Duurzaam ’s-Hertogenbosch_def

Verder werken aan een duurzaam ’sHertogenbosch Aanvulling Nota Duurzaamheid

1

Concept mei

Voorwoord Duurzaamheid is geen eenmalige opgave, maar een voortdurend proces waarin we blijven leren, ontwikkelen en samenwerken. Duurzaam is onderdeel geworden van ons denken én doen bij alle projecten waarvoor we als gemeente aan de lat staan. Dit heeft tot mooie resultaten geleid, waarvan ik u in deze nota een aantal laat zien. Tegelijkertijd staan we voor nieuwe uitdagingen én kansen, ingegeven door actuele ontwikkelingen en inzichten. De gemeente staat voor grote opgaven, zoals woningbouw en bereikbaarheid. Ik geloof dat stedelijke ontwikkelingen en duurzaamheid goed samen kunnen gaan, als we inzetten op de versterking van bodem, water, biodiversiteit en groen. Hiermee creëren we een fijne en gezonde leefomgeving voor onze inwoners. Dat betekent wel dat er meer nodig is. Vandaar dat we deze aanvullende nota hebben opgesteld. Ook onze inwoners zien de urgentie. Steeds vaker kloppen zij bij ons aan met vragen, zorgen en ideeën. Ze verwachten richting, keuzes en duidelijkheid. Dat vraagt van ons als gemeente om een heldere en stabiele koers. Door onze speerpunten voor de komende jaren te benoemen, geven we duidelijkheid voor de komende jaren. Met deze aanvulling op de Nota Duurzaam (2019) laten we zien waar we de komende jaren extra op gaan inzetten en hoe we de kracht van de stad en dorpen hierbij kunnen benutten.

Daarbij blijven de ambities uit de Duurzaamheidsnota ons kompas: een gezonde, groene en klimaatbestendige leefomgeving, een klimaatneutrale gemeente, een circulaire economie en duurzame mobiliteit. We kijken ernaar uit om samen verder te bouwen aan een duurzame toekomst voor ’s-Hertogenbosch – voor nu én voor komende generaties. Rick Vermin Wethouder van o.a. Duurzaamheid

2

Inhoud Voorwoord..................................................................................................2 1. Aanleiding..................................................................................................4 De actualiteit vraagt om een aanvulling op de Nota Duurzaam...................4 We willen versneld klimaatneutraal worden.................................................4 2. Scope.........................................................................................................5 We bouwen voort op wat goed gaat en pakken kansen op..........................5 We sluiten aan bij onze kernwaarden...........................................................5 3. Waar staan we nu?.....................................................................................5 Ambitie 1: Gezonde, groene en klimaatbestendige leefomgeving................6 Ambitie 2: CO2-neutrale gemeente.............................................................10 Ambitie 3: Waardebehoud van grondstoffen..............................................12 Ambitie 4: Duurzame mobiliteit..................................................................16 4.

Speerpunten en aanvullende acties.........................................................18 Eigen organisatie: het goede voorbeeld.....................................................19 Samenwerking met de stad en dorpen: duurzaam netwerk en evenementen..............................................................................................20 Circulaire economie....................................................................................22 Bijlage 1: Vastgesteld Duurzaamheidsbeleid en uitvoering.....................29 Algemeen....................................................................................................29 Gezondheid.................................................................................................29 Groen en klimaatbestendig.........................................................................29 Klimaatneutraal...........................................................................................29 Circulaire economie....................................................................................29 Duurzame mobiliteit...................................................................................30

3

1.Aanleiding De actualiteit vraagt om een aanvulling op de Nota Duurzaam De urgentie om te werken aan een toekomstbestendige gemeente is de afgelopen jaren niet minder geworden – integendeel. We moeten er alles aan doen om het hoofd te bieden aan de klimaatverstoring, met extreem weer, hitte en overstromingen als gevolg. Niet alleen door de CO 2-uitstoot in onze gemeente terug te dringen, maar ook door ons aan te passen aan het veranderende klimaat en het schaarser worden van natuurlijke bronnen. Zo behouden we een fijne en gezonde leefomgeving voor de generaties na ons. In 2019 heeft de gemeenteraad het visiedocument ‘Samenwerken aan een duurzaam ’s-Hertogenbosch’ vastgesteld. Hierin zijn vier ambities geformuleerd: Gezonde, groene en klimaatbestendige gemeente, CO 2neutrale gemeente, waardebehoud van grondstoffen en duurzame mobiliteit. Deze zijn nog steeds actueel. Er zijn op vele vlakken flinke stappen gezet, maar er liggen ook zeker nog kansen. In het stuk dat nu voorligt kiezen we voor een krachtigere koers op circulaire economie (waardebehoud van grondstoffen), wat we nog niet hadden met de vigerende Nota Duurzaam uit 2019. Daarnaast zetten we steviger in op wat de samenleving zelf kan doen en de ondersteuning die we daarbij kunnen bieden. En natuurlijk blijven we als gemeente zelf het goede voorbeeld geven in onze eigen organisatie.

We willen versneld klimaatneutraal worden Een belangrijke aanleiding hiervoor staat in het Bestuursakkoord: we willen versneld klimaatneutraal worden, namelijk in 2045 in plaats van 2050. In oktober 2024 heeft het college de voortgang van het Bestuursakkoord beschreven. Hierin is de noodzaak van een actualisatie erkend en is opgenomen dat we werken aan een geactualiseerde versie van de Nota Duurzaam. Dit is de uitwerking daarvan.

4

2.Scope We bouwen voort op wat goed gaat en pakken kansen op De duurzaamheidsnota uit 2019 heeft een belangrijke rol gespeeld bij het borgen van onze duurzame ambities in ruimtelijke ontwikkelingen, inkoop en aanbestedingen. Daarnaast heeft het bijgedragen aan de bewustwording van ieders eigen verantwoordelijkheid. Mede daardoor hebben we in de afgelopen zes jaar al veel bereikt, van vastgestelde beleid- en uitvoeringsplannen tot concrete (gerealiseerde) projecten. In deze aanvulling op de Nota Duurzaam laten we zien waar we nu staan en waar extra stappen nodig zijn op weg naar een duurzaam 's-Hertogenbosch. Het is nadrukkelijk geen uitgebreide evaluatie van al ons duurzaamheidsbeleid. Wel benoemen we de vastgestelde beleidsstukken en actieplannen en geven we een aantal inspirerende voorbeelden. We bouwen voort op wat goed gaat en geven extra aandacht aan thema’s waar nog kansen liggen. Op basis hiervan, formuleren we concrete speerpunten en acties voor de komende periode. Daarin worden we geïnspireerd en aangemoedigd door onze inwoners en ondernemers.

We sluiten aan bij onze kernwaarden De insteek van deze aanvulling op de Nota Duurzaam sluit aan bij de kernwaarden uit ‘Het verhaal van 's-Hertogenbosch': verenigen, verbeelden en vieren. Dit doen we samen met onze partners, inwoners en ondernemers. Wat ons daarbij motiveert is de mooie, groene en gezonde wijken en dorpen die we willen creëren en behouden. We houden daarbij altijd oog voor de volgende generaties; ook zij hebben recht op een toekomstbestendige leefomgeving. En de resultaten van onze inspanningen? Die mogen gevierd worden!

3.Waar staan we nu? Zoals gezegd starten we zeker niet vanaf nul. Op alle ambities zijn al flinke stappen gezet en zijn de doelen en acties al geborgd en uitgewerkt in diverse documenten. In dit hoofdstuk geven we per ambitie uit de Nota duurzaamheid 2019 een beknopte toelichting op de stand van zaken. We 5

geven aan welk beleid of actieplannen zijn vastgesteld, en waar de ambities daarmee een plek hebben gekregen. Ook laten we voorbeelden zien van concrete resultaten.

