Discussienotitie woonzorgvisie 's-Hertogenbosch

Discussienotitie Registratienummer

14620620

Commissievergadering

Sociaal 15 februari 2023

Onderwerp

Discussienotitie Woonzorgvisie ’s-Hertogenbosch

Bestuurlijke boodschap Een van de grote vragen van de komende decennia is: ‘hoe zorgen we samen voor een goed leven voor onze ouder wordende en vaker tot op hogere leeftijd zelfstandig wonende inwoners in de gemeente ’s-Hertogenbosch?’ De afgelopen jaren en ook nu en de komende tijd worden veel goede stappen gezet rondom dit thema. Door ruimtelijke ontwikkelingen (zoals Zwartbroekweg, Seringenstraat, Dagelijks Leven) en sociale projecten (zoals de sociale benadering dementie en Thuis in de wijk). Maar de uitdagingen vragen om een heldere koers die richting geeft aan zowel onze eigen inzet als die van maatschappelijke partners én inwoners. Dit draagt er aan bij dat alle inzet elkaar nog meer versterkt en ondersteunend is aan de gezamenlijke doelstellingen. Zoals in het bestuursakkoord is opgenomen, maken we een woonzorgvisie met scherpe keuzes over de grote opgaves rond wonen en zorg, inclusief mantelzorgwoningen. Wij willen nu met u als gemeenteraad in gesprek over het proces om te komen tot een visie op dit grote maatschappelijke vraagstuk. Wij horen graag uw opvattingen over de focus, ontwikkelingen, dilemma’s, proces en de partijen die betrokken moeten worden. Dit doen we hierna aan de hand van concrete vragen en stellingen. www.s-hertogenbosch.nl Correspondentie-adres: Postbus 12345 5200 GZ ’s-Hertogenbosch KvK nr 17278704

Aanleiding nog op te stellen raadsvoorstel Wij willen richting geven aan de manier waarop we de komende jaren omgaan met de trends en ontwikkelingen rond wonen en zorg voor ouderen. Daarvoor stellen we een gemeentelijke woonzorgvisie op. We betrekken uw raad bij het proces om daaraan sturing te geven en om tot een gedragen woonzorgvisie te komen. Zowel landelijk, onder andere via de taskforce Wonen en Zorg, als lokaal door de woningcorporaties in het licht van de meerjarige prestatieafspraken, bestaat de wens om een lokale woonzorgvisie op te stellen. In de recent door de minister van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ontwikkeling gepubliceerde Nationale Woon- en Bouwagenda wordt aandacht besteed aan de gemeentelijke woonzorgvisie, welke zelfs verplicht zou moeten worden. Vanuit die insteek moet de woonzorgvisie voor gemeenten de basis vormen ‘om op lokaal niveau bindende afspraken te maken met woningcorporaties, particuliere verhuurders, zorgaanbieders/zorgkantoren en andere partijen in het fysiek en sociaal domein over de prestaties die geleverd moeten worden om aan de woon- en zorgbehoeften te voldoen’. Hieronder gaan we verder in op de diverse bouwstenen. Bij elk van de bouwstenen vragen wij u om richting te geven aan het proces dat voor ons ligt. Bouwstenen voor de woonzorgvisie 1. Beleidscontext 2. Inhoudelijke focus op ouderen 3.

Onderwerpen van belang voor onze visievorming 4. Dilemma’s voor de toekomst 5. Gebiedsspecifieke context 6. De rol van samenleving en gemeente(raad) 1.

Beleidscontext www.s-hertogenbosch.nl Correspondentie-adres: Postbus 12345 5200 GZ ’s-Hertogenbosch KvK nr 17278704

De opgaven op het vlak van wonen en zorg komen voort uit demografische ontwikkelingen en de daarmee samenhangende ontwikkelingen op de arbeidsmarkt, in de zorg en op de woningmarkt. Deze ontwikkelingen vormen de context voor de keuzes die wij met elkaar te maken hebben. Demografie: de komende twintig jaar verdubbelt het aantal ouderen en het aantal inwoners met geheugenklachten. Daarmee stijgt de zorgbehoefte; Arbeidsmarkt: het aantal werkenden in de zorg is nu een op de zeven werknemers. Voor dezelfde verhouding tussen het aantal zorgwerkers en het aantal zorgbehoevenden zou over twintig jaar een op de vier werknemers in de zorg moeten werken. Dat is bij een beroepsbevolking die met 25 procent afneemt niet realistisch. We moeten dus rekening houden met in verhouding minder zorgwerkers afgezet tegen de zorgbehoefte; Zorg: het aantal verpleeghuis plekken zal mede gezien de arbeidsmarktcontext niet verder groeien. Het Rijk houdt het aantal plekken op 130.000 plekken bedoeld voor inwoners die zwaardere zorg nodig hebben. Met een, vanuit demografisch oogpunt, toenemend aantal inwoners dat is aangewezen op zwaardere zorg betekent dit een verzwaring van de doelgroep van verpleeghuizen; Woningmarkt: er heerst een grote schaarste aan woonruimte.

