Discussienotitie wendbaar begroten college 1 oktober 2024

Discussienotitie Registratienummer Commissievergadering

Bestuur / 28 oktober 2024

Onderwerp

Aanpak wendbaar begroten (incl. voorbereiding eventuele ombuigingen)

Bestuurlijke boodschap We streven ernaar onze begroting wendbaarder te maken. Hiermee willen we beter in staat zijn te schakelen in plannen en ambities waarbij we financieel gezond blijven. Voor zover vanaf 2027 ombuigingen noodzakelijk zijn, bereiden we ons hierop voor.

Aanleiding nog op te stellen raadsvoorstel Met deze discussienotitie geven wij invulling aan de wens van uw raad om middels een discussienotitie in een vroegtijdig stadium in stelling te worden gebracht over de meerjarenbegroting (Motie ‘breng de raad in stelling bij ombuigingen’). Bij de behandeling van de voorjaarsnota 2025 nam uw raad bovengenoemde motie aan. Deze motie onderstreept de brede wens van de raad om vooraf politieke richting te kunnen geven in het geval ombuigingen aan de orde zijn. Vanaf 2026 dalen de inkomsten die gemeenten ontvangen vanuit het rijk. Dit geldt ook voor onze gemeente. Hier hebben we de afgelopen jaren al zoveel mogelijk rekening mee gehouden in onze begroting. Een belangrijk deel van de extra middelen van het Rijk in die jaren hebben wij incidenteel in de begroting opgenomen. In de financiële hoofdlijnen van de begroting 2025 schetsen wij ons huidig financieel meerjarenbeeld. Op dit moment gaan wij uit van een relatief beperkt tekort (grofweg tussen € 2 en € 4 miljoen structureel). De hoogte van een eventueel tekort is afhankelijk van meerdere factoren en dus onzeker. Hierbij wijzen we u op het volgende: In onze meerjarenraming hebben wij nog geen rekening gehouden met de verdere ingroei van de herijking van het gemeentefonds.

Bij onverkorte toepassing van het nieuwe verdeelmodel krijgen we op termijn structureel nog ruim €10 miljoen extra uit het gemeentefonds. Het hervatten van deze ingroei hangt af van de evaluatie van het verdeelmodel op rijksniveau die momenteel plaatsvindt. De nieuwe systematiek van het Rijk om de groei van het gemeentefonds te bepalen op basis van de ontwikkeling van het bruto binnenlands product (BBP) is mogelijk niet voldoende om de werkelijke inflatie te compenseren. De VNG is bezig met onderzoek en een gesprek richting het Rijk. De ontwikkeling van het financiële beeld van het sociaal domein (zie bijlage bij het raadvoorstel ‘begroting 2025’) is op termijn niet sluitend, waarbij de reserve Sociaal & Zorgfonds nodig is om tekorten op te vangen. De afgelopen jaren zijn er door uw raad op een aantal terreinen budgetten voor een beperkt aantal jaren beschikbaar gesteld. Mogelijk zal een nieuwe raad deze deels alsnog structureel willen maken. Een overzicht van deze aflopende budgetten treft u ter informatie aan als bijlage 1. www.s-hertogenbosch.nl Correspondentie-adres: Postbus 12345 5200 GZ ’s-Hertogenbosch KvK nr 17278704

-

Het hoofdlijnenakkoord van de huidige regeringspartijen spreekt over het afschaffen van de specifieke uitkeringen vanaf 2026 (BUIG uitgezonderd). De middelen worden toegevoegd aan het gemeentefonds na aftrek van een 10%-efficiencykorting. Inhoudelijke keuzes van uw raad kunnen van invloed zijn op de ontwikkeling van ons financiële meerjarenbeeld. Denk hierbij bijvoorbeeld aan keuzes die van invloed kunnen zijn op de hoogte van de parkeeropbrengsten. Bij een nieuwe raad kan in 2026 de wens bestaan om financieel ruimte te creëren voor nieuw beleid, waar geen ruimte voor is. Met het complexer worden van de ruimtelijke ontwikkelingen en onze daarbij gehanteerde ambities, is het niet de verwachting dat het grondbedrijf op langere termijn de huidige winstafdrachten aan het structuurfonds op peil kan houden. De komende jaren verwachten wij nog € 21 miljoen aan bijdragen vanuit het grondbedrijf en (beperkt) als dividenduitkering uit de verbonden partijen. Daarna wordt deze geldstroom onzeker.