Ambitie 1: Gezonde, groene en klimaatbestendige leefomgeving De afgelopen jaren is stevig ingezet op het versterken van de groene, gezonde en klimaatbestendige kwaliteit van onze leefomgeving. In dit onderdeel lichten we toe welke stappen sinds 2019 zijn gezet om deze ambitie waar te maken. Je leest hier welk nieuw beleid is vastgesteld, welke uitvoeringsprojecten zoal zijn gerealiseerd en welke acties al op de planning staan voor de komende jaren. Ook geven we inspirerende voorbeelden die laten zien hoe beleid en uitvoering samenkomen in de praktijk.

Vastgestelde plannen: Schone luchtakkoord, Gebiedspaspoorten en Verordening bomen, water en groen In 2020 hebben we het Schone Lucht Akkoord (SLA) getekend. Het doel van het Schone Lucht Akkoord is om de luchtkwaliteit in Nederland permanent te verbeteren. We werken toe naar de advieswaarden (uit 2005) voor stikstofoxide en fijnstof van de World Health Organization (WHO). We hebben aanvullende maatregelen opgenomen om de luchtkwaliteit te verbeteren, deze volgen onder andere uit het ‘Actieplan Duurzame Mobiliteit’. In 2024 zijn de Gebiedspaspoorten Groen en Klimaatbestendig vastgesteld. Deze paspoorten vormen een belangrijke uitwerking van het beleidsplan 'sHertogenbosch Groen en Klimaatbestendig (2021). De gemeente is hierin opgedeeld in zones op basis van bodem, water- en groenkarakteristieken. Per gebied zijn de specifieke uitdagingen, kansen en ambities op het gebied van water, groen, ecologie en klimaatadaptatie in beeld gebracht. De gebiedspaspoorten bieden daarmee concrete bouwstenen voor de ontwikkeling van groene en klimaatbestendige wijken en vormen een belangrijke basis voor stadsontwikkeling en vergroeningsprojecten. Deze gebiedsgerichte uitwerking is ook gebruikt om nieuwe projecten te definiëren en te prioriteren, deze zijn opgenomen in het recent vastgestelde uitvoeringsprogramma Groen en Klimaatbestendig: ‘Groots Vergroenen’ (2025).

In dit uitvoeringsprogramma is ook de aanpak ‘natuurversterkend ontwikkelen’ uitgewerkt. Met deze aanpak geven we groen, water en natuur een prominente plek in onze plannen. Zo werken we aan robuustere en 6

gezondere ecosystemen. Tegelijkertijd vormt het een belangrijke stap om lokaal beweging te krijgen in ontwikkelingen waar stikstof tot een knelpunt kan leiden. Daarnaast geldt sinds 2021 de Verordening bomen, water en groen, die zorgt voor een duidelijke vertaling van ambities naar de praktijk. Zo wordt bij ruimtelijke ontwikkelingen waterberging verplicht gesteld, bij voorkeur geïntegreerd in groene ruimtes. Ook hanteren we wijkspecifieke normen om een substantieel aandeel groen te waarborgen. In 2023 is het ‘programma sociale structuur’ vastgesteld. Hierin wordt ingegaan op de kernwaarden, doestellingen en acties om de kansen op ontmoeten en verbinden te verzilveren. In 2024 zijn daarnaast ook het ‘Programmaplan samen gezond ’s-Hertogenbosch’ en de ‘sport- en beweegvisie samen bewegen’ vastgesteld. Programmaplan samen gezond gaat in op hoe we samen met partners de gezondheidsverschillen in ’sHertogenbosch willen verkleinen. De sport- en beweegvisie omschrijft de visie op sport en bewegen aan de hand van zes speerpunten. We zijn in 2025 gestart met ecologisch onderzoek naar de aanwezigheid en locaties van beschermde diersoorten zoals vleermuizen, huismussen en gierzwaluwen. Op basis hiervan wordt een plan opgesteld met beschermingsmaatregelen (Soortenmanagementplan).

Met dit plan vragen we een gebiedsgerichte omgevingsvergunning aan, zodat isolatiewerkzaamheden zonder individuele vergunningen kunnen worden uitgevoerd, wat tijd en kosten bespaart.

Concrete resultaten De beleidsstukken en uitvoeringsprogramma's hebben geleid tot mooie resultaten. Hieronder een aantal voorbeelden daarvan. Groenbeheer De afgelopen jaren hebben we zichtbaar ingezet op het vergroten van de biodiversiteit binnen het openbaar groen. Een belangrijk onderdeel daarvan is de omvorming van gazon (kort gemaaid gras) naar ruw gras, waar dat mogelijk is. Ruw gras wordt minder vaak gemaaid en biedt meer ruimte aan insecten, 7

vogels en kleine dieren. Gazon blijft liggen waar het functioneel is, zoals bij speelplekken en verkeerssituaties. Op verschillende plekken zaaien we bloemenlinten en vlinderidylles in met inheemse soorten. Deze aanpak maakt deel uit van ons structureel ecologisch beheer. Uitbreiden en verbinden natuur en groenblauwe structuren Ter vergroting van de biodiversiteit is, naast ecologische beheer in zijn algemeenheid, het behoud, uitbreiden en verbinden van groenblauwe structuren van belang. Goede voorbeelden van natuurversterkend ontwikkelen zijn de Diezemonding – Margraff, en het Kanaalpark. Het Kanaalpark is flink uitgebreid. Aan de Noordkant is er ongeveer twintig hectare aan natuurgebied bij gemaakt er is waterberging aangelegd die bij hoogwater tijdelijk onderloopt. Hierdoor wordt water langer vastgehouden en blijft het beschikbaar bij droogte. Dit moerasachtige gebied versterkt de biodiversiteit. Rode geuzen helpen het landschap open te houden door jonge boompjes weg te grazen. De Diezemonding is uitgebreid met tien hectare begrazingsgebied in combinatie met een recreatieve invulling. Een groene plek direct aan de stad beschikbaar voor de bewoners. Vanuit de gemeente ligt het zwaartepunt van de aanpak met name op het vergroenen en kwalitatief verbeteren van de openbare ruimte. We blijven zoeken naar vergroeningsmogelijkheden in de openbare ruimte en gebouwen.

We zetten ons in voor een leefomgeving die inwoners actief stimuleert om gezond te leven en te bewegen. We werken aan het ontwikkelen van een groene gordel, door aanplant van bomen en bosontwikkeling langs snelwegen. Ook in de stedelijke gebieden wordt hard gewerkt aan een hoge biodiversiteit door het toepassen van natuurinclusieve bouwmaatregelen en groene daken. Hiermee creëren we een groen- blauwe dooradering door de gemeente heen en niet alleen in de buitengebieden wat zorgt voor een hoger welzijn van onze bewoners.

8

Samen werken aan een groene klimaatbestendige leefomgeving De opgaven kunnen we natuurlijk niet alleen realiseren. Zo trekken we voor het vergroenen en afkoppelen gezamenlijk op met onze inwoners en partner organisaties. In gebiedsontwikkelingen sturen we al gericht op groen en natuurinclusief bouwen. Ook de sociale aspecten van een groene en gezonde leefomgeving worden hierin meegenomen, onder andere door het stimuleren van ontmoetingsplekken. Woningcorporaties en ontwikkelaars zien die meerwaarde ook en pakken die bal steeds beter op. Een goed voorbeeld is de transformatie van Landgoed Coudewater door de VOF Land van Coudewater (een samenwerking tussen ontwikkelende partijen Van Wanrooij en BPD) tot een groen en toekomstbestendig woongebied. Dit monumentale voormalige zorglandgoed wordt herontwikkeld tot een woongebied met ruim 400 woningen, waarvan de eerste inmiddels zijn opgeleverd. Landgoed Coudewater is één van de eerste projecten in het land dat de hoogste score (A) heeft behaald van het Nederlandse Gebiedslabel. Dat is mede dankzij de sterke inzet op groen en op natuurinclusieve maatregelen. Bij de ontwikkeling is veel aandacht voor het behoud en versterken van de groene en historische waarden van het gebied. Zo zijn er faunapassages aangelegd, is gebruikgemaakt van waterpasserende bestrating en zijn wadi’s en retentievijvers gerealiseerd.

