € 700.000. Sinds 2015 is het gebruik landelijk met meer dan 30% gestegen. Met de decentralisatie van de Jeugdzorg zijn gemeenten het middel nadrukkelijker gaan inzetten om zwaardere en duurdere Jeugdhulp te gaan inzetten, deze effectiviteit is ook genoemd in het onderzoek van Significant (2020). De kostenstijging is ook te verklaren door gestegen tarieven bij de Kinderopvangorganisaties met 25% sinds 2015.

11 Onderwijshuisvesting (Reserve Onderwijshuisvesting) Wij hebben vanuit de wettelijke zorgplicht voor onderwijshuisvesting de taak scholen van adequate huisvesting te voorzien. Het gemeentebestuur heeft ervoor gekozen om de zorgplicht voor de onderwijshuisvesting als primair uitgangspunt te hanteren, waarmee het huisvestingsprogramma leidend is geworden en de budgettaire ruimte volgend. Ten behoeve van de exploitatielasten is een egalisatiereserve Onderwijshuisvesting opgezet. We stellen vast dat er per saldo een nadeel is van € 1,47 miljoen is ten opzichte van de begroting. Uw raad heeft er voor gekozen om de schoolbesturen voor de helft te laten bijdragen in de korting die het kabinet per 1 januari 2015 heeft opgelegd voor onderwijshuisvesting. Door het ontbreken van wetgeving om schoolbesturen mee te laten betalen aan deze korting én door het ontbreken van voldoende middelen voor onderwijshuisvesting bij de schoolbesturen kan hier geen gevolg aan gegeven worden. Wel worden op projectniveau met de schoolbesturen afspraken gemaakt over het leveren van een eigen financiële bijdrage in de vernieuwing van de schoolgebouwen. Daarnaast leveren diverse voor- en nadelen op het gebied van onderwijshuisvesting per saldo een nadeel op van zo'n € 0,32 miljoen.

Het gaat onder meer om de hogere kosten wegens verduurzaming, bouwkundige en installatie gebreken aan gebouwen en wijziging Btw-regime, maar ook lagere kosten voor herstel als gevolg van een kleiner aantal schademeldingen. Dit bedrag wordt verrekend met de reserve.

14

12 BUIG (Reserve Fonds Werk en inkomen) De impact van de coronacrisis op de uitkeringen Participatiewet/ BUIG is groot. Na een stijging van het aantal uitkeringen vanaf maart, zagen we vanaf september een afname, waarna eind van het jaar weer een toename volgde door de tweede coronagolf. Het Rijk heeft besloten om het macrobudget 2020 fors naar boven bij te stellen om het conjuncturele effect van de corona uitbraak op de uitkeringen te compenseren. Aan het eind van het jaar mogen we concluderen dat de kosten van de uitkeringen weliswaar zijn toegenomen, maar per saldo een (extra) positief resultaat ten opzichte van de geactualiseerde begroting op de BUIG resulteert van € 3 miljoen, bovenop het reeds begrote resultaat van € 7 miljoen. Dit is € 0,2 miljoen minder dan waarmee in de begrotingswijziging vanuit de MARAP rekening is gehouden. In 2020 is het gelukt om ondanks de coronacrisis de toename van het uitkeringsbestand relatief beperkt te houden en het aantal mensen met loonkostensubsidie te laten stabiliseren. Conform besluitvorming van de Raad bij de MARAP wordt het resultaat van € 3 miljoen gestort in de reserve FWI. Motivatie om dit te doen is de grote mate van onzekerheid voor 2021. Zowel de stijging van de werkloosheid als het aantal bijstandsuitkeringen is tot nog toe lager dan verwacht en zou in 2021 tot een stevige correctie van het macrobudget kunnen leiden.

