Evaluatie Afvalpilot 2023

Evaluatie Afvalpilot 2023 1. Inleiding De afvalpilot is van start gegaan naar aanleiding van het bestuursakkoord 2022 - 2026. In dit bestuursakkoord werd de pilot als volgt beschreven: We starten een pilot waarin twee leefbaarheidsboa’s zich voornamelijk op zwerfafval inzetten. Zowel preventief als in handhavende zin. De pilot is kostenneutraal, gefinancierd vanuit de extra kostenbeschikkingen die opgelegd worden aan overtreders en vanuit de zwerfafvalvergoeding. Een evaluatie in 2025 moet uitwijzen of de pilot effectief is en wat het vervolg is. Vanuit deze opdracht is in januari 2023 een pilot gestart waarin zowel preventief als repressief is gewerkt aan een oplossing voor het afvalprobleem. Er is een samenwerking gerealiseerd tussen Stadstoezicht, Beheer & Programmering en de Afvalstoffendienst, waarin samen wordt gewerkt om het doel van de pilot te realiseren. De wijk West is de meest prominente pilotwijk; deze wijk scoort op verschillende monitoren negatief op het gebied van een schone leefomgeving. Daarnaast is de pilot actief geweest in de wijken Muntel/Vliert en Graafsepoort, maar in juli 2023 is daarvoor de wijk Noord in de plaats gekomen. Binnen de kaders van deze pilot wordt er primair ingezet op preventieve en repressieve handhaving op bijplaatsingen bij ondergrondse containers.

Het doel hiervan is het verbeteren van de leefbaarheid door te zorgen voor een schonere leefomgeving. In deze (tussentijdse)evaluatie wordt de werkwijze, met bijbehorende resultaten en bevindingen toegelicht. Verder worden er enkele voorwaarden geschetst waar in het vervolg aan voldaan moet worden om de pilot tot een succes te kunnen maken. Tot slot volgen er enkele aanbevelingen vanuit de praktijk. 2. Werkwijze De pilot is gestart met een intensieve samenwerking tussen de Afvalstoffendienst, Beheer en Programmering, en Stadstoezicht. Vanuit de pilot wordt hoofdzakelijk de inzet van handhavers gefinancierd. Echter worden er ten behoeve van deze pilot ook andere kosten gemaakt, zoals: -

Inzet van coördinerend personeel; Gebruik voertuig; Inzet juridische-administratieve afhandeling.

Deze kosten worden momenteel ambtelijk opgevangen. Een gedeelte van de kosten wordt terugverdiend aan de hand van de uitgeschreven boetes. 3. bevindingen Voor het duiden van de resultaten wordt er gebruik gemaakt van twee verschillende indicatoren. -

Het aantal signaalmeldingen; De bevindingen van de toezichthouders.

beide indicatoren kennen de nodige voor- en nadelen. Deze voor- en nadelen worden later in deze evaluatie besproken.

a. Aantal signaalmeldingen Om het aantal relevante meldingen te bepalen is gekeken naar drie categorieën die passen bij het afval dat Stadstoezicht opruimt. Deze categorieën zijn ‘grofvuil’, ‘bijplaatsing’ en ‘handhaving op afval’. De dikgedrukte cijfers geven de maanden aan waarin de pilot actief is geweest in de genoemde wijken. Tabel 1: aantal meldingen 2022

2022 Januari Februari Maart April Mei Juni Juli Augustus September Oktober November December

West 189 131 205 161 204 209 191 198 158 124 119 122

Muntel/ Vliert 48 22 54 32 73 63 52 31 25 32 22 28

Graafsepoort 89 76 79 73 120 90 90 63 65 63 38 36

Noord 91 91 155 93 153 143 194 195 106 108 110 102

Bovenstaande tabel geeft het aantal meldingen weer voor de vier wijken welke in de loop der tijd onderdeel zijn geweest van de pilot. Deze gegevens worden gebruikt ter vergelijking met de cijfers van dezelfde wijken in 2023. Tabel 2: aantal meldingen 2023