Ook wordt een ecologische verbindingszone aangelegd die bijdraagt aan de biodiversiteit. Daarnaast nodigt de inrichting van het gebied uit tot bewegen, spelen en ontmoeten. Wandel- en fietspaden verbinden verschillende plekken, natuurlijke speelplekken bieden ruimte aan kinderen om vrij te spelen, en open plekken in het groen zijn ingericht als ontmoetingsplekken voor bewoners en bezoekers. Wij stimuleren bewonersinitiatieven voor groen in de buurt, zoals adoptie boomspiegels en innovatief groen. We hebben de subsidieregeling voor groene daken en afkoppelen verbreed om afkoppelen te stimuleren. Verder 9

zijn er al veel en goede initiatieven gerealiseerd. Er zijn steeds meer geveltuinen en vergroende boomspiegels zichtbaar; van eenvoudig beplant tot groots weelderig groen. Er is een aantal collectieve (moes)tuinen in de stad, die behalve een bijdrage aan een gezonde en groene omgeving ook van groot belang zijn voor de sociale samenhang in de buurt. Goede voorbeelden zijn het ontwikkelen van voedselbossen door vrijwilligers (zoals voedselbos Beatrixpark) en vergroenen van o.a. de Bethaniestraat en Kamperfoeliestraat met behulp van wijk- en dorpsbudget. Deze initiatieven zorgen voor beweging en connectie met de natuur wat bijdraagt aan gezondheid, educatie en welzijn. Voor het realiseren van een klimaatbestendige en groene leefomgeving zijn nog meer van dergelijke initiatieven nodig. De aanpak die we hiervoor kiezen bestaat uit drie werkwijzen die nauw met elkaar zijn verbonden: een campagne met gedragsinterventies, een buurtaanpak en samenwerking. Voor meer informatie, zie Groots Vergroenen (Uitvoeringsprogramma - Groen en klimaatbestendig ’s-Hertogenbosch).

Ambitie 2: CO2-neutrale gemeente We gaan voor een klimaatneutraal ’s-Hertogenbosch. Dit staat in onze definitie gelijk aan CO2-neutraal, aangezien de uitstoot van overige broeikasgassen, zoals methaan, in onze gemeente beperkt is en wordt omgerekend naar CO2-equivalenten. Met inwoners, ondernemers en maatschappelijke instellingen werken we aan een overgang van fossiele naar schone energie en creëren we zo een duurzame toekomst voor volgende generaties. Tegelijkertijd werken we hiermee aan een betaalbare, toekomstbestendige energievoorziening en bieden we onze inwoners, ondernemers en partners duidelijkheid. Duidelijkheid die zij nodig hebben om de nodige stappen op tijd en geleidelijk te kunnen zetten. Onderzoek van CE Delft (2023) toont aan dat wij met het huidige beleid niet het noodzakelijke tempo kunnen realiseren om klimaatneutraal te zijn in 2045. De stappen die wij op dit moment zetten gaan niet snel genoeg en zijn niet groot genoeg. Daarnaast zal de prijs van aardgas de komende jaren naar verwachting verder stijgen als gevolg van het sluiten van de Groningse aardgasvoorziening, de bijmengverplichting van groen gas, de invoering van Europese heffingen op aardgas en toenemende geopolitieke onrust. Dit raakt vooral de groep inwoners die niet in staat is om op eigen kracht te verduurzamen.

10

Het rapport van CE Delft toont aan dat we als gemeente beperkt invloed hebben op onze gemeentelijke CO2-uitstoot. Onze invloed zit met name op het aardgasverbruik in de gebouwde omgeving en het gebruik van fossiele motorbrandstoffen op de lokale wegen. Daarom hebben we een Klimaat Impact Analyse (KIA) opgesteld, die zich richt op deze twee thema's. Deze KIA ligt ter vaststelling voor aan de raad. De KIA biedt een helder eindbeeld en een duidelijke routekaart. Met de KIA willen we invulling geven aan de aangescherpte ambitie voor een CO2-neutrale gemeente. We laten zien welke maatregelen we gaan nemen en hoe we deze gaan monitoren

Vastgestelde plannen: Transitievisie Warmte en RES Inmiddels hebben we flinke stappen gezet. Met de Transitievisie Warmte 2.0 (TVW 2.0) hebben we vastgelegd hoe we de warmtetransitie gaan vormgeven. Het jaarverslag uit oktober 2024 geeft een overzicht van wat er tot dan toe bereikt is met de warmtetransitie. Met de Regionale Energiestrategie (RES) geven we invulling aan onze opgave voor duurzame energieopwekking. Deze opgave landt in de Duurzame Polder.

Concrete resultaten Zowel op het gebied van energiebesparing als duurzame energie hebben we de afgelopen jaren al verschillende mooie resultaten behaald. Deze hebben niet alleen impact op onze CO2-uitstoot maar ook op het wooncomfort en de energierekening van onze inwoners. Hierbij hebben we speciale aandacht voor inwoners met een kleine beurs. Duurzame energie Een zichtbaar resultaat van onze inspanningen is het in 2025 geopende zonnepark aan de Graafsebaan. Deze is gerealiseerd naar aanleiding van de tender die wij eind 2020 hebben uitgeschreven. Zonnepark Graafsebaan is een project waarin duurzame energie en lokale samenwerking hand in hand gaan. Het park voorziet in de elektriciteits-behoefte van ongeveer 2.100 huishoudens en levert daarmee een belangrijke bijdrage aan de energietransitie in de regio. De opgewekte stroom wordt lokaal ingezet: sociale huurders in de regio profiteren, via coöperatie Brabantstroom, van 11

lagere energiekosten. Zo wordt de energietransitie toegankelijker voor iedereen. Energiebesparing: Het Bossche Bespaarteam Onze energiebesparingsaanpak uit de TVW 2.0 kent 12 instrumenten waarmee we inzetten op woningisolatie. Want hoe minder we nodig hebben, hoe kleiner onze opgave. Daarnaast zijn huishoudens die minder verbruiken ook minder kwetsbaar voor fluctuaties in de energieprijs. Een voorbeeld van een succesvol energiebesparingsproject is het Bossche Bespaarteam. Het Bossche Bespaarteam (BBT) heeft als crisismaatregel van juli 2022 tot juli 2024 huishoudens geholpen met kleine energiebesparende maatregelen en besparingstips. Het BBT is bij 4.434 huishoudens langs geweest, waarvan 454 huisbezoeken zijn uitgevoerd door ons eigen gemeentelijke Bespaarteam. Alles bij elkaar zijn er maar liefst 38.002 kleine energiebesparende maatregelen geplaatst, waaronder bijna 12.000 ledlampen, 1.615 pakken radiatorfolie en bijna 1.000 waterbesparende douchekoppen. Zo hebben vele huishoudens niet alleen kunnen besparen op hun energierekening, maar ook kunnen profiteren van meer comfort.

Ambitie 3: Waardebehoud van grondstoffen We zijn op weg naar het maximaliseren van waardebehoud van grondstoffen en materialen met als doel in 2050 de waarde van grondstoffen maximaal te benutten. Dit doen we door bewuste keuzes te maken op wat we gebruiken, verspilling te minimaliseren en zo hoogwaardig mogelijk te hergebruiken. Veel van de producten die we als inwoners, bedrijven, instellingen of gemeente gebruiken eindigen als afval. Het kost veel inspanning, geld en energie om dit afval in te zamelen, af te voeren en te verwerken. Waardebehoud van grondstoffen is hét uitgangspunt van een circulaire econome. Dit is dan ook de (meer gangbare) term die we in het vervolg hanteren.