De woningbehoefte concentreert zich mede in verband met de huishoudensverdunning met name op betaalbare woningen voor één- en tweepersoonshuishoudens. Zowel jongeren als ouderen. Het Rijk legt naast een kwantitatieve opgave ook eisen en ambities vast m.b.t levensloopbestendige woningen, geclusterde woonvormen en verpleegzorgplekken mede gericht op doorstroming om langer zelfstandig wonen mogelijk te maken. Die richting is ook voor ’s-Hertogenbosch de context. Met oog op deze ontwikkelingen is door het Rijk een aantal lijnen uitgezet. Het programma Wonen, Ondersteuning en Zorg voor Ouderen van VWS, het Integraal ZorgAkkoord (IZA) en het Gezond & Actief Leven Akkoord (GALA). Daarnaast is recent door de Minister van Verstedelijking en Ruimtelijke Ordening de Nationale Woon- en Bouwagenda vastgesteld, waarvan de programmalijn Wonen en Zorg voor Ouderen deel uit maakt.

www.s-hertogenbosch.nl Correspondentie-adres: Postbus 12345 5200 GZ ’s-Hertogenbosch KvK nr 17278704

Als lokale overheid beschouwen we deze ontwikkelingen (toename aantal ouderen, afname verhouding zorgprofessionals, geen groei van aantal verpleeghuisplekken, langer zelfstandig wonen) als een gegeven. We richten ons op datgene waar we binnen de gegeven context beleidsvrijheid en invloed hebben om de zorgzame samenleving in onze gemeente zo goed mogelijk vorm te geven. 2.

Inhoudelijke focus op ouderen We leven gemiddeld steeds langer en ook langer in goede gezondheid. Het aantal 75-plussers en daarmee samenhangend ook het aantal mensen met dementie, verdubbelt naar verwachting de komende twintig jaar. Daarmee staan wij als samenleving voor een grote opgave. Want ondertussen krimpt de beroepsbevolking, ook in de zorg, net zoals het aantal actieve vrijwilligers en mantelzorgers. Het aantal mensen dat zorg en ondersteuning nodig heeft neemt toe, terwijl tegelijkertijd het aantal mensen dat deze zorg en ondersteuning kan bieden afneemt. Een ‘Woonzorgvisie’ kan over de gehele breedte van wonen en zorg gaan. Op diverse doelgroepen hebben we al specifiek beleid. We willen ook een strategische basis leggen voor een uitvoeringsagenda gericht op ouderen, daarom kiezen we er voor de focus op deze doelgroep te leggen. De vergrijzing heeft nu al een belangrijke impact op de samenleving en die impact wordt groter. Het betekent dat we langer deelnemen aan de samenleving, maar naarmate de leeftijd stijgt, gaat dat helaas soms ook gepaard met gezondheidsproblemen. Daar komt bij dat we steeds minder in instellingen oud worden, maar steeds langer zelfstandig blijven wonen in een ‘normale’ woonomgeving. Deze opgave verdient door zijn omvang een centrale focus in de ontwikkeling van de woonzorgvisie.

We willen onze aandacht richten op de grote opgave die we voor ons zien om de randvoorwaarden te scheppen die bijdragen aan een samenleving waar je prettig oud kunt worden. Het realiseren van beter passend woon-, ondersteuningsen zorgaanbod dat aansluit op wensen en behoeften helpt ouderen zo lang en zo zelfstandig mogelijk te blijven leven en wonen. Dat betekent niet dat we geen aandacht hebben voor andere doelgroepen. Waar mogelijk leggen we juist verbanden en relaties vanuit de woonzorgvisie voor ouderen. Maar waar al actuele visies voor zijn, doen we dat niet over. Bijvoorbeeld de regiovisie Beschermd Wonen en Maatschappelijke Opvang, de Lokale Inclusieagenda, het programma positieve gezondheid, de aanpak dakloosheid en het regionaal actieplan 16-27 jaar over de uitstroom van jongeren uit de verblijfzorg jeugdhulp www.s-hertogenbosch.nl Correspondentie-adres: Postbus 12345 5200 GZ ’s-Hertogenbosch KvK nr 17278704

zijn recent opgesteld en actueel. Al deze documenten hebben specifieke aandacht voor doelgroepen. Vraag 2: Deelt u de opvatting om in de woonzorgvisie de focus te leggen op ouderen? 3.

Onderwerpen van belang voor onze visievorming De bijlage geeft een beschrijving van het vraagstuk van de steeds ouder wordende samenleving. Hierbij onderscheiden we ontwikkelingen op het terrein van wonen, welbevinden, samenleven, ondersteuning en zorg. Deze analyse is op hoofdlijnen en geeft een beeld van de (lokale) trends en ontwikkelingen die van invloed zijn op het prettig oud worden voor alle inwoners in onze gemeente. Deze analyse beschrijft de opgaven en vraagstukken die wat ons betreft in ieder geval in de woonzorgvisie voor ouderen aan bod moeten komen. Deze analyse is nog niet uitputtend. Vraag 3: Mist u in de analyse van trends en ontwikkelingen nog vraagstukken die in de woonzorgvisie niet mogen ontbreken?

4.

Dilemma’s voor de toekomst Vanuit de ontwikkelingen die we in de bijlage schetsen, zien we diverse dilemma’s die in de woonzorgvisie aan bod moeten komen. Als we geen andere keuzes maken, vraagt de ouder wordende bevolking om meer zorg. We weten echter ook dat er nu al een tekort is op de arbeidsmarkt dat ook in de zorgsector groeit. Doorgaan op dezelfde voet is onmogelijk. Daarnaast neemt ook het aantal vrijwilligers en mantelzorgers op termijn verder af, terwijl de zorgsector en het (rijks)beleid daar juist steeds zwaarder op leunen. We willen voorkomen dat mensen overvraagt worden en helemaal afhaken. Ook zien we dat de verpleegzorgcapaciteit geen pas houdt met de verder toenemende vergrijzing. De keuze voor het uitgangspunt van zo lang zo zelfstandig mogelijk blijven wonen van de landelijke overheid heeft gevolgen voor hoe mensen ook met een toenemende zorgvraag wonen en leven. Het Rijk zet daarbij in het WOZO in op meer mantelzorg en meer technologie als oplossingsrichtingen. www.s-hertogenbosch.nl Correspondentie-adres: Postbus 12345 5200 GZ ’s-Hertogenbosch KvK nr 17278704