In de voorjaarsnota 2025 onderkende ons college de noodzaak om voorbereid te zijn op een situatie dat meerjarig sprake is van een tekort. In beginsel gaan we hierbij ervanuit dat de nieuwe raad vanaf 2026 de inhoudelijke keuzes maakt als er ombuigingen aan de orde zijn. Hiermee nemen we wel onze verantwoordelijkheid, maar sorteren niet voor op financiële beslissingen die ons inziens aan de volgende raad zijn. In de huidige periode brengen we hiertoe de mogelijkheden in kaart, waarbij de huidige raad in positie is om toe te zien op het proces om te komen tot deze inventarisatie. Ook als ombuigingen niet of maar beperkt nodig zijn, willen we als organisatie wendbaarder worden, ook waar het de inzet van onze financiële middelen betreft. Onder wendbaar begroten verstaan wij het flexibeler maken van onze begroting om zodoende snel in te kunnen spelen op de actualiteit. Die actualiteit kan een verwacht tekort in de meerjarenraming zijn, maar ook bijvoorbeeld de bestuurlijke wens om slagkracht te hebben om een belangrijke acute opgave aan te pakken. Het gaat hierbij niet zozeer om het inventariseren van concrete ombuigingsvoorstellen, maar om het herijken van onze financiële spelregels en instrumenten. In de motie vraagt u ook de gevolgen van het beleid van de nieuwe landelijke regering voor de raad inzichtelijk te maken.

In de financiële hoofdlijnen van de concept-begroting 2025 schetsen wij onze huidige financiële positie op basis van de informatie uit de voorjaarsnota van het Rijk alsmede het hoofdlijnenakkoord van de nieuwe coalitie. Hierin hebben wij nog geen rekening gehouden met eventuele gevolgen van het regeerprogramma dat het kabinet heeft opgesteld als uitwerking van het hoofdlijnenakkoord van de huidige coalitie. Met Prinsjesdag presenteerde het nieuwe kabinet de begroting voor het komende jaar. In de septembercirculaire staat de concrete vertaling hiervan naar de gemeenten. Wij zullen dit doorvertalen naar onze gemeente en op basis hiervan u zo snel mogelijk de gevolgen voor onze gemeente melden. Op basis van een eerste analyse zien wij geen nieuwe voornemens van het Rijk die ons financieel meerjarenbeeld sterk beïnvloeden. Toelichting werkwijze Met deze discussienotitie vragen we in een vroegtijdig stadium uw reactie op keuzes die gemaakt moeten worden om te komen tot een aanpak wendbaar begroten. Dit is een aanpak die ook onze voorbereiding zal bevatten op eventueel noodzakelijke ombuigingen. We leggen u nu een aantal vragen voor. Met uw input kunt u onze blik verrijken. Ook geeft u hiermee sturing richting de voorjaarsnota 2026. We vragen u in de raadscommissie hierover van gedachten te wisselen.

Uiteindelijk beogen we met dit traject de nieuwe raad aan het begin van de volgende bestuursperiode in de gelegenheid te stellen om keuzes te maken die onze financiële huishouding gezond houden én ons financieel meer wendbaar maken. Probleemstelling In de financiële hoofdlijnen van de concept-begroting 2025 schetsen wij u het tekort dat kan ontstaan zonder verdergaande ontwikkelingen vanuit het Rijk. Dit tekort kunnen we in 2026 nog afdekken vanuit het voordeel in het jaar ervoor. Daarna ramen we op dit moment een relatief beperkt tekort in een bandbreedte tussen € 2 en € 4 miljoen. Ons college wil onverkort het solide financieel beleid van de afgelopen jaren voortzetten. Als er daadwerkelijk structureel tekorten ontstaan, dan zullen maatregelen genomen moeten worden. Ons college is van mening, dat de omvang van een eventuele taakstelling bepalend is voor de omvang van het traject dat doorlopen gaat worden om het tekort structureel op te lossen. Een www.s-hertogenbosch.nl Correspondentie-adres: Postbus 12345 5200 GZ ’s-Hertogenbosch KvK nr 17278704

omvangrijk bezuinigingstraject kost namelijk veel capaciteit van de ambtelijke organisatie, die niet ingezet kan worden voor het behalen van beleidsdoelstellingen, en kan voor onzekerheid en onrust zorgen in de Bossche samenleving. Grofweg komen wij hierbij tot een indeling in de scope van de maatregelen, de betrokkenheid van uw raad en de mate van betrokkenheid van de samenleving. Hierbij willen wij benadrukken, dat deze indeling richtinggevend is en vooralbedoeld is ter ondersteuning aan het gesprek met uw raad. Voor de volledigheid merken we op, dat maatregelen uit de eerste categorieën ook aan de orde kunnen zijn bij grotere tekorten. Omvang van het verwachte tekort € 0 - € 5 miljoen