Vastgestelde plannen: Economische visie, Verduurzaming werklocaties en convenant Schoon en Emissieloos Bouwen Vorig jaar is de Economische Visie 2035 opgesteld met daarin veel aandacht voor de circulaire economie in de vorm van hergebruik van grondstoffen. 12

Hier werken we ook al aan, onder andere in het project Verduurzaming Werklocaties. Verduurzamen werklocaties In 2024 is het Plan van aanpak Verduurzaming Werklocaties van de gemeente ’s-Hertogenbosch vastgesteld. Met dit plan wordt verdere invulling gegeven aan de ambitie om uiterlijk in 2045 alle werklocaties te verduurzamen. De aanpak is opgebouwd rondom vijf actielijnen: energiebesparing, energietransitie, klimaatadaptatie, circulariteit en duurzame mobiliteit. Als gemeente hebben we natuurlijk vooral veel invloed op hoe we zelf met materialen omgaan. En hebben we ook een voorbeeldfunctie naar de omgeving. Bij de aanleg van infrastructuur, bijvoorbeeld, kijken we meer en meer naar hergebruik van materialen en het toepassen van materialen en constructies die minder schadelijk zijn voor de natuur of die gemakkelijker herbruikbaar zijn. In 2023 hebben we het convenant Schoon en Emissieloos Bouwen ondertekend. In dit convenant hebben rijk, provincies, waterschappen, brancheorganisaties en een aantal gemeenten afspraken vastgelegd om richting 2030 te komen tot een emissiereductie. Dit behelst zowel toe te passen materialen als de inzet van materieel.

Concrete resultaten Zowel in de infrastructuur, ons maatschappelijk vastgoed en onze bedrijfsvoering zijn al flinke stappen gezet op het gebied van circulariteit. Ook werken we samen met bedrijven en organisaties aan een circulaire economie. Hieronder volgen enkele voorbeelden. Circulaire infrastructuur

13

Circulariteit begint eigenlijk met de vraag of iets wel echt nodig is. Een voorbeeld hiervan is de voetgangersbrug over de Orthenseweg die, na onderzoek, niet meer vervangen is. Een ander aspect is het goed kijken naar materiaalgebruik en constructiemethode. Een goed voorbeeld hiervan is de vervanging van de stalen en gietijzeren lantaarnpalen door aluminimum exemplaren. Aluminium is namelijk helemaal recyclebaar en bovendien is de productie en verwerking duurzamer. Andere voorbeelden zijn het gebruik van lignine in de Loonsestraat in Nuland. Lignine is een afvalproduct uit de papierindustrie dat als bindmiddel in de fundering is toegepast. En de voetgangersbrug in het Westerpark waarin onderdelen vanuit 3D geprint afvalplastic zijn verwerkt, de circulaire fietsenstalling aan de westzijde van Station ’s-Hertogenbosch, die zo ontworpen is dat deze gemakkelijk kan worden afgebroken en elders weer kan worden opgebouwd. En de fietsbrug over de Groote Wielenplas. De brug heeft een slank ontwerp met minimale steunpunten, waardoor er minder materiaal nodig is. De opslagruimte voor watersportvereniging De Groote Wielen is gemaakt van hergebruikt hout. Tijdens de bouw is elektrisch materieel ingezet. Daarnaast zijn gerecyclede materialen verwerkt in de fietspaden, en is het betonmengsel verrijkt met gerecycled grind.

Hierdoor is de CO2-uitstoot met 25% verlaagd wat ons de Betonprijs 2024 heeft opgeleverd. Daarnaast werkt de brugverlichting volledig op zonne-energie, opgewekt via zonnepanelen in het voetpad. Deze technologieën hebben ook de stikstofuitstoot verlaagd. We maken ook gebruik van de matchingstool van DuSpot voor tweedehands materialen. We kijken eerst of materialen uit een project nog een ronde in de nieuwe inrichting teruggeplaatst kunnen worden. Als dit door het ontwerp niet mogelijk is, plaatsen we de materialen op DuSpot om de uitwisseling van herbruikbare materialen tussen projecten makkelijk en mogelijk te maken. Circulair maatschappelijk vastgoed Ook bij nieuwbouw en verbouwing van ons eigen maatschappelijk vastgoed is circulariteit een belangrijk thema. Zo is in 2023 de nieuwbouw Weener XL opgeleverd, circulair, groen en 14

energieneutraal. Met hergebruikte, herbruikba-re en biobased materialen. Ook bij de verbouwing van het Groot Tuighuis was dit een belangrijk thema. Er is geëxperimenteerd met hennep, schapenwol, houtvezelplaat, gerecyclede spijkerbroeken. Zo is ook voor toekomstige projecten in de gemeente 's-Hertogenbosch praktijkkennis opgedaan. Ook is er zoveel mogelijk materiaal is ter plaatse hergebruikt. Voor dit project hebben we als gemeente zelfs de Erfgoed Duurzaamheidsprijs 2023 gewonnen. Circulariteit in de eigen organisatie Ook in onze eigen bedrijfsvoering krijgt circulariteit steeds meer aandacht. We moedigen de markt aan tot het leveren van duurzame producten en diensten, zoals afgesproken in het Manifest Maatschappelijk Verantwoord Inkopen. Praktijkvoorbeelden hiervan zijn bijvoorbeeld dat in het bedrijfsrestaurant overgebleven groente, bestemd voor het saladebuffet, de volgende dag wordt gebruikt voor het maken van soep en dat bij het bestellen van kantoormateriaal ook wordt gekeken naar het tweedehandsaanbod. Onze gemeente werkt natuurlijk ook aan het verminderen van restafval. Door de introductie van PBD-containers aan huis en het verlagen van de ophaalfrequentie van restafval is de hoeveelheid restafval per inwoner gedaald. Helaas lang niet in de mate die we voor ogen hadden dus aanvullende acties zijn wel gewenst.

Een update van de Afvalvisie 2020 is inmiddels in voorbereiding. Tot slot noemen we ook nog Vindingrijk, al jarenlang dé vertrouwde kringlooporganisa-tie van de gemeente waar hergebruik en mensontwikkeling hand in hand gaan. Zij verwerken bijna 6 miljoen producten per jaar en trekken ruim 120.000 klanten per jaar die producten kopen in de winkel. Er worden niet alleen tweedehands producten verkocht maar er vindt ook (eerst) repartie plaats van wit- en bruingoed, fietsen, meubels en kleding. Tegenwoordig vind je hier ook een Corner of Creation met alleen maar unieke items. Deze zijn gemaakt met oude restmaterialen die anders bij het afval terecht zouden zijn gekomen. Samenwerking met de stad aan een circulaire economie 15

In de bouwwereld hebben we nog niet heel actief op circulair bouwen gestuurd. Woningcorporaties en bouwbedrij-ven zijn hier zelf al wel mee bezig. Zo heeft Zayaz in De Groote Wielen de woonbuurt STEK gerealiseerd bestaande uit 12 erven met 200 woningen. Dit zijn duurzame houtbouwwoningen die voor meer dan 50% biobased zijn. Ook wordt momenteel door BrabantWonen aan de Copernicuslaan een woonblok gebouwd uit voornamelijk natuurlijke (biobased) en circulaire materialen. Ook zien we steeds meer inwoner-initiatieven ontstaan van bewuste inwoners die hun steentje willen bijdragen aan een circulaire economie. Denk aan de talloze minibiebs die in het straatbeeld oppoppen, de ruilsite www.ruiltje.nl maar ook aan de repaircafés, o.a. in Boschveld, De Kruiskamp, Maaspoort, Rosmalen en de Binnenstad. Samenwerking in de regio aan een circulaire economie Op het gebied van landbouw en voedsel zijn al veel regionale initiatieven opgepakt. We noemen hier de Jump Dream Accelerator van AgriFood Capital waarin support wordt verleend aan jonge professionals en ondernemers met ideeën voor een duurzaam voedselsysteem. En de HAS Food Experience, een platform waar talent en industrie elkaar ontmoet en ambitieuze studenten de kans krijgen hun veelbelovende ideeën en projecten naar de markt te brengen. Tot slot noemen we nog het innovatieprogramma AgroProeftuin NoordoostBrabant.