Er ligt een opgave om met minder vrijwilligers en mantelzorgers, én minder professionele zorg, toch de benodigde zorg en ondersteuning te leveren. Duidelijk is dat deze ontwikkelingen ons voor uitdagingen stellen. Tegelijkertijd biedt dit ook kansen en mogelijkheden. We moeten nu met elkaar in gesprek gaan over de samenleving die we in de toekomst willen zijn. Onderdelen van dat gesprek zijn: Zorgaanbod: Welke zorg vinden we van essentieel belang? Wat mag je van 'de maatschappij' verwachten? En wat kun je zelf? Arbeidsmarkt: er is een toenemend tekort aan zorgpersoneel. Hoe kunnen zorgaanbieders voldoende personeel werven en behouden voor de zorg en hoe kunnen wij hen daarbij helpen? Welzijn en sociale structuren: hoe kunnen we de zorg ontlasten en de potentie van de vergrijzing in het voordeel benutten? Door het potentieel van ouderen te verzilveren kunnen we goud in handen krijgen. Efficiëntie: hoe kunnen we het zorgaanbod efficiënter organiseren en mag dit ten koste gaan van bijvoorbeeld keuzevrijheden voor de inwoner door in te zetten op een gebiedsgericht aanbod? Technologie: het rijk zet in op meer technologie.

Hoe verhoudt dat zich tot het persoonlijk contact en het tegengaan van eenzaamheid? Woningaanbod: Hoe willen we wonen? En wat voor type woningen voegen we toe? Hoe stimuleren we dat de bestaande woningvoorraad wordt aangepast zodat deze geschikt en passend is voor de veranderende vraag? Hoe kunnen woonvormen gericht op samenleven een bijdrage leveren aan de hiervoor geschetste dilemma's? Woningvoorraad: hoe benutten we de kansen die de verduurzamingsoperatie van de bestaande voorraad biedt voor het bevorderen van de toegankelijkheid zonder dat dit de verduurzaming financieel onder druk zet? Voorzieningen: Welke voorzieningen zijn van belang in de directe leefomgeving van onze oudere inwoners en hoe kunnen die voorzieningen ondersteunend zijn? Vraag 4: In dit stadium vragen wij u nog niet om inhoudelijk op de genoemde dilemma’s in te gaan. Wat wij nu van u willen weten is, of u in het vorenstaande een dilemma mist dat in de woonzorgvisie niet mag ontbreken? 5.

Gebiedsspecifieke context www.s-hertogenbosch.nl Correspondentie-adres: Postbus 12345 5200 GZ ’s-Hertogenbosch KvK nr 17278704

Met de woonzorgvisie willen we een richtinggevend kader maken dat gemeentebreed toepasbaar is. Echter is duidelijk dat binnen onze gemeente elk gebied een eigen dynamiek heeft. De situatie in stedelijk gebied is anders dan in onze dorpen. Denk aan verschillen qua voorzieningenaanbod, de woningvoorraad en andere sociale structuren. Met het programma sociale structuur zetten we er op in dat overal in onze gemeente stevige netwerken ontwikkeld worden. De verkenning zal per wijk, kern of gebiedstype andere aandachtspunten opleveren. We proberen deze te vertalen naar universele bouwstenen die gelden voor stedelijk gebied, suburbaan gebied en dorps gebied, maar uitvoeringsacties en interventies zullen ten dele altijd op wijk- of kernniveau nader ingekleurd worden. Vraag 5: Deelt u de intentie om de woonzorganalyse (nog) niet tot op niveau van dorpen en buurten te maken, maar te kiezen voor een gemeentebrede visie met oog voor de verschillen tussen stedelijk-, suburbaan- en dorps gebied?

6.

De rol van samenleving en gemeente(raad) De gemeente is rond wonen en zorg slechts één van de vele spelers. Woningcorporaties, projectontwikkelaars, zorgaanbieders, zorgkantoor, welzijnswerk en georganiseerde inwonersverbanden spelen allemaal een rol en dus moeten we het samen doen. Ter voorbereiding op deze discussienota zijn al verkennende gesprekken gevoerd met woningcorporaties, zorgaanbieders, welzijnswerk, het zorgkantoor en het seniorenplatform. In het vervolg blijven we deze en andere partijen betrekken. Niet alleen op bestuurlijk of beleidsniveau, maar juist ook met mensen uit de praktijk. Het is immers daar, dat de knelpunten in systeem, werkwijze en regelgeving het meest tastbaar worden. Om te zorgen voor een gedeelde en gedragen visie, kiezen we voor een brede verkenning waarbij externe stakeholders actief participeren en waarbij wij ook aansluiten bij bestaande gremia en overlegstructuren van maatschappelijke partners. Dat betekent dat de gemeente(raad) één van de partijen is die meepraat over de visie, in een bredere beweging op dit onderwerp dat ons allemaal aangaat. Daarmee resulteert dit proces ook niet sec in een gemeentelijke woonzorgvisie maar in een stuk dat breder eigenaarschap kent, doordat de visie ook door externe stakeholders wordt onderschreven.

www.s-hertogenbosch.nl Correspondentie-adres: Postbus 12345 5200 GZ ’s-Hertogenbosch KvK nr 17278704