2023 Januari Februari Maart April Mei Juni Juli Augustus September Oktober November December

West 229 148 176 217 237 291 274 307 209 201 174 153

Muntel/Vliert 41 26 37 55 58 57 47 41 42 38 24 35

Graafsepoort 76 53 88 81 102 74 91 89 68 57 44 60

Noord 191 137 159 149 180 204 151 163 133 116 107 102

Over de hele breedte zien we een kleine toename in het aantal binnengekomen meldingen in de zogenaamde pilotwijken. Ons inziens betekent dit niet per definitie dat er ook daadwerkelijk meer afval gedumpt/bijgeplaatst wordt. Er zijn namelijk verschillende factoren die bij kunnen dragen aan de hoeveelheid meldingen die worden gemaakt. Eén van die factoren betreft het feit dat er begin 2022 is begonnen met het huidige systeem waarmee meldingen door burgers worden ingediend. Het feit dat hier in 2022 pas recent mee werd gewerkt zou een verklarende rol kunnen spelen in een lagere meldingsbereidheid. Daarnaast zou een grotere zichtbaarheid van onze handhavers op het onderwerp afval bij kunnen dragen aan een grotere meldingsbereidheid in de pilotwijken. De bewoners zullen er,

door de grotere zichtbaarheid, namelijk wellicht eerder het gevoel bij hebben dat de gemeente er ook daadwerkelijk iets mee doet. b. Ervaringen toezichthouders Er zit een groot verschil in de resultaten tussen verschillende soorten locaties. We zien een vermindering van bijplaatsingen in de woonwijken zelf. Echter zien we dat het aantal bijplaatsingen bij ondergrondse containers in de nabijheid van o.a. winkelcentra onverminderd hoog blijft. Dit zijn doorgaans centraal gelegen containers waarbij overtreders redelijk anoniem het afval bij kunnen plaatsen. Er is immers ook minder toezicht op deze containers vanuit omringende omwonenden. Dit maakt het ook aanzienlijk lastiger om bij dit soort locaties tot de kern van het probleem te komen. Daar waar het midden in de woonwijken een prima mogelijkheid is om aan de hand van gesprekken met omwonenden te achterhalen hoe de situatie precies in elkaar zit, is dit bij de winkelcentra beduidend lastiger. Daarnaast wordt de conclusie getrokken dat er een onderscheid gemaakt kan worden in de achterliggende verhalen van het bijplaatsen. In de basis kunnen de overtreders opgedeeld worden in twee categorieën. Enerzijds hebben we te maken met overtreders welke simpelweg niet goed op de hoogte zijn van de regelgeving en het proces rondom het wegbrengen van afval in de gemeente ’sHertogenbosch.

Deze categorie kan bestempeld worden als de ‘onbewuste overtreders’. Anderzijds hebben we helaas ook te maken met een groep overtreders welke wel degelijk op de hoogte is van de regelgeving, maar er toch voor kiest om het afval op een illegale wijze aan te bieden. Hierbij gaat het om de groep ‘bewuste overtreders’. Bij deze laatste categorie wordt door de toezichthouders geconstateerd dat er steeds slimmer omgegaan wordt met het bijplaatsen van het afval. Daar waar de overtreders uit deze categorie in eerste instantie regelmatig persoonsgegevens achterlieten in het bijgeplaatste afval, aan de hand waarvan de toezichthouders op konden treden, worden deze gegevens tegenwoordig geregeld doelbewust weggescheurd/verwijderd uit het afval door de vervuiler. Hierbij kan onder andere gedacht worden aan het wegscheuren van adresgegevens van enveloppen en postpakketjes. Bij de categorie onbewuste overtreders kan onder andere gedacht worden aan personen die recent vanuit een andere gemeente in ’s-Hertogenbosch zijn komen wonen. Hierbij hebben we er mee te maken dat het beleid rondom het inzamelen van afval in verschillende gemeentes van elkaar afwijkt. Niet iedere gemeente hanteert hetzelfde beleid zoals dat wordt gevoerd in de Gemeente ‘sHertogenbosch.