Een broedplaats voor vernieuwing en verduurzaming waar de afgelopen drie jaar veel nieuwe kennis over eiwitrijke gewassen is ontwikkeld.

Ambitie 4: Duurzame mobiliteit Wij richten ons op het stimuleren van de vervoersmiddelen die het milieu het minste belasten. Daarom willen we ook dat de fiets en het openbaar vervoer aantrekkelijke opties zijn. De auto blijft, zeker met de opkomst van de elektrische auto, een vervoersmiddel waar we rekening mee houden. 16

Vastgestelde plannen: Actieplan Duurzame Mobiliteit In 2020 is (/zijn de kaders van) het Actieplan Duurzame Mobiliteit vastgesteld. Sindsdien is doorlopend uitvoering gegeven aan het actieplan. In het actieplan worden drie doelen uitgewerkt: Inclusieve mobiliteit, leefbare en gezonde mobiliteit en klimaat- en energieneutrale mobiliteit.

Concrete resultaten Uit het hierboven genoemde actieplan is al een aantal mooie resultaten behaald. Een aantal voorbeelden noemen we hier. Stimuleren wandelen en fietsen De keuze voor de fiets (in plaats van de auto) wordt volop gestimuleerd door het realiseren van meer en meer fiets-straten, -paden en stroken. Ook fietsvoorzieningen zijn verbeterd zoals bijvoorbeeld een uitbreiding van de fietsenstalling bij de NS stations ’sHertogenbosch en Rosmalen. Forenzen worden verleid de auto te laten staan met de ‘Lekker onderweg’ campagne en op scholen wordt fietsen gestimuleerd met bijvoorbeeld de Lekker Anders Dag. Ook de komende jaren zetten we volop in op het uitbreiden van voorzieningen voor de actieve mobiliteitsvormen (bijv. opening fietsenstalling Gasthuiskwartier) en het stimuleren van duurzaam gedrag (bijv. gebruik van deelauto’s). Schone en slimme bevoorrading We werken actief samen met verschillende stakeholders op het gebied van bevoorrading. Samen hebben we een ambitie: “Schone en slimme bevoorrading. Dat betekent zero-emissie bevoorrading, zonder uitstoot en minimale geluidsoverlast. De bevoorrading is daarbij ook slim: bevoorradingsstromen zijn optimaal gebundeld zodat onze bezoekers, bewoners en andere binnenstadpartijen zo min mogelijk hinder ervaren van vrachtwagens en bestelbussen in de openbare ruimte.

Een belangrijke stap hierin was de invoering van de zero emissiezone per 1 maart 2025.

17

Stimuleren elektrisch rijden Voor elektrisch rijden en laden zijn er beleidsdocumenten vastgesteld met een strategie en aanpak die ervoor zorgen dat de gemeente voorbereid is op de verwachte toename van elektrische auto’s door het faciliteren van voldoende laadinfrastructuur. Er wordt onder andere ingezet op een mix van laadinfrastructuur, zodat iedereen kan laden. Bij nieuwbouwplannen en herstructureringen zorgen we vanaf de start voor voldoende laadpunten. Ook loopt er op dit moment een pilot waar we gebruik van onder andere kabelmatten toestaan om het ‘aan huis’ laden te faciliteren. We volgen nieuwe ontwikkelingen en het gebruik van bestaande faciliteiten en blijven hierop anticiperen. Zo zijn we de mogelijkheden van ondergrondse oplaadpunten (streetplugs) aan het onderzoeken.

4.Speerpunten en aanvullende acties Op basis van de terugblik o de ambities uit de Nota Duurzaam hebben we inzicht gekregen in wat er nu nog nodig is, waar we op voort kunnen bouwen en waar de uitvoering al voldoende is geborgd. Voor de gezonde, groene en klimaatbestendige leefomgeving hebben we de afgelopen jaren beleid en uitvoeringsprogramma’s vastgesteld, dat ook in de praktijk z’n beslag krijgt. Ook voor een CO2-neutrale gemeente zijn diverse beleidsstukken opgesteld en acties uitgevoerd. Met de KIA willen we invulling geven aan de aangescherpte ambitie voor een klimaatneutrale gemeente. Er is en wordt nog volop gewerkt aan de realisatie van het actieplan Duurzame Mobiliteit. Hoewel we qua circulaire economie al de nodige stappen hebben gezet, liggen daar ook nog volop onbenutte kansen. Zowel in de formulering van beleidsuitgangspunten als in de uitvoering. In het algemeen hebben we geleerd dat we veel invloed hebben op onze eigen bedrijfsvoering en dat concrete duurzaamheidsinitiatieven, zowel van onszelf als van de buitenwereld, meer effect hebben dan alleen (brede) gedragscampagnes. Vanuit deze inzichten stellen we voor de komende tijd extra inspanningen te leveren op de volgende drie speerpunten: 1. Eigen organisatie 2. Samenwerking met stad en dorpen 3. Circulaire economie

18

Het gaat om uitvoering van bestaand beleid of een voorstel voor beleid wat we in de toekomst nog moeten vaststellen. We nemen in de Nota geen (juridische) kaders of normen op waarvoor de raad bevoegd gezag is.

Eigen organisatie: het goede voorbeeld Als gemeente moeten we natuurlijk het goede voorbeeld geven, en dat willen we ook. In dit hoofdstuk zijn acties opgenomen die we als organisatie zelf kunnen oppakken en waarbij we dus niet afhankelijk van anderen zijn.

Ondertekening Manifest ‘Maatschappelijk verantwoord opdrachtgeven en inkopen’ Maatschappelijk verantwoord opdrachtgeven en inkopen (MVOI) houdt in dat aanbestedende diensten niet alleen rekening houden met de prijs van hun inkopen, maar ook met de milieu- en sociale effecten. Deze effecten zijn ondergebracht in zes thema’s: Milieu en Biodiversiteit, Klimaat, Circulair (inclusief biobased), Ketenverantwoordelijkheid, Diversiteit & Inclusie en Social Return. In principe is op dit moment onze maatschappelijke verantwoordelijkheid al een gespreksonderwerp bij opdrachtgeven en inkopen maar na ondertekening van het manifest gaan we van wat meer vrijblijvendheid naar expliciete keuzes en ambities. Het helpt ons bij het aanbrengen van focus, een goede borging en meer zichtbaarheid in wat we doen. Dit zal niet van vandaag op morgen gaan maar is een groeimodel. Binnen de eigen organisatie zal een projectteam aan de slag gaan met het opstellen en uitvoeren van het actieplan MVOI met als doel het MVOI nog verder te verankeren binnen onze organisatie. Het expertisecentrum PIANOo ondersteunt hierbij met kennis, sjablonen, praktijkvoorbeelden enz.

Ondersteunen bij borging duurzaamheid(sparagraaf) in diverse beleidsplannen Niet iedere afdeling beschikt over eigen duurzaamheidsdeskundigheid. We gaan collega’s daarom intensiever ondersteunen met voorbeelden, sjablonen en actief meedenken en meelezen met plannen en voorstellen.