€ 5 miljoen - € 10 miljoen € 10 miljoen - € 20 miljoen > € 20 miljoen

Scope van de maatregelen Scherper aan de wind varen, efficiencykortingen, zoeken naar laag hangend fruit Kaasschaven, gerichte zoekacties op specifieke terreinen Kerntakendiscussie Zware kerntakendiscussie

Betrokkenheid raad Beperkt (reactief op basis van voorstellen college)

Betrokkenheid samenleving Geen

Gemiddeld (kaderstellend en toetsend van voorstellen college) Actief Actief

Gericht op specifieke terreinen; ter reflectie op concrete voorstellen Breed Breed

Naar onze mening rechtvaardigt het nu voorziene, relatief beperkte tekort en de beschreven kansen en onzekerheden op dit moment geen breed opgezet ombuigingstraject. Vanzelfsprekend monitoren we de komende periode de onzekerheden en andere ontwikkelingen die van invloed kunnen zijn op ons meerjarenbeeld. Mocht het verwachte structurele tekort alsnog oplopen, dan heroverwegen wij dit en informeren u. Ongeacht de omvang van een mogelijk ombuigingstraject, denken wij dat een robuuste onderlegger nodig is om keuzes over schaarse middelen slim en toekomstbestendig te kunnen maken. Veel van onze keuzes werpen hun schaduw vooruit en grote vraagstukken vragen nu eenmaal om lange lijnen. Daarvoor is een doorkijk nodig op welk ’s-Hertogenbosch we in de toekomst willen zijn. Vanuit de samenhang van bestaande ambities en lange lijnen, onze positie in de regio, Brabant, Nederland en met de blik op nieuwe ontwikkelingen en uitdagingen. We willen met u in gesprek over zo'n verhaal voor de toekomst van 's-Hertogenbosch bij de Voorjaarsnota 2026. Tegelijkertijd willen wij starten met het vergroten van het inzicht in de financiële begroting. Denk hierbij onder meer aan de mate waarin de gemeente beleidsvrijheid heeft bij de uitvoering van een taak alsmede de mate waarin bij een taak naar onze opvatting momenteel sprake is van te weinig rijksmiddelen voor het uitvoeren van de betreffende taak.

Bij de komende voorjaarsnota streven we ernaar ook dit voor u nader uitgewerkt te hebben. Daarna verkennen we of we financiële spelregels en instrumenten mogelijk moeten herijken en waar we uitvoering van gemeentelijke activiteiten zouden kunnen heroverwegen. Dit laatste in omvang en/of vorm. Concreet moet dit leiden tot mogelijke maatregelen. Hierbij maken we een knip tussen concrete ombuigingsopties voor de korte termijn en aanpassing van financiële spelregels en instrumenten voor de langere termijn. Uiteindelijk moet dit ertoe leiden, dat de toekomstige raad in positie wordt gebracht om financiële keuzes te maken, als de situatie hierom vraagt. Deze situatie kan een tekort in de meerjarenbegroting zijn, maar ook de wens van de raad om middelen te heralloceren naar een ander bestedingsdoel.

Relevante besluitgeschiedenis - Voorjaarsnota 2025 - Motie ‘breng de raad in stelling bij ombuigingen’ (motie 3 bij behandeling voorjaarsnota 205) Vragen aan de raadscommissie 1.

Deelt u dat een duidelijk verhaal voor de toekomst van 's-Hertogenbosch nodig is als onderlegger voor keuzes voor de toekomst? www.s-hertogenbosch.nl Correspondentie-adres: Postbus 12345 5200 GZ ’s-Hertogenbosch KvK nr 17278704

2.

Deelt u onze opvatting dat weliswaar focus moet liggen op het vaststellen van maatregelen om een tekort vanaf 2027 te dichten, maar dat gelet op het nu voorziene tekort vooral gekeken moet worden naar mogelijkheden voor de langere termijn om het inzicht in de begroting te vergroten en onze spelregels rondom de begroting te herijken (wendbaar begroten)?

3.

Bent u het met ons eens, dat wij ons in het geval van ombuigingen richten op de begroting in de volle breedte, geen beleidsterrein op voorhand uitgesloten?

4.