Dit heeft als gevolg dat nieuwe bewoners niet altijd op de hoogte zijn van hoe het proces rondom het inzamelen van het afval precies in elkaar zit. Verder wordt vanuit de afdeling Stadstoezicht ook gezien dat er geregeld bijplaatsingen van migranten worden geconstateerd. Hierover is ook meermaals contact geweest met verschillende vertegenwoordigers van vluchtelingenorganisaties. Het algemene beeld rondom deze groep is dat er ook bij deze doelgroep sprake is van een onbewuste overtreding. Ons inziens vragen de bewuste en de onbewuste vervuilers beiden om een andere aanpak. Hierover meer in de paragraaf “Aanbevelingen”. Tot slot worden er ook relatief veel adressen geconstateerd waarbij het vermoeden bestaat dat er sprake zou kunnen zijn van illegale bewoning (of simpelweg een verkeerde registratie van adresgegevens). Hierover is onlangs de samenwerking opgezocht met onder ander de afdeling Burgerzaken. Het idee hierachter is om aan de hand van de informatie die voortvloeit uit de afvalpilot, ook winst te boeken op het vlak van de administratie van Burgerzaken. Dit sluit aan bij de landelijke verplichting om vermoedens van illegale bewoning door te zetten naar de verantwoordelijke partijen.

4. Financiën Vanuit bestuursakkoord is de insteek dat de pilot zichzelf terug moet verdienen. Echter komt uit de resultaten naar voren dat dit, met de huidige inzet, in combinatie met de hoogte van de spoedeisende bestuursdwang (hierna “boetes”), vrijwel onmogelijk is om dit te bewerkstelligen. Gedurende 2023 zijn er verschillende afdelingen die kosten hebben gemaakt ten behoeve van de pilot. In werkelijkheid is er slechts een fractie van de gemaakte kosten terugverdiend aan de hand van de uitgeschreven boetes. Uitgespreid over verschillende afdelingen is er gedurende 2023 een negatief resultaat behaald ter waarde van € 52.000,-. Hierbij dient wel vermeld te worden dat het terugverdienen van alle gemaakte kosten niet gezien moet worden als hoofddoel. Dit neemt niet weg dat een gedegen financiële dekking wel noodzakelijk is voor het voortzetten van deze pilot. Om die reden zal er voor 2024 gebruik gemaakt worden van de zwerfafvalvergoeding om het gat te dekken. 5. Randvoorwaarden a. financieel Zoals aangegeven geldt een gedegen financiële dekking als randvoorwaarde voor deze pilot. Wanneer we dit in breder perspectief plaatsen, kunnen we zelfs stellen dat een financiële dekking überhaupt van belang is voor de inzet op afvalhandhaving. Hiervoor kunnen we ten dele kijken naar het bedrag welke wordt toegepast voor de spoedeisende bestuursdwang.

Hiervoor geldt dat reeds in 2017 het bedrag is vastgesteld (€150,- per overtreding) in de ‘Beleidsregels handhaving afvalstoffenverordening ’sHertogenbosch’. Voor dit bedrag geldt dat je als gemeente beschikt over de vrijheid om dit naar eigen inzicht in te vullen. Hierbij dient wel rekening gehouden te worden met de restrictie dat dit bedrag maximaal kostendekken mag zijn. Momenteel wordt er onderzocht welk bedrag er voor de Gemeente s-Hertogenbosch nodig zou zijn om tot kostendekking te komen. Hiervoor geldt dat dit niet alleen raakvlak heeft met deze pilot, maar ook met andere activiteiten. Om die reden valt deze berekening buiten de scope van deze evaluatie. b. Mandaat De ‘Beleidsregel handhaving Afvalstoffenverordening ’s-Hertogenbosch’ stelt daarnaast dat het hoofd van de afdeling Stadstoezicht gemandateerd is “voor wat betreft het opleggen van een bestuursrechtelijke sanctie (bestuursdwang en dwangsom)”. Daarnaast staat vermeld dat medewerkers toezicht en handhaving openbare ruimte van de afdeling Stadstoezicht het toepassen van de bestuursdwang feitelijk toepassen, namens het hoofd van de Afdeling Stadstoezicht.