Meer ruimte voor duurzaamheid in de welstandsnota Woningbouwcorporaties, inwoners, ontwikkelaars en architecten lopen bij hun ambitie om duurzaam te bouwen en woningen te verduurzamen soms aan tegen welstandsregels die deze plannen bemoeilijken of verhinderen. De raad heeft dit erkent een heeft op 10 december 2024 een motie aangenomen om de welstandsnota te actualiseren zodat hierin meer oog is voor het thema Duurzaamheid. Dit wordt meegenomen bij de actualisatie 19

van het Omgevingsplan. In de tussentijd zal zoveel mogelijk maatwerk worden geleverd.

Duurzaam denken en doen intensiveren Om duurzaam handelen bij de collega’s gemeengoed te maken worden er regelmatig inspiratiesessies, themasessies en trainingen georganiseerd. Dit zowel op open inschrijving als voor specifieke teams. Ook werken we aan een aanbod om duurzaam handelen, zowel privé als op het werk te stimuleren.

Samenwerking met de stad en dorpen: duurzaam netwerk en evenementen In de Nota Duurzaam uit 2019 komt het belang van samenwerken al duidelijk naar voren. Niet voor niets heet de nota Samenwerken aan een duurzaam 'sHertogenbosch. In dit uitvoeringsprogramma willen we de samenwerking met partners, zowel professioneel als vrijwilligers, verder versterken. In dit hoofdstuk benoemen we welke concrete acties we hiervoor gaan uitvoeren.

Versterken van het duurzaam netwerk Onze gemeente herbergt meer dan 110 initiatieven op het gebied van voedseltransitie, biodiversiteit, circulaire economie en energietransitie, met de gemeenschap in een centrale rol. Voorbeelden zijn stadslandbouwprojecten, lokale energiecoöperaties en initiatieven die materialen hergebruiken. Eind 2024 heeft Young Changemakers, een Bosch netwerk van jongeren die zich inzetten voor duurzaamheid, onderzocht hoe we het duurzaamheidsnetwerk kunnen versterken. Op basis van enquêtes en interviews zijn inzichten opgedaan en aanbevelingen gedaan. Eén van de conclusies van het onderzoek is dat het netwerk van duurzaamheidsinitiatieven waardevol is, maar ook versnipperd. De vele initiatieven bieden kansen, maar de verbindingen tussen organisaties kunnen beter. Een sterker netwerk en gerichte ondersteuning kan de samenwerking en kennisdeling bevorderen. Er is behoefte aan meer communicatie, zichtbaarheid en menskracht om deze synergie te realiseren en de impact van de initiatieven te vergroten. Om tegemoet te komen aan de behoefte van de initiatieven gaan we een kwartiermaker aanstellen. De kwartiermaker verbindt lokale initiatieven en stakeholders aan elkaar en aan de juiste personen binnen de gemeente. Hierdoor kunnen initiatieven worden versterkt en versneld. Ook helpt de kwartiermaker bij het zoeken naar financiering, vanuit de gemeente of 20

andere organisaties. Er is ook behoefte aan meer zichtbaarheid, zodat inwoners weten wie er in welke buurt of op welk thema actief is. Netwerkbijeenkomsten, maar ook een digitaal platform, kunnen hieraan bijdragen. De kwartiermaker zal dit verder uitwerken. De behoefte aan meer ondersteuning en verbinding komt vooral van initiatieven die zich niet specifiek bezighouden met de energietransitie. Voor de energietransitie is namelijk in januari 2024 de Vereniging Platform Bossche Energie Initiatieven (BEI) opgericht. In verschillende buurten in Den Bosch waren bewoners al verenigd in bewonersinitiatieven waarin ze in de buurt keken hoe ze medebewoners konden helpen om ook te verduurzamen en zo hun buurt klaar te maken voor een aardgasvrij 's-Hertogenbosch. Deze zijn nu verenigd in het Platform BEI. Met de aanstelling van een kwartiermaker geven wij gehoor aan de aangenomen motie van 4 juli 2024 ‘Op weg naar een stappenplan voor een klimaatneutraal 's-Hertogenbosch'.

Uitbreiden subsidie Bossche duurzaamheidsactiviteiten Om invulling te geven aan de behoefte aan financiële middelen om een initiatief te kunnen opstarten en op weg te helpen, gaan we de huidige subsidieregeling voor Bossche duurzaamheidsactiviteiten aanpassen. Nu is deze nog voorbehouden aan vier partijen, op basis van een besluit van de raad in 2020 (voorjaarsnota). We willen deze weer openstellen voor alle duurzame initiatieven die aan de voorwaarden voldoen. Het extra budget dat hiervoor nodig is zoeken we binnen de bestaande middelen. De uitwerking van de regeling wordt apart voorgelegd aan het college en raad. De planning is om deze vernieuwde regeling vanaf 2026 open te stellen. Naast deze subsidie zijn er ook regelingen voor specifieke doelgroepen, zoals de subsidie City Boost, gericht op jongeren en de subsidies specifiek voor de energietransitie. We stemmen hiermee af en maken deze bestaande subsidies inzichtelijker.

Stimuleren duurzaamheid bij evenementen In 2022 is de Bossche Duurzaamheidsrichtlijn Evenementen vastgesteld, met daarin richtlijnen voor verduurzaming van evenementen in de periode 20222024. Vanaf 2023 werd de Bossche Duurzaamheidsrichtlijn integraal onderdeel te maken van het evenementenbeleid en het verkrijgen van een evenementenvergunning. Om deze ontwikkeling te stimuleren heeft in 20232024 een onafhankelijke expert tien beeldbepalende evenementen begeleid 21

met het verduurzamen van hun evenement. Dit traject heeft geleid tot een aantal aanbevelingen voor een duurzaamheidsrichtlijn voor de aankomende jaren, waarin verder wordt ingespeeld op maatschappelijke en wettelijke ontwikkelingen op dit vlak. De aanbevelingen zijn verwerkt in een vernieuwde duurzaamheidsrichtlijn voor evenementen (verwacht: vierde kwartaal 2025). De nieuwe richtlijn schept duidelijkheid in welke verplichtingen er gelden op het vlak van duurzaamheid (de wettelijke eisen), en stimuleert hen ook om aanvullende stappen te zetten (in de vorm van optionele acties). Evenementen die verder gaan in hun duurzaamheidsinspanningen krijgen hierdoor meer punten en daardoor een sterkere positie in het geval van schaarste. Om organisatoren van evenementen actief te ondersteunen bij het verduurzamen van hun activiteiten, richten we een centraal loket in. Bij dit loket kunnen organisatoren terecht voor advies en begeleiding bij het realiseren van hun duurzaamheidsambities. Het loket fungeert als aanspreekpunt voor informatie, praktische tips en hulp bij het toepassen van de duurzaamheidsrichtlijn voor evenementen. Daarnaast ontwikkelen we een subsidieregeling die organisatoren stimuleert om de aanvullende en meer intensieve (optionele) duurzaamheidsmaatregelen uit de vernieuwde duurzaamheidsrichtlijn te implementeren.

De subsidie is bedoeld om deze extra inspanningen mogelijk te maken. De precieze vormgeving van de regeling, waaronder de hoogte van de subsidie en de voorwaarden, wordt op dit moment uitgewerkt.

Circulaire economie In het Grondstoffenakkoord zijn de nationale doelstelling en ambitie geformuleerd. Nederland wil in 2030 het gebruik van niet-hernieuwbare grondstoffen halveren (ten opzichte van 2016) en in 2050 volledig circulair zijn. De ambitie is om een circulaire economie te realiseren, waarmee efficiënt en slim omgaan met grondstoffen en materialen het verdienvermogen van de Nederlandse economie helpt te versterken en het duurzaam omgaan met natuurlijk kapitaal en klimaat- en andere milieudoelen helpt te realiseren. Zo heeft de circulaire economie ook een positieve invloed op de stikstofuitstoot. Als gemeente ’s-Hertogenbosch zien wij een toekomst waarin onze gemeente een voorbeeldfunctie vervult en een stimulator en facilitator is in 22

de transitie naar een circulaire economie. Dit betekent dat we streven naar een samenleving waarin producten en materialen hun waarde behouden, afval wordt geminimaliseerd en natuurlijke hulpbronnen worden beschermd. Het afbouwen van het oude, lineaire systeem en de wetgeving die daarbij hoort, is een taak van de rijksoverheid. Onze rol als gemeente ‘sHertogenbosch is tweeledig: we hebben een private rol (als inkopende partij) en een publieke, sturende rol. In die eerste hoedanigheid geven we het goede voorbeeld, bijvoorbeeld door circulair in te kopen en aan te besteden. Onze publieke rol bestaat uit het stimuleren en faciliteren van de circulaire economie, en het waar mogelijk ontmoedigen van wat de transitie tegenwerkt.