Andere onzekerheden die spelen zijn het aflopen van de Rijks steunmaatregelen en de consequenties daarvan voor de werkgelegenheid, in het bijzonder voor mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt. 13 Voorziening Groene Schil Bij de herindeling in 2015 zijn lopende projecten vanuit Maasdonk overgenomen door de gemeente ’sHertogenbosch. Eén van deze projecten betreft de Visie Groene Schil Nuland die als doel heeft het saneren van milieubelasting in de gebieden in de visie (oost- ,west- en zuidzijde van het dorp), het toevoegen van groen/recreatieve/landschappelijke waarden in het gebied, en het mogelijk maken van kleinschalige woningbouwprojecten op grond van derden. Deze laatste doelstelling vormt de financiële draagkracht en dekking voor de andere doelstellingen. Na vaststelling van de Visie door de Raad van Maasdonk in 2012, is destijds direct begonnen met doelstelling 1 door het opkopen van een grote varkenshouderij. Verder zijn, behoudens 1 veebedrijf, een aantal milieubelastende activiteiten gesaneerd en zijn er 16 woningen gerealiseerd. Het toevoegen van groen heeft met name op de particuliere kavels plaatsgevonden. Uitgangspunt is geweest dat de grondeigenaren in het gebied uiteindelijk tot woningbouwontwikkeling over zouden gaan. Afgelopen periode is een traject van verhoogde intensiteit ingezet om dit te bewerkstelligen.

Op basis van de nu te verwachten ruimtelijke ontwikkelingen en initiatieven is de conclusie dat mogelijk niet alles zal worden gerealiseerd. Daarom wordt nu een voorziening getroffen van € 830.000 op het huidige saldo kosten/opbrengsten van € 1.530.000. 14 Grondexploitatie (Algemene bedrijfsreserve) Voor een uitgebreide toelichting op de bouwgrondexploitatie verwijzen wij u naar de paragraaf Grondbeleid. 15 Leges omgevingsvergunningen De werkelijke inkomst leges omgevingsvergunning is € 2,4 miljoen hoger dan geraamd. Hierbij is rekening gehouden met toekomstige kosten voor toezicht en constructie in 2021 en volgende jaren. De hoge legesinkomsten zijn ontstaan door meer bouwaanvragen in de categorieën bouwsommen boven de € 2 miljoen en € 5 miljoen. 16 Nog niet gerealiseerde projecten (Diverse reserves) Op onze begroting zijn een aantal grote uitgaven geraamd, die geheel of gedeeltelijk gedekt worden uit reserves. Het betreft hier grote, fysieke projecten met een meerjarig karakter. Vooraf is niet bekend in welk jaar de uitgaven gedaan worden, maar conform raadsbesluit blijven de budgetten wel beschikbaar voor verdere jaren. Belangrijke projecten die eind 2020 nog lopen zijn onder andere de ecologische verbindingszone Zuid-Willemsvaart, fietstunnels Deutersestraat, herinrichting Maijweg, Barten Zuid 3e fase en de kanaalboulevard en het kanaalpark.

15

17 Restauratievoorziening kunst stadhuis In het laatste kwartaal van 2020 startte de herinrichting van het bestuurscentrum. Ter voorbereiding op het vervolg, werkzaamheden in het stadhuis, is de conditie van de kunstwerken door experts onderzocht. Het gaat hierbij om het goudleerbehang, interieur- en plafondschilderingen, wandbespanningen, schilderijen en stoelen. Uit dit onderzoek is gebleken dat de conditie van verschillende kunstwerken niet goed is. Restauratie op korte termijn is noodzakelijk om verdere achteruitgang dan wel onherstelbare schade te voorkomen. Daarom is een restauratievoorziening gevormd. 18 Parkeren Ten gevolge van Corona zijn er minder bezoekers aan de stad geweest. De parkeeropbrengsten zijn hierdoor € 5,2 miljoen lager dan begroot. Vanuit het landelijke steunpakket zijn wij voor € 2,1 miljoen hiervoor gecompenseerd. De parkeeruitgaven zijn ca. € 1 miljoen lager dan begroot, hetgeen onder andere wordt veroorzaakt door uitgestelde investeringen (onderhoud) en lagere kosten geldtransport. 19 Onroerende Zaak Belasting De meeropbrengst OZB wordt veroorzaakt door een hogere waardestijging van niet-woningen en afwikkeling van voorgaande jaren. 20 Theater aan de Parade (Structuurfonds) De vernieuwbouw van het Theater aan de Parade is in uitvoering, derhalve nog geen afschrijving en lagere rentelast.