Er zijn veel manieren waarop we de verkenning aan kunnen pakken. We willen kiezen voor een mix aan participatievormen zoals expertmeetings, debatten en gesprekken met inwoners. We willen niet alleen de ‘usual suspects’ betrekken, maar ook mensen die minder vanzelfsprekend deel nemen aan beleidsparticipatie. Een stadsgesprek of burgerberaad is hiervoor een mogelijkheid. De commissie wordt over de afbakening en kadering van de inzet van dit instrument betrokken. Vraag 6: Deelt u de insteek voor een proces waarbij (gemeente)raad één van de betrokken partijen is? Vraag 7: Hoe intensief ziet u uw rol en betrokkenheid in dit proces? Tot slot In deze discussienotitie en bijgevoegde bijlage hebben wij niet gestreefd naar volledigheid. Het vraagstuk is complexer. Wel willen we hiermee inzicht geven in de scope van de woonzorgvisie en het traject om daartoe te komen en u in de gelegenheid stellen ons meer richting mee te geven voor de inhoud van onze lokale woonzorgvisie. Wij kijken uit naar een interessant debat dat ons hopelijk voorziet van de nodige richting voor de uitwerking van onze lokale woonzorgvisie. Vervolgproces Zoals hiervoor onder punt 5 geschetst is het onderwerp voor een groot aantal personen en organisaties relevant. Met een aantal partijen zijn al gesprekken gevoerd.

Ook in de volgende processtappen willen we het maatschappelijk speelveld in brede zin blijven betrekken. We denken aan een aantal brede conferenties, expertmeetings en stadsgesprekken waarin we achtereenvolgens ingaan op: a. Analyse van de vraagstukken en mogelijkheden (‘SWOT-analyse’ van het vraagstuk c.q. de diverse vraagstukken); b. De dilemma’s die uit de analyse voortvloeien en de keuzes waartoe we in gezamenlijkheid komen; c. Het resultaat van de analyse- en dialoogfase. De uitkomsten vertalen we in de koers en visie die we met onze maatschappelijke partners willen onderschrijven. Een gezamenlijke uitvoeringsagenda kan deel uitmaken van de verdere implementatie en realisatie van de gezamenlijke doelstellingen. www.s-hertogenbosch.nl Correspondentie-adres: Postbus 12345 5200 GZ ’s-Hertogenbosch KvK nr 17278704

In dit vervolg zullen we in lijn met het Rijksprogramma ‘Een thuis voor iedereen’, vanuit de woonzorgvisie met focus op ouderen ook weer de verbreding maken naar de diverse eerder genoemde doelgroepen. Globaal ziet het vervolgproces er op basis van de voorgestelde werkwijze als volgt uit:

Onze ambitie is de woonzorgvisie voor ouderen eind 2023 aan uw raad te kunnen aanbieden. Indien het raadsdebat tot een andere benadering en invulling leidt, kan dat gevolgen hebben voor de planning. Voor het proces om te komen tot een woonzorgvisie zijn er geen aanvullende middelen nodig. Als voor de implementatie van acties die uit de woonzorgvisie voortvloeien aanvullende financiering nodig is, komen we daar bij u op terug. Relevante besluitgeschiedenis (linkjes)  Woonvisie  Beleidsvisie Maatschappelijke Ondersteuning  Regiovisie MO/BW www.s-hertogenbosch.nl Correspondentie-adres: Postbus 12345 5200 GZ ’s-Hertogenbosch KvK nr 17278704

 

Meerjarige prestatieafspraken en uitvoeringsagenda Bestuursakkoord

Hoogachtend, Burgemeester en wethouders van ‘s-Hertogenbosch, De gemeentesecretaris,

De burgemeester,

drs. B. van der Ploeg

drs. J.M.L.N. Mikkers

Bijlagen Bijlage: Inhoudelijke context wonen en zorg voor ouderen Registratienummer Commissie Portefeuillehouder

14620620 Sociaal, 15 februari 2023 P. Slikker

Sector/Afdeling Inlichtingen

SO/WGZ - MO/VOLW I.M.A.F.A.M. Schoppema / N.M.C. de Laat i.schoppema@s-hertogenbosch.nl / n.delaat@s-hertogenbosch.nl

www.s-hertogenbosch.nl Correspondentie-adres: Postbus 12345 5200 GZ ’s-Hertogenbosch KvK nr 17278704

BIJLAGE: INHOUDELIJKE CONTEXT WONEN EN ZORG VOOR OUDEREN We worden gemiddeld steeds ouder en gelukkig vaak ook langer in goede gezondheid. Maar dat het aantal ouderen de komende jaren flink toeneemt en zij ook steeds ouder worden brengt ook uitdagingen met zich mee. Al langer bestaat de wens om te komen tot een woonzorgvisie, om daarmee bedacht te zijn op de veranderende woonbehoefte en om de zorgen ondersteuning houdbaar en toekomstbestendig te maken. Ook het huidige bestuursakkoord ‘Slagkracht en ambitie’ besteedt hieraan aandacht: ‘We maken een woonzorgvisie met scherpe keuzes over de grote opgave rond wonen en zorg, inclusief mantelzorgwoningen.’ Zowel landelijk, onder andere via de taskforce Wonen en Zorg, als lokaal door de woningcorporaties in het licht van de meerjarige prestatieafspraken, bestaat de vraag een woonzorgvisie op te stellen. In de recent door de minister van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ontwikkeling gepubliceerde Nationale Woon- en Bouwagenda wordt aandacht besteed aan de gemeentelijke woonzorgvisie, welke zelfs verplicht moet worden gesteld.