Vijf themagebieden waarop we onze inspanningen richten Onze lineaire economie transformeren naar een circulaire is geen kwestie van een paar aanpassingen. We zullen anders moeten produceren en consumeren, zuiniger moeten zijn op onze spullen en veel intensiever moeten samenwerken. In een circulaire economie heeft iedereen een verantwoordelijkheid om materialen zo lang mogelijk, zo hoogwaardig mogelijk te benutten, of er waar mogelijk zelfs waarde aan toe te voegen. Dus zowel ontwerpers als producenten, vergunningverleners, consumenten, afvalverwerkers en de gemeente. De transitie naar een circulaire economie is naast een technische dus ook een maatschappelijke omslag, met gedragsverandering als belangrijke component. Om deze enorme opgave behapbaar te houden, richten we ons in eerste instantie op een select aantal thema’s. Maar wel díe thema’s waarop we in ‘s-Hertogenbosch de meeste impact kunnen behalen, te weten: 1. gebouwde omgeving en infrastructuur 2. bedrijven 3. afval en grondstoffen 4. landbouw en voedsel 5. eigen bedrijfsvoering. Een koersnota en uitvoeringsprogramma volgen nog. Hieronder beschrijven we alvast een aantal acties die we (op korte termijn) op (willen) pakken per thema.

23

Thema 1: Gebouwde omgeving en infrastructuur Dit thema gaat over bouwen met minder materiaal, bouwen met biobased en/of hergebruikte materialen en adaptief en demontabel bouwen. Woningcorporaties We maken dit jaar opnieuw afspraken met de vier woningcorporaties in het duurzaamheidsakkoord 2.0. Met het nieuwe Duurzaamheidsakkoord willen we een gezamenlijke stap zetten in het verminderen van de CO 2uitstoot in de bouwsector. We onderzoeken, samen met de corporaties, of we HNN (Het Nieuwe Normaal) als gezamenlijke taal en richtlijn kunnen gaan hanteren. Dit vraagt dat we als gemeente een circulaire visie voor (sociale) woningbouw ontwikkelen, als onderdeel van de koersnota, die ook richtinggevend wordt bij gronduitgiftes. Gebiedsontwikkeling Parallel aan het uitwerken van een circulaire visie werken we binnen Noordoost Brabant een regiodeal uit, samen met o.a. gemeenten, ontwikkelaars, bouwindustrie, agrarische en financiële sector. Doel is regionaal, op grote schaal, biobased te gaan bouwen (in eerste instantie m.n. isoleren) met regionaal geproduceerde materialen. Infrastructuur (grond-, weg- en waterbouw) Op dit moment wordt een nieuw beleidsplan openbare ruimte uitgewerkt voor de komende 4 jaar. Hierin worden ook doelstellingen voor circulariteit opgenomen.

We blijven doorgaan met het pilotten en toepassen van circulaire principes om hiervan te leren maar ook om tot standaarden te komen voor toekomstige werken. Thema 2: Bedrijven Dit thema gaat over ondernemen met minder primaire abiotische grondstoffen, verminderen en verwaarden van reststromen. We nemen een actieve rol in versterking van circulair ondernemerschap via kennisdeling, ontmoeting en ondersteuning, bij het vinden van financiering voor circulaire business-modellen, opschaling en het wegnemen van belemmeringen hierbij. We breiden de aanpak duurzame bedrijventerreinen verder uit met als doel in 2030 een goede organisatiegraad op alle bedrijventerreinen. In het midden- en kleinbedrijf willen we in 2030 80% in 24

de circulaire transitiefase ‘bewust’ hebben en zit 10% in de (laatste) fase ‘opschaling’. In het kader van de economische visie 2035 vonden er dit jaar cocreatiesessies plaats met diverse stakeholders. Deze worden momenteel uitgewerkt tot een uitvoeringsprogramma dat dit najaar wordt opgeleverd. Voor Q4 2025 en Q1 2026 staan in ieder geval een Circulair inspiratie-event en een Circulaire innovatie ‘Hackathon’ in de planning. Deze leiden tot een aantal business cases gericht op nieuwe producten en de innovatie van bestaande bedrijfsprocessen. Met de Bossche NEx (momenteel in ontwikkeling) meten de toekomstbestendigheid van het Bossche bedrijfsleven in zeven thema’s, waaronder circulaire economie. Thema 3: Afval en grondstoffen Dit thema gaat over verminderen en voorkomen van afval door minder kopen, meer ruilen, delen, repareren, tweedehandskopen en meer en betere recycling. Samen moeten we onze afvalberg verminderen, afval als grondstoffen gaan zien en deze van goede kwaliteit aanleveren om een zo hoog mogelijk recyclingpercentage te behalen. Gelijktijdig met dit voorliggende stuk werken we aan een Discussienotitie Afvalvisie voor de raad als opmaak naar een nieuwe visie. Die visie is met name gericht op het afval dat bij de afvalstoffendienst terecht komt. Vanuit het aloude gezegde ‘voorkomen is beter dan genezen’ richten we ons hier ook op afvalpreventie.

Inwoners kunnen we aanzetten om te ‘consuminderen’, spullen te delen (ook goed voor sociale cohesie) en duurzamere keuzes te maken, bijvoorbeeld met voorlichting of gedragsprikkels. Daarnaast past het binnen de circulaire werkwijze om een grotere rol te realiseren voor hergebruik, demontage en reparatie op de milieustraat. Een middel om (grof) afval te voorkomen is uitbreiding van een circulair ambachtscentrum zoals Vindingrijk. Vindingrijk is (als onderdeel van Weener XL) op de eerste plaats een leer- en ontwikkelbedrijf. Een reparatieplek waar inwoners met een afstand tot de arbeidsmarkt een rol krijgen in het demonteren en repareren van ingeleverde producten. Het heeft ook de functie van kringloopwinkel. Samen met Vindingrijk kunnen we de impact op de circulaire economie vergroten door intensiever samen te werken met de Afvalstoffendienst en dan met name het milieustation. Door afvalstromen nog slimmer en socialer te verwerken en ambachtelijke werkplaatsen, onderwijsverbindingen en 25

innovatieve circulaire initiatieven (zoals een bouwmaterialenkringloop) toe te voegen ontstaat er: 

  



een circulair knooppunt waar inwoners hun spullen brengen om te laten hergebruiken of te laten repareren en pas in laatste instantie als afval achter te laten; een werk- en leerplek waar Bosschenaren met een afstand tot de arbeidsmarkt werkervaring opdoen, ambacht leren en doorgroeien; een educatieve broedplaats voor jongeren, scholen en start-ups die willen werken aan een duurzame toekomst; een platform voor innovatie waar ondernemers, makers en ambachtslieden samenwerken aan upcycling en productontwikkelingen; een stevige schakel in het lokale grondstoffenbeleid die de gemeente helpt om haar ‘van afval naar grondstof’- en klimaatdoelen te realiseren.