21 Veiligheidsregio Met ingang van 1 januari 2021 is de bekostiging van de regeling overgangsrecht Functioneel Leeftijdsontslag (FLO) geregionaliseerd. De FLO kosten van 2020 zijn hierin meegenomen en komen dus voor rekening van de Veiligheidsregio. Deze kosten zijn echter nog wel begroot in 2020. Dit betekent in onze begroting per saldo een eenmalig voordeel. Daarnaast is er ook een eenmalig voordeel i.v.m. een (hoger) voordelig resultaat van de Veiligheidsregio over 2019. 22 Verhardingen Verschillende onderhoudsprojecten zijn uitgesteld om meer werk met werk te kunnen maken. Er is bewust gekozen om geen werken naar voren te halen, maar bewust in te zetten op het onderhoud groen en spelen. 23 Kapitaallasten (Diverse reserves) Het voordeel op de kapitaallasten wordt vooral veroorzaakt door het later uitvoeren van investeringen dan gepland. 24 Personeelskosten Voornamelijk niet of later ingevulde vacatureruimte zorgt voor een overschot op personeelskosten. 25 Financieringsresultaat Het nadeel op de financiering wordt met name veroorzaakt door: 1. De gemeente financiert haar liquiditeitspositie zo veel mogelijk kort met kasgeldleningen. Deze leningen kennen sinds enkele jaren een negatieve rente. Als gemeente ontvangen we derhalve een rentevergoeding als we geld lenen.

Ten opzichte van de begroting is de liquiditeitspositie van de gemeente verbeterd waardoor minder kasgeld wordt aangetrokken. (€ 100.000 Nadeel) 2. De operationele cashflow is beter dan verwacht. Daardoor hebben we geen nieuwe leningen hoeven aan te trekken voor de financiering van investeringen (€ 100.000 Voordeel) 3. Abusievelijk is de renteopbrengst van de lening aan Kadans begroot als inkomst. Wij administreren deze lening echter voor de provincie en kunnen de renteopbrengst alleen aanwenden voor JADS.(€ 300.000 Nadeel). In de begroting 2021 is dit wel juist verwerkt. 4. De boekwaarden bij de sectoren zijn lager dan begroot. Hierdoor kan minder rente worden toegerekend. (€ 450.000 Nadeel). Tegenover dit nadeel staan voor hetzelfde bedrag voordelige kapitaallasten op andere taakvelden.

16

26 Arbeidsparticipatie (Reserve Sociaal en Zorgfonds) De coronacrisis heeft op meerdere vlakken de werkzaamheden binnen de participatiewet geraakt. Er is minder medische advisering ingekocht, scholing en trainingen zijn uitgesteld en er zijn minder plaatsingen geweest waardoor minder loonkostensubsidie is verstrekt. Daarnaast zijn bij de units Groen en Post hogere omzetten gerealiseerd. 27 Diverse ICT-kosten (Reserve ICT) Het innovatiefonds dat in 2019 voor meerdere jaren is toegekend is nog niet uitgeput en wordt in de komende jaren ingezet. Als gevolg van corona zijn er enerzijds minder kosten gemaakt voor bijvoorbeeld minder uitgevoerde audits, anderzijds zijn er hogere kosten in verband met de aanschaf van meer thuiswerklicenties en aanschaf Microsoft Teams. 28 Cultuurfondsen (Reserve nog uit te voeren werken) Het overschot uit de cultuurfondsen wordt conform het raadsbesluit meegenomen naar volgend jaar en blijft beschikbaar voor het oorspronkelijke doel . Het is de intentie om binnen de mogelijkheden van de cultuurfondsen in 2021 ook individuele ondersteuning van kunstenaars te bieden. Dit past binnen de doelstelling van de subsidieregeling Pop Up Fonds. Het overschot zal daarom volledig worden toegevoegd aan het Pop Up fonds. 29

Overige verschillen (Diverse reserves)

Vennootschapsbelasting Sinds 2016 dient onze gemeente vennootschapsbelasting (Vpb) te betalen over de fiscale winsten bij ondernemingsactiviteiten. Voor de jaren 2016 en 2017 zijn de definitieve aanslagen Vpb opgelegd door de Belastingdienst. De aangiften Vpb 2018 en 2019 zijn ingediend bij de Belastingdienst. Totaal bezien over de jaren 20162019 is geen sprake geweest van een te betalen bedrag Vpb. Over het jaar 2020 verwachten wij een negatief resultaat en derhalve eveneens geen Vpb last.