Bent u bereid om bij medebewindstaken te kijken naar versoberingsmogelijkheden en daarbij uit te gaan van het principe ‘geen knaken, geen taken’?

5.

Hoe wilt u de betrokkenheid van de raad in het traject van wendbaar begroten verder invullen?

Afwegingen en/ of scenario’s 1. Een onderlegger voor lange lijnen Keuzes op grote vraagstukken en ambities werpen hun schaduw ver vooruit naar de toekomst en vragen om lange lijnen. Om scherpte aan te brengen in slimme keuzes, waar we later geen spijt van krijgen. Dat geldt in algemene zin, maar zeker ook in het geval van financiële keuzes en wendbaarheid. We willen ‘penny wise, pound foolish’ voorkomen. Ons college wil de keuzes voor de toekomst voorbereiden op basis van een verhaal voor de toekomst van ’s-Hertogenbosch. Om goed in beeld te hebben hoe we voorgesorteerd staan voor de toekomst, ontwikkelingen om ons heen en welke keuzes we daarop nu al wel of niet moeten/willen nemen. Daarvoor is een doorkijk op de gewenste ontwikkeling van de stad nodig. Dat biedt dan een robuust en toekomstbestendig houvast, ook voor keuzes ‘in het nu’. 2. Zware ombuigingstrajecten belasten de organisatie zeer en zorgen maatschappelijk mogelijk voor onrust. Als de noodzaak ontbreekt voor grootschalige ombuigingen, is een dergelijk traject niet effectief. Bij grootschalige ombuigingstrajecten kunt u denken aan kerntakendiscussies en een uitvoerig takenboek. Deze vragen veel tijd; tijd die niet besteed kan worden aan het realiseren van onze beleidsdoelstellingen.

Het lijkt ons effectiever vooral onze tijd te richten op het voor uw raad inzichtelijker maken van de begroting en daarbij te kijken hoe uw raad beter gefaciliteerd kan worden om te sturen met de planning & control-cyclus in het algemeen en de begroting in het bijzonder. 3. Door nu geen onderdelen van onze begroting uit te sluiten, geeft u de nieuwe raad de ruimte de keuzes te maken. Het is verleidelijk om aan te geven, op welke beleidsterreinen ombuigingen niet gewenst zijn. In algemene zin neemt ons college uitdrukkelijk het standpunt in impact op kwetsbare burgers te willen vermijden. Maar toch willen wij met een open blik de analyse maken. Als deze analyse is gemaakt, is het aan de (nieuwe) raad om op basis van de politieke opvattingen de uiteindelijke keuzes te maken. En het maatschappelijk draagvlak hierbij in het oog te houden. Het verhogen van onze opbrengsten leidt mogelijk tot een lastenverzwaring voor burgers of bedrijven in de gemeente. Deze verhoging van lasten kan aan de orde zijn, omdat wij afnemers van diensten meer in rekening brengen. Bij de OZB is er geen relatie tussen het bedrag dat wij rekenen en een concrete dienst of product. Daarbij moet wel de kanttekening worden geplaatst, dat veel van onze leges inmiddels al richting 100% kostendekkendheid gaan. Verdere verhoging is in dat geval juridisch niet haalbaar.

Met betrekking tot de woonlasten staat ’s-Hertogenbosch daarentegen onafgebroken hoog in de top 10 van gemeenten met lage woonlasten in een benchmark met 39 vergelijkbare gemeenten (provinciehoofdsteden en 90.000+ gemeenten). Daarnaast is de keuze te maken om kritisch te kijken naar de diverse reserves. Denkbaar is, dat het bestedingsdoel van een reserve inmiddels minder prioriteit heeft en incidentele inzet voor nieuw beleid nu de voorkeur heeft. Of er kan gekozen worden de omvang van de risicobuffers voor diverse gesloten financieringen kritisch te beoordelen, waarbij we . iets scherper aan de wind gaan varen. Belangrijk is hoe uw raad in deze aankijkt tegen het lopen van risico’s (risico bereidheid). Grosso modo heeft onze gemeente op dit moment een stevige eigen vermogenspositie. De solvabiliteit was in de jaarrekening 2023 59%. Dat is de verhouding tussen het eigen en het vreemd vermogen en geeft aan dat onze gemeente goed in staat is om aan www.s-hertogenbosch.nl Correspondentie-adres: Postbus 12345 5200 GZ ’s-Hertogenbosch KvK nr 17278704