Kortom, een circulaire hub van de stad waar materialen en mensen een tweede kans krijgen. Door lokale initiatieven te betrekken vergroot je bewustwording en creëer je afzet voor de circulaire materialen die we van inwoners inzamelen. Hoe dichterbij, hoe beter. De Rijksoverheid wil een landelijk dekkend netwerk in 2030 van circulaire ambachtscentra. Aan dit onderdeel wordt vanuit de combinatie van de voorliggende aanvulling op de Nota Duurzaam, de op te stellen Afvalvisie en het Ondernemingsplan Weener XL vorm en inhoud gegeven. Momenteel wordt gestudeerd op de haalbaarheid. We hebben binnen de gemeente dus al veel partijen die zich richten op hergebruik en reparatie maar de samenhang kan beter. Ook zijn ze niet altijd even gemakkelijk te vinden. Om dit te verbeteren gaan we bijvoorbeeld, zowel op onze website als in de afvalwijzerapp, de repaircafés opnemen en de mogelijkheid geven een signaal te ontvangen van de eerstvolgende opening.

26

Thema 4: Landbouw en voedsel Dit thema gaat over het voorkomen van (voedsel)verspilling door precisielandbouw, efficiënter gebruik van voedsel en hergebruik van reststromen. Duurzaamheid en gezondheid gaan vaak hand in hand. Onderdeel van de City Deal Gezonde en Duurzame Voedselomgeving, waar het college op 15 april 2025 mee heeft ingestemd, is het vergroten van het aandeel lokaal voedsel. Het stimuleren van vraag en aanbod van lokaal voedsel draagt bij aan meer bewustzijn over waar ons voedsel vandaan komt én zorgt voor een lagere kostprijs, waardoor ook mensen met een lager inkomen vers voedsel uit de regio kunnen kopen. Bovendien worden hiermee transportkilometers vermeden, wat bijdraagt aan de vermindering van de CO2-uitstoot. Deze City Deal sluit ook aan bij onze beoogde deelname aan de Bio-regio NoordoostBrabant, waarbij het vergroten van de afzetmarkt van biologisch en lokaal voedsel centraal staat. Als we kijken naar de boeren dan constateren we dat Agrifood reststromen vaak nog opnieuw kunnen worden ingezet. Soms voor menselijke consumptie, maar ze zitten vaak ook vol waardevolle componenten voor bijvoorbeeld veevoer of biobased bouwmateriaal. Als onderdeel van de regiodeal gaan we een systematische verspillingsvrije aanpak ontwikkelen.

Speerpunten hierin zijn de actieve betrokkenheid van (jonge) boeren en het activeren van consumenten door verandering van hun voedselomgeving (Circulair Food Center). Onderdeel van deze regiodeal zijn ook activiteiten die het gebruik van biogrondstoffen voor de bouw aanjagen en het waarderen van reststromen. Denk hierbij bijvoorbeeld aan het onderzoeken van kansen en uitdagingen voor het sluiten van de kringlooplandbouw op mest. Via de Club van Duurzaam Doen richten we ons met het actieplan “De Groene Bourgondiër” onder andere op de professionals in de horeca. Zij worden geïnspireerd en krijgen praktische handvatten en kennis over het gebruik van korte ketens en seizoensgebonden ingrediënten. Het actieplan is samen met de doelgroep opgesteld. In de eerste gesprekken zijn er kansen ontdekt om chefs en horeca-professionals effectief te begeleiden en ondersteunen in de voedseltransitie met een programma. Het biedt inspiratie en praktische kennis, zodat zij meteen aan de slag kunnen. Ook werken we, als onderdeel van de economische visie, een plan uit voor een Ecosysteem Food Innovatie. Dit initiatief is gericht op de hele keten van 27

productie tot en met consumptie. We dagen zowel studenten als foodprofessionals, onder andere, uit om innovatief en duurzaam te gaan werken en dit naar het dagelijkse aanbod van voedsel in en rondom Den Bosch te brengen. Thema 5: Eigen bedrijfsvoering Dit thema gaat over onze private rol in het verminderen en voorkomen van afval door minder kopen, meer ruilen, delen, repareren, tweedehandskopen en meer en betere recycling. Om in de dagelijkse praktijk goed invulling te geven aan de afspraken in het MVOI-manifest is het noodzakelijk uitgangspunten en richtlijnen op te stellen voor de diverse onderdelen van onze eigen bedrijfsvoering (ICT, facilitaire zaken enz.). Hoe ver gaan onze ambities en waar gaan we (het eerste) mee aan de slag. Dat gaat verder uitgewerkt worden. Voor de renovatie en nieuwbouw van ons eigen maatschappelijk vastgoed zijn we op dit moment met diverse partijen in gesprek om een circulariteitsscoremodel te laten ontwikkelen. Doel van dit model is om concrete en harde doelstellingen mee te geven in aanbestedingen. Partijen hebben vervolgens wel veel vrijheid in de manier waarop zij invulling kunnen geven aan deze doelstellingen.

28

Bijlage 1: Vastgesteld Duurzaamheidsbeleid en uitvoering Overzicht van beleidsdocumenten die relevant zijn voor het duurzaamheidsbeleid van de gemeente ’s-Hertogenbosch. De documenten zijn gestructureerd naar thema.

Algemeen -

Duurzaam ’s-Hertogenbosch, 2 juli 2019 Duurzaamheidsakkoord, 9 oktober 2018

Gezondheid -

Schone lucht akkoord, 7 januari 2020 Programma Sociale Structuur, 10 oktober 2023 Programma Samen Gezond ’s-Hertogenbosch, 11 juni 2024 Sport- en beweegvisie Samen bewegen, 30 januari 2024

Groen en klimaatbestendig -

Bomenbeleidsplan ‘s-Hertogenbosch 2017, 20 september 2017 ‘s-Hertogenbosch Groen en Klimaatbestendig , 10 maart 2021 Verordening bomen, water en groen ’s-Hertogenbosch , 10 maart 2021 Gebiedspaspoorten groen en klimaatbestendig, 5 maart 2024 Groenstructuurplan Kiezen voor groen, 26 februari 2003 Aanpassing van het plan ‘Kiezen voor Groen’ inzake kleinschalige reststroken structureel groen, 4 oktober 2005 Plan Water en riolering 2023-2028, 8 augustus 2022 Waterstructuurplan ‘s-Hertogenbosch, 2012 Waterstad ‘s-Hertogenbosch, 2009

Klimaatneutraal -

Transitievisie warmte 2.0, 10 oktober 2023 Visie energielandschap, 7 juli 2020 Regionale Energiestrategie 1,0 (Raadsvoorstel) 30 maart 2021

Circulaire economie -

Afvalvisie 2020, 6 oktober 2020 29

-

Afvalstoffenverordening, 2024 Beleid handhaving afvalstoffenverordening, 18 januari 2017 Economische Visie ’s-Hertogenbosch 2035, 19 november 2024 Economisch actieplan 2019-2025, 11 december 2018

Duurzame mobiliteit -

Principebesluit omvang zero-emissie zone stadslogistiek 2025 & tekenen van Landelijke Uitvoeringsagenda Stadslogistiek, 19 januari 2021 (Herziening) Actualisatie Stedelijke Bereikbaarheidsstrategie/-agenda , 7 mei 2019 Actieplan Duurzame mobiliteit, 28 januari 2020 Elektrisch Rijden & Laden ‘s-Hertogenbosch , strategie/aanpak, 10 december 2019 Beleidsuitvoeringsplan 2024 laadinfrastructuur, 2 juli 2024 Aanpak Zero Emissie Stadslogistiek, 12 oktober 2021 Aanpak deelmobiliteit, 12 oktober 2021 Raadsinformatiebrief Bestemming Brede Binnenstad, mei 2023 Raadsinformatiebrief Aanpak Mobiliteit Brede Binnenstad – update 2024 , juli 2024 Leefbare, gastvrije en bereikbare Brede Binnenstad – Verkeersstructuur 2030, december 2024

30