Hiertegenover stelt het Mandaatbesluit 2021 echter dat niet het hoofd van de Afdeling Stadstoezicht gemandateerd is tot het opleggen van een bestuursrechtelijke sanctie, maar een hoofd van de afdeling binnen de sector Stadsontwikkeling (Hoofdstuk 5 ‘Mandaatbesluit 2021’). Gezien het feit dat de handhaving op afval plaatsvindt binnen de sector Stadsbeheer lijkt het ons logisch om de Beleidsregel handhaving Afvalstoffenverordening ’s-Hertogenbosch en het Mandaatbesluit 2021 op elkaar aan te laten sluiten door het mandaatbesluit aan te passen. Hiermee zou het mandaat op dezelfde plek terecht komen als waar de werkzaamheden feitelijk plaatsvinden.

6. Aanbevelingen Uit de tot op heden opgedane ervaringen kunnen wij een aantal aanbevelingen formuleren waar wij de komende tijd mee aan de slag zullen gaan: In de eerste plaats zal de manier waarop de toezichthouders worden ingezet de komende periode op een andere manier worden georganiseerd. Zo zal er onder andere gekeken worden naar de mogelijkheid om ‘in burger’ te surveilleren en te observeren op de bekende probleemlocaties tijdens verschillende momenten op de dag en in de week. Hiermee maken we de kans groter om de bewuste overtreders aan te pakken, en om met de onbewuste overtreders het gesprek aan te gaan. Verder zal er ook ingezet worden op het vergroten van de zichtbaarheid van onze handhavers op dit onderwerp. Dit zal bewerkstelligd worden door intensiever gebruik te maken van de buurtwagen. De buurtwagen zal met het oog op de afvalpilot de komende tijd ingezet worden in de directe omgeving van specifieke probleemlocaties. Hierbij zal in eerste instantie gekeken worden naar de winkelcentra. Om dit succesvol te maken zal ook de samenwerking worden gezocht met (o.a.) de relevante winkeliersverenigingen. De twee hierboven genoemde acties zorgen er vermoedelijk voor dat de zichtbaarheid van onze toezichthouders, en de pakkans van overtreders groter wordt.

Deze beide factoren spelen uiteindelijk een rol om het probleem welke wordt veroorzaakt door de bewuste overtreders te verkleinen. Het vergroten van de daadwerkelijke pakkans, zal namelijk ook een positief effect hebben op de subjectieve pakkans die deze overtreders ervaren. Naarmate de subjectieve pakkans onder deze doelgroep toeneemt, zullen zij ook minder snel geneigd zijn om dit gedrag voort te zetten. Voor de verschillende doelgroepen die vallen onder de categorie onbewuste overtreders zal de komende tijd geïnventariseerd worden hoe nuttig een eventuele gerichte communicatiecampagne hierin kan zijn. Hiervoor zal de samenwerking worden opgezocht met verschillende interne afdelingen, om gezamenlijk tot een beter proces te komen. Tot slot is ons advies om de pilotwijken Noord en West los te laten, en om de afvalpilot breder in te gaan zetten. Er zijn namelijk verschillende andere probleemlocaties bekend in de stad welke op dit moment buiten de scope van de pilot vallen. Voor deze locaties is vanuit Stadstoezicht momenteel nauwelijks capaciteit beschikbaar om deze structureel de controleren, en hier eventueel repressief op te handhaven. Door de pilotwijken los te laten hebben we meer ruimte om de echte probleemlocaties aan te pakken. Hiermee is het vermoeden dat we de impact van de pilot kunnen vergroten.