zijn financiële verplichtingen te voldoen. Hoe groter de omvang van het eigen vermogen, hoe minder kwetsbaar de organisatie overigens wel is voor rentestijgingen. Verbonden partijen en gesubsidieerde instellingen geven mede vorm aan het realiseren van onze gemeentelijke ambities. Ook hierin kunnen prioriteiten worden gewijzigd. Gesubsidieerde instellingen en diverse van onze verbonden partijen ontvangen hiertoe jaarlijks van onze gemeente geld om hun activiteiten uit te voeren. Bij een enkele andere verbonden partij is sprake van jaarlijks dividend of is dividend denkbaar. Wijzigingen hierin kunnen ook ertoe leiden, dat deze verbonden partijen aanpassingen moeten doen in de uitvoering van hun taken. Bij de verbonden partijen is onze gemeente niet altijd de enige die het voor het zeggen heeft binnen de verbonden partij. Dit vraagt dus afstemming met de mede-eigenaren en kan een aanpassing van de afspraken met de verbonden partij in de weg staan. 4.

Overwogen kan worden, om het advies van de VNG te volgen om bij ombuigingen vooral te focussen op medebewindstaken. Omdat het Rijk de gemeenten fors kort, ligt het voor de hand vooral te besparen op het uitvoeren van taken die voor het Rijk worden uitgevoerd. Als gemeente voeren wij deels ook landelijke wetten uit. Denk hierbij bijvoorbeeld aan het verstrekken van paspoorten en jeugdzorg. In het verleden lag onze focus bij ombuigingen vooral op het maken van keuzes binnen beleidsvelden met niet-wettelijke taken. Bij wettelijke taken zijn alleen efficiencykortingen aan de orde geweest. In haar begrotingsadvies eerder dit jaar, adviseert de VNG de nadruk te leggen op medebewindstaken. Het volgen van deze advieslijn kan echter wel leiden tot onorthodoxe of controversiële maatregelen, zoals het instellen van budgetplafonds, wachtlijsten of meer rekening houden met inkomen bij het verstrekken van voorzieningen. Dat kan volgens de VNG weliswaar schuren met de uitvoering van wettelijke taken, maar ‘zo lang het rijk geen duidelijke richting geeft aan hoe taken en middelen in balans gebracht worden, veronderstellen wij dat gemeenten maximaal de ruimte krijgen om een eigen invulling te kiezen’, aldus de VNG. Anderzijds is het de afweging van de raad, of dit een reëel standpunt is en of dit aansluit bij de gemeente die wij willen zijn richting onze inwoners. 5.

Uw raad kan in het traject van wendbaar begroten actief meedenken of zich meer richten op het toezien op het verloop van het proces. Graag vernemen wij van u, welke rol uw raad in dit traject ziet. Denkbaar is bijvoorbeeld dat vanuit uw raad een klankbordgroep wordt gevormd, die actief meedenkt in dit traject van wendbaar begroten. Kanttekeningen en risico’s 1. Het traject om te komen tot een wendbare begroting is een zoektocht. Veel gemeenten worstelen met de wens om hun begroting en P&C-cyclus wendbaarder te maken. Hier is geen kant-en-klare oplossing voor. Wel kunnen we hierin stappen zetten en kijken wat er werkt. Om te beginnen met het vergroten van het inzicht in de begroting voor uw raad. 2. Ook als er minder urgentie is vanwege een relatief kleine ombuigingstaakstelling vanaf 2027, is het belangrijk onze begroting wendbaarder te maken. Door een zichtbare urgentie worden sneller stappen gezet. Het kan onze gemeente echter verder brengen als we de begroting wendbaarder maken, ook als onze meerjarenprognoses gunstiger uitvallen.

Hoogachtend, Burgemeester en wethouders van ‘s-Hertogenbosch, De gemeentesecretaris,

De burgemeester,

drs. B. van der Ploeg

drs. J.M.L.N. Mikkers

www.s-hertogenbosch.nl Correspondentie-adres: Postbus 12345 5200 GZ ’s-Hertogenbosch KvK nr 17278704

Bijlagen 1.Bijlage 1: inventarisatie aflopende niet-structurele budgetten meerjarenbegroting Registratienummer Commissie Portefeuillehouder Sector/Afdeling Inlichtingen

Bestuur 28 oktober 2024 M.J.J. van der Geld M&D/M&D/F N.J.G. Klein Swormink n.kleinswormink@s-hertogenbosch.nl,

www.s-hertogenbosch.nl Correspondentie-adres: Postbus 12345 5200 GZ ’s-Hertogenbosch KvK nr 17278704