Coronacrisis De uitbraak van COVID-19 (Corona) eind februari 2020 heeft een enorme impact gehad, ook op het jaarrekeningresultaat. De lagere inkomsten voor bijvoorbeeld parkeeropbrengsten en toeristenbelasting zijn deels gecompenseerd door het Rijk. Via de algemene uitkering zijn ook diverse steunmaatregelen verstrekt voor samenwerkingspartners op het gebied van zorg, sport en cultuur. Daarnaast heeft het rijk de geplande stijging van de opschalingskorting uitgesteld, en is het accres vastgezet om grote schommelingen in de algemene uitkering te voorkomen. Ook hebben we als gemeente verschillende regelingen voor het Rijk uitgevoerd, waarbij de TOZO (Tijdelijk Overbruggingsregeling Zelfstandige Ondernemers) de grootste was. Per saldo is het budgettair resultaat als gevolg van Corona in 2020 € 3,2 miljoen negatief. In de jaarrekening is per programma informatie opgenomen over de gevolgen van Corona voor dat programma.

Voorstel bestemming rekeningresultaat Het rekeningresultaat bedraagt € 1,5 miljoen negatief. Onze bestendige gedragslijn is het verwerken van het rekeningresultaat in de algemene reserve tot het streefniveau. Het streefniveau van de algemene reserve is 15% van de algemene uitkering uit het gemeentefonds (exclusief het deel wat toegerekend wordt aan het sociaal domein). Voor 2020 is dit streefniveau € 25,6 miljoen. De werkelijke stand van de algemene reserve voor resultaatbestemming per 31 december 2020 is € 25,3 miljoen. Bij het huidige resultaat betekent dit dat we lager uitkomen dan het streefniveau.

17

DEEL I: JAARVERSLAG Programma's

18

Bestuursorganen en -ondersteuning Ambitie In ons bestuursakkoord 2018-2022 onderschrijven we het belang van burger- en overheidsparticipatie. Voor het slagen van en aansluiten bij de veranderingen in de samenleving is participatie noodzakelijk. Het realiseren van de complexe maatschappelijke vraagstukken kunnen en willen we namelijk niet alleen. Als gemeentebestuur werken we hier samen aan met onze inwoners, bedrijven, maatschappelijke organisaties en regiogemeenten. En waar nodig nemen we een actief sturende rol op ons. Mede door participatie verbeteren we de leefbaarheid van de wijken, buurten en dorpen. En daarmee van onze gemeente als geheel. Daarnaast is het onze ambitie het democratisch bestuur goed te waarborgen. Met een transparant besluitvormingsproces. Waarbij ruimte is voor experimenten en vernieuwende participatievormen. En waarbij we toegankelijk, doelmatig en betrouwbaar optreden.

Effecten Covid-19 Vanuit dit programma heeft de corona-periode vooral in het teken gestaan van de crisis communicatie rondom het coronavirus. Het heeft een enorme inzet gevraagd om de crisiscommunicatie rondom het coronavirus lokaal en regionaal te verzorgen. Er is een breed scala aan middelen ingezet om inwoners, organisaties en bedrijfsleven te informeren. Ook is er stevig inzet en ondersteuning geboden op de regionale communicatie voor de veiligheidsregio (circa € 0,1 miljoen)Daarnaast zijn veel evenementen en representatieve momenten komen te vervallen dan wel anders (vaak digitaal) ingericht. Rondom veel processen en projecten is de communicatie vanwege corona digitaal ingericht. In samenwerking met het lokaal televisiekanaal DTV en productiehuis De Mediamannen zijn 33 afleveringen van het lokale programma Kijk op Corona gerealiseerd. Dit is vervolgd met het wekelijks programma ‘Zomeren’. Ook hebben we in de winterperiode een aantal weken online invulling gegeven aan inhoudelijke en informatie ontmoetingen en interactie rondom gemeentelijke thema’s, vraagstukken en Bossche wijken. Per saldo zijn de besparingen ongeveer even hoog als de extra uitgaven. Bij de activiteiten die wij ontplooien ten aanzien van lobby (in Den Haag en Brussel) is door het hele jaar heen veel last geweest van corona.