Vanuit die insteek moet de woonzorgvisie voor gemeenten de basis vormen ‘om op lokaal niveau bindende afspraken te maken met woningcorporaties, particuliere verhuurders, zorgaanbieders/zorgkantoren en andere partijen in het fysiek en sociaal domein over de prestaties die geleverd moeten worden om aan de woon- en zorgbehoeften te voldoen’. Waarom specifiek voor ouderen? Wonen en zorg beperkt zich natuurlijk niet tot ouderen, maar heeft ook betrekking op andere doelgroepen. Toch kiezen we ervoor om in de op te stellen woonzorgvisie de focus specifiek op ouderen te leggen. Deze focus draagt er aan bij om in het complexe en brede maatschappelijke speelveld dat deze opgave raakt, te komen tot een heldere richting en uitgangspunten voor de periode die voor ons ligt. Uiteraard liggen er verbanden naar andere doelgroepen en de bevolking als geheel. Die verbanden en relaties zullen we ook in de uitwerking van de woonzorgvisie leggen. Vanuit de focus op ouderen maken we slimme verbindingen naar andere doelgroepen. Waar al actuele visies bestaan, gaan we dat werk niet overdoen. Bijvoorbeeld de regiovisie Beschermd wonen en Maatschappelijke opvang, de Lokale inclusieagenda, de aanpak dakloosheid en het regionaal actieplan 16-27 jaar over www.s-hertogenbosch.nl Correspondentie-adres: Postbus 12345 5200 GZ ’s-Hertogenbosch KvK nr 17278704

uitstroom van jongeren uit de verblijfszorg Jeugdhulp. In zowel de woonvisie (2020) als de regiovisie Beschermd Wonen en Maatschappelijke Opvang 2020 (Regiovisie BW/MO: 2019) wordt de noodzaak omschreven om een aanpak te ontwikkelen op de huisvesting en ondersteuning van verschillende kwetsbare doelgroepen. Dit is zowel een fysieke als een sociale opgave die ook door het gemeentelijk driepartijenoverleg is onderkend en in de prestatieafspraken is opgenomen. In tegenstelling tot de hiervoor genoemde doelgroep-specifieke beleidsstukken en visies blijft de groep ouderen, misschien wel juist door de aandacht voor de diverse andere doelgroepen, onderbelicht. Het realiseren van beter passend woon-, ondersteunings- en zorgaanbod voor ouderen dat aansluit op hún wensen en behoeften helpt ouderen zo lang en zo zelfstandig mogelijk te blijven leven en wonen (in de huidige of een andere woning). Gezien de omvang van de groep ouderen en de groei de komende jaren is het van belang om juist aan de ontwikkelingen van de behoeften en wensen van die doelgroep specifiek aandacht te besteden. Dat doen we met een lokale woonzorgvisie voor ouderen. Hierna schetsen we eerst een beeld van de trends en ontwikkelingen met betrekking tot wonen, welzijn en zorg en ondersteuning voor ouderen.

www.s-hertogenbosch.nl Correspondentie-adres: Postbus 12345 5200 GZ ’s-Hertogenbosch KvK nr 17278704

Probleemstelling Algemeen beeld trends en ontwikkelingen: vergrijzing Net als landelijk neemt in ’s-Hertogenbosch de komende decennia het aantal en aandeel inwoners van 65 jaar of ouder en vooral het aantal mensen van 75 jaar of ouder aanzienlijk toe. Deze ‘dubbele vergrijzing’ speelt overal. In 2030 is meer dan 1 op de 5 inwoners 65 jaar of ouder. In sommige delen van de gemeente ligt dat aandeel nog hoger. Een derde van deze huishoudens bestaat uit één persoon. Mensen blijven langer fit en vitaal, maar leven ook langer met (chronische) ziekten en eenzaamheid ligt op de loer.

Bron: Analyse wonen en zorg voor ouderen, O&S, gemeente ’s-Hertogenbosch. www.s-hertogenbosch.nl Correspondentie-adres: Postbus 12345 5200 GZ ’s-Hertogenbosch KvK nr 17278704

Door de toename van het aantal ouderen en de stijging van de gemiddelde leeftijd neemt het aandeel mensen met dementie de komende jaren fors toe. Prognoses voorspellen ongeveer een verdubbeling in de periode 2020-2040. Dat geldt zowel landelijk, voor de provincie Noord-Brabant als voor onze gemeente. In absolute aantallen neemt het aantal inwoners van ’sHertogenbosch met dementie in deze periode toe van 2.300 naar 4.200 mensen in 2040. Bron: Factsheet dementie per gemeente, Jan 2020 Alzheimer Nederland

Niet acuut, wel urgent De coronacrisis heeft een grote impact gehad op (kwetsbare) ouderen en daarmee een vergrootglas gelegd op de kwetsbare omstandigheden waarin ouderen soms wonen. De uitdagingen voor wonen en zorg voor ouderen manifesteren zich wellicht minder acuut dan bij andere specifieke doelgroepen met een huisvestingsvraag, maar gezien de omvang en de gestage ontwikkeling van de groep ouderen en de impact op de toekomstige woonzorg-behoefte gaat het in toenemende mate wél om een urgente vraag. Als we nú niets doen, worden de uitdagingen in de toekomst alleen maar groter.