We moeten het daarin hebben van netwerken, en informatie rondom de besluitvormingsagenda, en het oppakken van kansen die daaruit voortvloeien. Ter illustratie: de kameragenda lag nagenoeg geheel stil in de eerste helft van het jaar (behoudens de corona-debatten). Aan de andere kant is onze positie in het land aanzienlijk versterkt door onze aanpak van de corona-crisis (in het begin van de crisis, en de Bossche zomer). Hier kunnen we in 2021 zeker de vruchten van plukken. Public affairs en lobby-activiteiten vinden momenteel veel meer digitaal plaats. We passen ons daarbij steeds meer aan de nieuwe situatie aan. Financieel heeft dit nauwelijks consequenties gehad. Verder is er een corona dashboard ontwikkeld (€ 10.000).

Doelstellingen De ambities uit het bestuursakkoord zijn vertaald naar de programmabegroting. Om deze ambities te realiseren zijn er binnen dit programma een of meerdere doelstellingen opgenomen met verschillende indicatoren. Op de volgende pagina's ziet u de realisatie van de outcome-indicatoren ("Wat wilden we bereiken?") en output-indicatoren ("Wat hebben we er voor gedaan?").

Versterken externe oriëntatie en toegankelijkheid college Wat wilden we bereiken? • Versterken van (overheids-)participatie en meer recht doen aan de betrokkenheid van inwoners. Door onder meer deze bestuursperiode een Bosch model te ontwikkelen; • Actief deelnemen aan samenwerking in de regio en verantwoordelijkheid blijven nemen als centrumstad; • Een actieve lobby richting Den Haag en Brussel om goed in te spelen op (inter-)nationale ontwikkelingen en beter benutten van cofinancieringsmogelijkheden vanuit provincie, Rijk en EU; • Als college zichtbaar en toegankelijk zijn en een effectieve samenwerking met de gemeenteraad stimuleren;

19

• •

Het doorontwikkelen van de wijk-, buurt- en dorpenregeling (WBD) door het onderwerp ‘groen’ te incorporeren; Doorontwikkeling bedrijfsconcept door digitalisering en aansluiting communicatie

Indicator Percentage inwoners dat het (helemaal) eens is met de stelling: “Ik weet wie de burgemeester en wethouders zijn”.

Nulmeting

Doelstelling 2020

Realisatie Ambitie 2022 2020

44%

46%

40% (2019)

48%

37%

39%

35% (2019)

40%

57%

59%

59% (2019)

60%

Bron: Omnibusenquête (O&S)

Percentage inwoners dat het (helemaal) eens is met de stelling: ”De gemeente draagt samen met bewoners zorg voor de ontwikkeling in buurten en wijken. Bron: Omnibusenquête (O&S)

Percentage inwoners dat het (helemaal) eens is met de stelling: “de gemeente is geïnteresseerd in de mening van haar burgers” Bron: Omnibusenquête (O&S)

Wat hebben we er voor gedaan? Indicator

Gerealiseerd?

In 2018 zijn de besturingsfilosofie en het bedrijfsconcept herzien en vastgelegd. Ja Ook in 2020 ontwikkelen we deze door: zo leggen we in het programma ‘Buitengewoon Bosch’ de nadruk op de digitale ontwikkelingen en data. Deze bieden uitdagingen en kansen voor onze organisatie en inwoners. Ook in onze communicatie, dienstverlening en het beschikbaar stellen van informatie sluiten we hierop aan. Het uitgangspunt is: digitaal met de mens centraal. Hierbinnen hebben we aandacht voor onder meer: • verder digitaliseren en toegankelijk maken van de gemeentelijke dienstverlening en communicatie; • monitoring van het gebruik en de toegankelijkheid van de website rekening houdend met de wetgeving op het gebied van privacy; • gebruik nieuwe informatietechnologie; • inzet van sociale media; • waar gewenst of noodzakelijk: maatwerkgerichte informatievoorziening We hebben stappen gezet om de toegankelijkheid van de gemeentelijke website ’sHertogenbosch.nl en het verdere gemeentelijke online-landschap te verbeteren. De gemeentelijke sociale mediakanalen maken we voortdurend up-to-date. Het borgen van privacy staat daarbij hoog in het vaandel. In de communicatie rondom de coronapandemie zijn zowel digitale en social media kanalen als offlinekanalen (gemeentepagina’s in de Bossche omroep) volop ingezet.