Thema I: Wonen Zoals hiervoor al aangestipt, gaat de dubbele vergrijzing en de beweging naar langer zelfstandig wonen ook gepaard met andere woonbehoeften en daarmee samenhangende uitdagingen. Langer zelfstandig wonen Ouderen worden, gelet op de landelijke en lokale beleidskeuzes, geacht langer zelfstandig (in de huidige of een andere woning) te blijven wonen en willen dat vaak zelf ook. Zo blijkt bijvoorbeeld uit het woonwensenonderzoek ‘s-Hertogenbosch 2019 dat maar liefst 78% zo lang mogelijk in de huidige of andere zelfstandige woning blijft. Iets dat ook aansluit bij de gedachte van een inclusieve www.s-hertogenbosch.nl Correspondentie-adres: Postbus 12345 5200 GZ ’s-Hertogenbosch KvK nr 17278704

samenleving. Omdat ouderen dat willen én omdat de vergrijzing simpelweg niet met nieuwbouw kan worden opgevangen, moeten we naast nieuwe woonvormen ook - of juist vóóral - kijken naar de geschiktheid van de bestaande woningen en woonomgeving. Grote Intramurale zorgcomplexen en de voormalige verzorgingshuizen hebben plaatsgemaakt en maken plaats voor kleinschalige woonvormen of veranderen van opzet (scheiden van wonen en zorg). De vraag naar zelfstandige woonruimte waar zonder zorgbehoefte gewoond kan worden, maar waar indien nodig ook zorg ontvangen kan worden, neemt toe. Door middel van de mogelijkheden van een Volledig Pakket Thuis of Modulair Pakket Thuis (VPT/MPT) kan tot op een hoge zorgbehoefte thuiszorg verleend worden. Het verpleeghuis krijgt daarmee een zwaardere zorgfunctie. Dat is ook te zien aan de gemiddelde verblijfsduur, die de afgelopen jaren sterk is afgenomen. De ontwikkelingen in het maatschappelijk denken over zorg en welzijn vragen dus ook om meer aandacht voor de bestaande woningvoorraad en doorstroming naar een passende(r) woning. De ontwikkeling gaat echter sneller dan met de ontwikkeling of aanpassing van woningen opgevangen kan worden. Daarbij komt dat ouderen vaak niet zo verhuisgeneigd zijn.

Deels door het ontbreken van een voldoende aansprekend alternatief, maar ook omdat zij opzien tegen de verhuizing of hun vertrouwde omgeving niet willen verlaten. Hoe zorgen we ervoor dat ouderen op een prettige manier zoveel mogelijk thuis kunnen wonen en leven? Hoe houden we de ondersteuning en zorg betaalbaar? En hoe voorkomen of bestrijden we tegelijkertijd eenzaamheid? Deze uitdagingen komen verderop nog nader aan bod.

www.s-hertogenbosch.nl Correspondentie-adres: Postbus 12345 5200 GZ ’s-Hertogenbosch KvK nr 17278704

behoefte ontwikkeling woningvoorraad 65-plus huishoudens in 2020 en 2030 2020 2030 Ontwikkeling 2020-2030 Totaal woningvoorraad 18.910 24.380 5.470 29% waarvan geschikt 9.050 100% 12.040 100% 2.990 33% Nultreden 5.150 57% 6.840 57% 1.690 33% Aangepast 1.910 21% 2.510 21% 600 31% Geclusterd 1.990 22% 2.690 22% 700 35% Overige woningen 9.860 12.340 2.480 25%

De grote toename van het aantal 65-plus huishoudens in de komende jaren brengt ook een groeiende behoefte aan geschikte woningen met zich mee. Het aantal nultreden-, aangepaste- en geclusterde woningen voor ouderen moet de komende jaren fors worden uitgebreid. Bovenstaande tabel geeft een indicatie van de opgave van voor ouderen geschikte woningen om aan de vraag te voldoen. De nevenstaande afbeelding toont de spreiding van de voor ouderen geschikte woningen binnen de bestaande woningvoorraad. Deze afbeelding maakt duidelijk zichtbaar dat in bepaalde wijken en buurten het aandeel geschikte woningen heel hoog ligt. Maar ook dat op andere plekken het aantal geschikte woningen een stuk lager ligt. Dit maakt ook dat de opgave op het vlak van wonen niet voor de gehele gemeente gelijk is, maar per gebied of gebiedstype verschilt.

www.s-hertogenbosch.nl Correspondentie-adres: Postbus 12345 5200 GZ ’s-Hertogenbosch KvK nr 17278704

Minister Hugo de Jonge (VRO) heeft in november 2022 als onderdeel van de Nationale Woon- en Bouwagenda het ‘Programma Wonen en zorg voor ouderen’ gepubliceerd. Dit programma zet in op drie actielijnen: versnellen van woningbouw, verbeteren van de doorstroming van ouderen naar een geschikte woning en ontwikkelen van een toegankelijke leefomgeving. Voor de versnelling van de woningbouw is de doelstelling dat van de 900.000 te realiseren woningen tot en met 2030, er minstens 290.000 geschikt moeten zijn voor ouderen in de verdeling: 170.000 nultredenwoningen, 80.000 geclusterde woonvormen en 40.000 nieuwe verpleegzorgplekken (let op: het gaat niet om verpleeghuisplekken. Een Verpleegzorgplek kan ook een zelfstandige woning zijn). Als uitgangspunt voor de vertaling van de landelijke woningbouwopgave van de gemeente ‘s-Hertogenbosch, gaan we uit van 1%. Dat maakt de opgave voor ‘s-Hertogenbosch in de periode t/m 2030: 1.700 nultredenwoningen, 800 woningen in een geclusterde woonvorm en 400 verpleegzorgplekken. Gezien het hoge aandeel appartementen in de woningbouwprogrammering is het aantal nultredenwoningen geen opgave. De opgave zal zich vooral toespitsen op de geclusterde woningen en zorgwoningen.

Bespreekpunten wonen: Langer zelfstandig thuis is niet per definitie langer in je huidige woning wonen Hoe stimuleren we het verhuizen van ouderen en mogen we verlangen dat mensen op latere leeftijd nog verhuizen? Hoe bevorderen we het juiste woningaanbod op de juiste plek? Wat heeft ‘s-Hertogenbosch nodig? Kunnen we met geclusterde woonvormen mensen stimuleren langer voor elkaar te zorgen waardoor er minder afhankelijkheid is van professionele zorg? Moeten we vooral bouwen voor ouderen, omdat daarmee verhuisketens het langst worden en ook andere doelgroepen profiteren? Een speciale commissie onder leiding van Otwin van Dijk werkt het komende jaar aan een breed gedragen en eenduidige (NEN)norm voor de toegankelijkheid van gebouwen, zowel bij nieuwbouw als verbouw. Hoe willen we deze norm of iets soortgelijks benutten voor het verhogen van de toegankelijkheid? We moeten ouderen niet teveel clusteren, maar mengen met jongere doelgroepen, om de interactie en het samenleven en zorgen voor elkaar te bevorderen. www.s-hertogenbosch.nl Correspondentie-adres: Postbus 12345 5200 GZ ’s-Hertogenbosch KvK nr 17278704

Thema II: Welbevinden en Samenleven Formele- en informele netwerken zijn van groot belang voor onze sociale basis waarin we elkaar ontmoeten, activiteiten ontplooien en omzien naar elkaar, zo wordt ook onderkend in het Bestuursakkoord ‘Slagkracht en Ambitie’. Deze sociale basis willen we behouden en versterken. Door toenemende individualisering is dat omkijken naar elkaar steeds minder vanzelfsprekend. Dat mensen zo lang mogelijk zo zelfstandig mogelijk blijven wonen gaat gepaard met een toenemende kans op eenzaamheid en legt in toenemende mate ook een druk op naasten en het netwerk van inwoners. Maar bij het ontbreken of uitgeput raken van dat netwerk ook op de professionele zorg en ondersteuning, waarover verderop meer. De beweging naar langer zelfstandig wonen heeft de afgelopen jaren ook een impact op de mate van informele zorg. Naasten en partners vervullen in toenemende mate een sleutelrol. Dat mensen naar elkaar omzien en voor elkaar zorgen is in de basis een mooie ontwikkeling. Een te grote belasting heeft echter invloed op het leven en welbevinden van de mantelzorger. Dit speelt steeds vaker. Mogelijk is dat mede aanleiding voor het feit dat het aandeel mantelzorgers in de periode 2016-2020 afnam na een flinke stijging in de periode 2012-2016. De toename in de periode tot 2016 houdt mogelijk verband met de decentralisaties in het sociaal domein in deze periode.

De afname in de periode daarna sluit aan op de landelijke trend van een afname van het aantal mensen dat mantelzorg verleent.

www.s-hertogenbosch.nl Correspondentie-adres: Postbus 12345 5200 GZ ’s-Hertogenbosch KvK nr 17278704

Daarnaast neemt ook het potentieel van mantelzorgers af als gevolg van veranderingen in de demografische opbouw. Het ‘Oldest Old Support Ratio’ (OOSR) is een indicator voor het potentieel aan mantelzorg. Het OOSR cijfer laat zien hoeveel jongere-ouderen van 5074 jaar er per oudere van 85 jaar of ouder in staat zijn om mantelzorg te verlenen. Waar dit aantal gemiddeld in Nederland nog boven de tien ligt, neemt dit fors af richting 2030 en verder. Kijkend naar de mantelzorgcijfers van de gemeente ’s-Hertogenbosch, dan is deze ontwikkeling ook zichtbaar. Tussen 2016 (14,4%) en 2020 (12,7%) is het aantal mensen dat mantelzorg verleent met 1,7 procentpunt afgenomen. (Bron: WOZO, programma Wonen en Zorg voor Ouderen, 2022). Tegelijk wordt daar vanuit het landelijk programma Wonen en zorg voor ouderen nadrukkelijker dan voorheen naar gekeken. Met het ouder worden van de bevolking neemt ook het aantal alleenstaanden verder toe. Deze toename is groter onder 75-plussers dan onder 65-74 jarigen. Steeds vaker voelen mensen zich eenzaam. De nevenstaande grafiek geeft de ontwikkeling weer van het aandeel volwassenen van 19 jaar of ouder dat eenzaamheid ervaart. Zowel landelijk, in gemeenten met een gelijke schaalgrootte als in onze gemeente nam dit aandeel in de periode van 2012 tot 2020 gestaag toe.

De toename van eenzaamheidsgevoelens van alle volwassen inwoners was in ’sHertogenbosch het kleinst, maar ook hier is sprake van een toename. Mede door het langer zelfstandig wonen en de toename van het aantal eenpersoonshuishoudens onder ouderen, neemt eenzaamheid ook onder ouderen toe. Van de Bosschenaren tussen 19 en 64 jaar voelt 10 procent zich (ernstig) eenzaam. Van de 65-plussers is dat 12 procent. (voor meer informatie: infographic document eenzaamheid plus (s-hertogenbosch.nl) www.s-hertogenbosch.nl Correspondentie-adres: Postbus 12345 5200 GZ ’s-Hertogenbosch KvK nr 17278704

Bespreekpunten welbevinden en samenleven: Stimuleren van meer gemeenschapszin is de sleutel tot een samenleving waarin we meer naar elkaar omkijken Meer inzetten op preventie en positieve gezondheid maakt mensen minder afhankelijk van zorg en ondersteuning De vergrijzing biedt kansen om vitale senioren als sociaal kapitaal in te zetten voor andere ouderen

www.s-hertogenbosch.nl Correspondentie-adres: Postbus 12345 5200 GZ ’s-Hertogenbosch KvK nr 17278704