Het organisatieontwikkeltraject Buitengewoon Bosch gaat digitaal was een tweejarig programma en is inmiddels afgesloten en deels geïntegreerd in de strategische ICT agenda. De nieuwe thema’s van organisatieontwikkeling zijn opgavegericht werken, eenvoud en persoonlijk leiderschap onder de naam Slagkracht. In 2020 zijn we hiermee gestart en in 2021 gaan we hiermee verder. Door de coronacrisis zijn deze 3 thema’s in urgentie alleen maar toegenomen. Maar aangezien we ook verder willen met digitalisering en datagedreven werken is de ontwikkeling op dit terrein voor de interne organisatie inmiddels als onderdeel opgenomen op de strategische ICT agenda. Een multidisciplinair team werkt samen aan het realiseren van deze agenda. Er is in 2020 een nulmeting digitale vaardigheden voor alle medewerkers inclusief e-learning modules aangeboden en een leergang leiderschap bij digitale transformaties gestart. In 2021 start de 2e groep. Ook wordt in 20

2021 als pilot de functie van Chief Data Officer opengesteld om onder andere het datagedreven werken verder door te ontwikkelen. We ontwikkelen deze bestuursperiode een Bosch model om participatie te Gedeeltelijk bevorderen. Het gaat om een werkwijze waarmee we vanuit #samen, daar waar mogelijk, meer ruimte bieden aan initiatieven uit de samenleving en meer vraaggericht gaan werken. In 2020 gaan we verder experimenteren met nieuwe instrumenten, ook in lijn met de Omgevingswet. Ook in het traject ’sHertogenbosch Centraal (Toekomstagenda van, voor en door ’s-Hertogenbosch) zetten we in op participatie. Bij de inrichting van dit proces beogen we een brede maatschappelijke betrokkenheid. Ook in 2020 hebben we als organisatie ervaring opgedaan met vele participatietrajecten. Door corona waren fysieke informatieavonden vaak onmogelijk. We hebben ontdekt welke nieuwe mogelijkheden online participatie biedt: van één specifieke avond naar online meedoen als het je schikt en dat we ook grotere groepen mensen kunnen bereiken. Met maatwerk passen we participatievormen toe om ruimte te bieden aan initiatieven uit de samenleving. We blijven onze verantwoordelijkheid nemen als centrumgemeente in de Ja verschillende samenwerkingsverbanden in de (sub)regio.

Ook in bovenregionale en landelijke netwerken zijn we actief en zoeken we naar samenwerking rond concrete opgaven die wij niet alleen kunnen oplossen: • We dragen actief bij aan onder andere de voorbereiding van de nieuwe strategische agenda’s voor de regio Noordoost-Brabant en AgriFood Capital, en de voortzetting van de regionale samenwerking op het gebied van de arbeidsmarkt (AgriFood Capital Werkt!). • In het bestuurlijk netwerk BrabantStad werken we verder aan de invulling en uitvoering van de Stedelijke Agenda BrabantStad. We bezien ook op welke onderwerpen we gezamenlijk – B5-steden en provincie – kunnen optrekken in de lobby richting Den Haag en Brussel. De regionale agenda’s zijn begin 2020 succesvol aangenomen, en daarna zijn we ook gestart met de uitvoering. Dit geldt ook voor de start van de uitvoering van de regiodeal: ondanks corona is deze goed van start gegaan, en hebben we in deze tijd een kassier-functie succesvol ingericht voor de hele regiodeal. In BrabantStad-verband is verder gewerkt aan de uitvoering van de Stedelijke Agenda BrabantStad en lobby. Voorbeelden zijn een gezamenlijk bid voor de toekomst van het openbaar vervoer en de samenwerking (ook met het Rijk) op het vlak van duurzame verstedelijking. In 2020 werken we verder aan een public affairs-agenda en lobby-actieplan. Ja Hierin nemen we nadrukkelijk ook de lobby richting Den Haag en Brussel op.