Thema III: Zorg en ondersteuning De laatste jaren wordt op allerlei manieren de zorg en ondersteuning ‘zo licht, zo passend en zo dichtbij mogelijk’ georganiseerd. We maken de beweging van specifieke naar algemene voorzieningen in de nabijheid. Niet alleen voor de geschiktheid van de bestaande woonomgeving is de nabijheid van voorzieningen van belang, maar ook voor de vraag welke nieuwbouw we op welke plek moeten plegen. Het betreft dan ook zowel de spreiding van voorzieningen over de gemeente als de clustering van voor ouderen geschikte woningen. Vanuit de Wmo zetten we al geruime tijd in op ambulantisering van de zorg. Minder intramurale voorzieningen, maar zoveel mogelijk zelfstandig wonen met passende begeleiding. Tegelijkertijd staat de zorgsector onder druk en is ook daar sprake van arbeidskrapte. Hoe zorgen we dat alle ouderen die daaraan behoefte hebben straks nog voldoende ondersteuning en zorg kunnen krijgen? Een belangrijke pijler onder het landelijk beleid in het programma wonen en zorg voor ouderen is de inzet van zorgtechnologie. Maar het vraagt ook iets van de manier waarop we tegen zorg en ondersteuning aankijken. Grafiek: Aantal Wmo-clienten per 1.000 inwoners (Bron: zorgmonitor ’s-Hertogenbosch juli 2022) De afgelopen jaren zien we een stijgende trend in het Wmo-gebruik. In 2021 maken 73 op de 1.000 inwoners uit ’s-Hertogenbosch er gebruik van.

Dat is hetzelfde als de referentiegroep van gemeenten met 100.000-300.000 inwoners. In ’s-Hertogenbosch nam het Wmo-gebruik tussen 2020 en 2021 nog toe, bij de referentiegroep bleef dit gelijk. Over 2021 is er geen landelijk cijfer beschikbaar.

www.s-hertogenbosch.nl Correspondentie-adres: Postbus 12345 5200 GZ ’s-Hertogenbosch KvK nr 17278704

De toename van het aantal inwoners dat gebruik maakt van de Wmo gaat ook gepaard met toenemende kosten voor de Wmo. Uit jaarlijks onderzoek is landelijk al sinds de decentralisaties in 2015 een forse stijging van de kosten in het sociaal domein zichtbaar (~30%). In de periode van 2017 tot 2019 stegen de totale landelijk Wmo-lasten van € 6.503 mln. Naar € 7.717 mln. (Bron: BDO, de financiële staat van het sociaal domein van Nederlandse gemeenten in 2020 (2022)). Dit staat haaks op de efficiencykorting die met de decentralisatie gepaard ging. De voorbije jaren stegen ook de kosten voor de Wmo in het bijzonder ‘explosief’ (VNG, 2022). De vergrijzing speelt hierbij een rol, maar een andere factor van belang is de invoering van het Wmo-abonnementstarief. Dit heeft mensen die al zelf huishoudelijke hulp geregeld hadden, ertoe aangezet deze op te zeggen en gebruik te gaan maken van de Wmovoorziening, waardoor het abonnementstarief een aanzuigende werking heeft gehad.

Naast de financiële uitdagingen om de zorg en ondersteuning betaalbaar te houden, dreigt ook een probleem op de arbeidsmarkt www.s-hertogenbosch.nl Correspondentie-adres: Postbus 12345 5200 GZ ’s-Hertogenbosch KvK nr 17278704

dat de zorg onder druk zet. De vraag naar zorg neemt - mede door de vergrijzing - verder toe, maar het aantal mensen op de arbeidsmarkt dat deze zorg kan leveren groeit niet zo hard mee. Dat maakt dat het tekort aan ‘handen’ in zorg - dat er feitelijk al is verder zal toenemen. Onderstaande grafiek laat zien hoe de arbeidsmarkttekorten zich ontwikkelen als er geen maatregelen worden doorgevoerd. Bron: ABF: houdbaarheid ouderenzorg tot 2050 (januari, 2022) Door de tekorten op de arbeidsmarkt zullen mensen in grotere mate moeten terugvallen op zichzelf en elkaar. Als we deze zelf- en samenredzaamheid relateren aan de toenemende druk op het eigen netwerk en de afname van het potentieel aantal mantelzorgers zoals beschreven onder thema II, is dit een ontwikkeling die de nodige uitdagingen meebrengt.

Bespreekpunten zorg en ondersteuning: Kunnen we de zorg efficiënter vormgeven met andere vormen of organisatie van thuiszorg en huishoudelijke hulp, bijvoorbeeld gebiedsgericht. Kunnen én willen we alle diensten in stand houden of moeten we met oog op de kwaliteit van zorg en ondersteuning keuzes maken die het aanbod in de breedte beperken? Mensen moeten zelf meer verantwoordelijk worden voor de aanschaf van hulpmiddelen, woningaanpassingen en hulp bij het huishouden. Slot: Bovenstaande beschrijvingen en dilemma’s tonen dat ontwikkelingen op het snijvlak van wonen en zorg op elkaar ingrijpen. www.s-hertogenbosch.nl Correspondentie-adres: Postbus 12345 5200 GZ ’s-Hertogenbosch KvK nr 17278704

Met de lokale woonzorgvisie voor ouderen anticiperen we op deze vraagstukken en geven we richting aan de manier waarop we (toekomstige) knelpunten het hoofd bieden.

www.s-hertogenbosch.nl Correspondentie-adres: Postbus 12345 5200 GZ ’s-Hertogenbosch KvK nr 17278704