In het jaarverslag maken we melding van de lobbyactiviteiten. We zetten de wijk-, buurt- en dorpenregeling (WBD) in om de leefbaarheid (sociaal, fysiek en veilig) te stimuleren. Binnen het stedelijk WBD-budget worden City Boost initiatieven van jongeren gefaciliteerd. In 2020 hebben we verder gewerkt aan onze positionering en profilering in Brussel en Den Haag. Er zijn verschillende procesresultaten geboekt, bijvoorbeeld op het PHS-dossier waar we de landelijke actiegroepen met onze inzet vol in positie hebben gebracht. Ook hebben we ons stevig opgesteld in de financiële perikelen van (grote gemeenten) en hebben we daar in mei/juni een voortrekkersrol in vervuld binnen de G40. Zie verder ook de corona-paragraaf. In overleg met bestuur is voorlopig afgezien van het opstellen van een actieplan: onze lijn is om via het uitvoeren van acties en het signaleren en pakken van kansen aan de slag te gaan. De gemeente ’s-Hertogenbosch is in 2020 startplaats van de tweede etappe van Nee het internationale wielerevenement Vuelta 2020. Wij zetten in op een veilige en een voor het publiek goed bereikbare etappe. Vooraf en tijdens dit evenement werken we aan een breed activatieprogramma op het gebied van sport / fietsen en wielrennen. Maar daarnaast op het gebied van cultuur(historie) en ’sHertogenbosch als kennis- en datastad. 21

De start van de Vuelta 2020 in ons land is vervallen door de coronapandemie. In het eerste half jaar van 2021 wordt duidelijk of de Vuelta 2022 naar Nederland komt en ook de start van de tweede etappe naar ’s-Hertogenbosch. Indien dat het geval is, pakken we de organisatie in de loop van 2021 weer volledig op.

Wat kostte het? De exploitatie bestaat uit de jaarlijkse lasten en baten. In totaal gaat het om de volgende bedragen (bedragen x € 1.000): Rekening

Begroting Begroting na primitief wijziging

Rekening

2019

2020

2020

2020

Verschil

Lasten

14.484

15.854

17.702

17.086

616

Baten

3.580

1.857

2.036

2.137

101

-10.904

-13.997

-15.666

-14.949

717

Saldo van lasten en baten

Belangrijkste verschillen • Op organisatiekosten zoals portokosten, kantoorbenodigdheden, EHBO is minder uitgegeven dan begroot, voor een groot deel als gevolg van Corona. Daarnaast zijn er ook voordelen op uitvoeringskosten voor regionale samenwerking, agenda van de stad en onderzoekskosten. Voordeel € 603.000.

Subsidies Binnen dit programma zijn de volgende subsidies verleend:

Doelstelling/subsidieontvanger Belangenbehartiging van bewoners in de wijk.

Geraamde subsidie Geraamde verstrekking subsidie primitieve verstrekking begroting na wijziging 88.630 88.630

Verleende subsidie 80.337

Wijkraden

88.630

88.630

80.337

Verstrekken subsidie Nationaal monument kamp Vught

10.530

20.530

20.530

Nationaal monument kamp Vught

10.530

20.530

20.530

Viering dodenherdenking en Bevrijdingsdag

33.290

33.290

24.968

Bevrijdingsfestival

33.290

33.290

24.968

Viering Koningsdag

28.720

28.720

1.850

Koningsdag Stg. SJV Rosmalen

3.000

3.000

0

Koningsdag Stg. Oranjecomité Empel

1.000

1.000

0

Koningsdag Stg. Oranjecomité Nuland

1.000

1.000

0

Koningsdag Stg. Oranjecomité Vinkel

1.000

1.000

0

Viering Koningsdag

22.720

22.720

1.850

Een totaaloverzicht van de subsidies per programma en een register van de subsidieontvangers kunt u in de bijlagen vinden.

22

Verbonden partijen In het Register Verbonden partijen staan de vaste gegevens van iedere verbonden partij waarin de gemeente ’s-Hertogenbosch deelneemt weergegeven. Onder ‘vaste’ gegevens verstaan we die gegevens, die niet ieder jaar wijzigen. Iedere twee jaar zal een check en eventuele update van deze gegevens plaatsvinden. Ook de zware regionale samenwerkingsverbanden waarin de gemeente ’sHertogenbosch participeert staan in dit register. Meer informatie over de verbonden partijen vindt u in de paragraaf verbonden partijen. Dit programma kent de volgende verbonden partijen:

23

Brabantstad Geplaatst aandelenkapitaal, Rekening courant, leningen, garanties, subsidies e.d. € 54.806 bijdrage per partner

Financieel belang Eigen vermogen

Vreemd vermogen