Definitief verslag Commissie Omgeving 29 oktober 2024

Commissie OMGEVING verslag Datum: Locatie: Aanwezig: Voorzitter: Secretaris: Aanwezige leden:

Collegeleden:

29 oktober 2024 Raadzaal

F.J. van Haren mr. G.L. Pijnenburg H.B. Bos, J. Broekmeulen, M.C. Dupuis, T.A.J. Heijmans, W.B.G. Hoeben, M.P. Kagie, mw. M.A.J.T. Korver-van Weegberg, mw. W.M. van de Leemput, A.A.J. van der Leest, mw. mr. drs. R. Lipman, mr. S.J.M. Peters, M.G.H. van Rens, B.F.C. Roovers, mw. E. Samshuijzen, ir. P.K. Schuurmans, A.C. van Silfhout, ing. J.P. Verhoef BEd, mw. N.R. Verreijt, K.M. Vossen, mw. mr. C.H.A. van den Wildenberg, mw. J.J.M. van den Wildenberg ing. R.A.P. Geers, P. Slikker

Afwezig:

J.M.A. van der Els, E.R.F. Esser, L.A.J. van Griensven, ing. J.Th.M. van Hoek, drs. P.E. Kagie, drs. R.M.J. van den Kerkhof, mw. J.M. Klerks

Verslaglegging:

E.J. Wendt, DemiSec

1.

Opening en mededelingen De voorzitter opent de vergadering om 19.00 uur en heet iedereen welkom. De heer Schuurmans maakt voortaan permanent deel uit van deze commissie.

2.

Vaststellen van de agenda De agenda wordt ongewijzigd vastgesteld.

3.

Vaststellen van het verslag van de commissie Omgeving van 24 september 2024 Het verslag wordt ongewijzigd vastgesteld.

4.

Vaststellen van de lijst van toezeggingen en de lijst van openstaande moties De commissie stelt de lijst van toezeggingen en de lijst van openstaande moties vast.

5.

Werkplanning Hierover worden geen opmerkingen gemaakt.

Raadsvoorstellen 6.

Conceptbegroting 2025 De heer Broekmeulen (VVD) benoemt verkeersveiligheid en bereikbaarheid als belangrijke thema's. Wat betreft bereikbaarheid is er geld gereserveerd voor aanpak rondom de Zandzuigerstraat en de Magistratenlaan. Uit de bijlage valt op te maken dat dit geld ten goede komt aan de fietser en ten koste gaat van de bereikbaarheid per auto. Dat zou niet volgens eerdere afspraken zijn. De vraag is of daarmee de voor de Magistratenlaan gereserveerde € 200.000 volstaat. Onduidelijk is nog de maximale capaciteit waarmee de Magistratenlaan kan worden opgewaardeerd. De snelfietsroute naar Zaltbommel is een goede maatregel ten gunste van de fietser. Naar verdere opties voor snelfietspaden wordt gekeken. Aldus worden fietsers van autoverkeer gescheiden. De fractie is blij dat fietsenstalling Gasthuiskwartier waarschijnlijk in Q1 2026 open kan. De wethouder wordt gevraagd naar de voortgang rond de motie Fietsparkeren in de binnenstad van vorig jaar. Hetzelfde geldt voor de monitoring aanpak deelfietsen en -scooters. Vorig jaar is een motie aangenomen om hieraan te werken. 1

Verkeersveiligheid: de VVD is blij dat middelen zijn gereserveerd voor onder meer de Oude Vlijmenseweg, de Sint Teunislaan, de Zuiderparkweg en de Helftheuvelweg. Gevraagd wordt wanneer met de werkzaamheden wordt gestart. Vragen worden gesteld bij het budget voor campagnes rondom verkeer en verkeersveiligheid. In de Groote Wielen werkte Lekker Onderweg niet, maar Den Bosch gaat er gewoon mee door. Dit budget kan beter aan verkeersveiligheidsprojecten worden uitgegeven. Mevrouw Lipman (CDA) vraagt waar de VVD het geld voor verkeerscampagnes aan zou willen besteden. De heer Broekmeulen (VVD) denkt in eerste instantie aan kleine infrastructurele aanpassingen op plekken die minder veilig zijn. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vraagt aandacht voor de bureaucratische manier van werken waardoor projecten weglopen in de tijd. De heer Broekmeulen (VVD) wacht wat de technische vragen betreft op het antwoord van het college. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) vraagt de VVD om na te denken over een andere manier om het geld in te zetten voor de mobiliteitstransitie. Ook daarin is beweging nodig. De heer Broekmeulen (VVD) vindt vooral belangrijk dat iedereen het vervoersmiddel naar keuze kan gebruiken om zo snel mogelijk van A naar B te komen. Desondanks valt over een goed voorstel altijd te praten. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) snapt het VVD-standpunt van vrije modaliteitskeuze.

Wanneer wordt ingezet op de transitie – minder auto's betekent minder files – zouden middelen een nuttige bestemming krijgen. De heer Broekmeulen (VVD) erkent dat beide fracties samen zijn opgetrokken in het snellere en betere ov van de randen van de gemeente richting het centrum, zodat het een alternatief wordt voor de auto en mensen die wel de auto nodig hebben soepeler kunnen doorrijden. Dit geldt ook voor de snelfietspaden. Hij heeft derhalve begrip voor wat de fractie zegt. De heer Van Silfhout (Volt) merkt op dat een collectief zaken kan veranderen die het individu niet kunnen worden aangerekend. Door collectief zaken aan te pakken, is lood uit de benzine gehaald en is het gat in de ozonlaag gedicht. Hij vraagt of 'ieder voor zich' niet is achterhaald. De heer Broekmeulen (VVD) bestrijdt dat hij voor 'ieder voor zich' pleit. Soms hebben mensen een auto nodig, mensen in Engelen of Nuland bijvoorbeeld. Die moeten niet worden belemmerd. De heer Van Silfhout (Volt) stelt dat het binnen de stad forensen een keuze is waarop kan worden gestuurd. De heer Broekmeulen (VVD) stelt dat voor een gezin met drie jonge kinderen een auto best aangenaam is. Dat bepaalt ieder voor zichzelf. De heer Roovers (SP) stelt dat Engelen en Nuland de keuzevrijheid waar de VVD zo'n belang aan hecht nu niet hebben omdat beide dorpen zo slecht bereikbaar zijn.

De heer Broekmeulen (VVD) geeft hem daarin gelijk en verwijst naar de motie over die bereikbaarheid van voor de zomer. De heer Schuurmans (VVD) stelt dat de gemeente ook bij woningbouwplannen keuzes dient te maken vanuit realisme. Er is veel vraag naar middensegment. Daarmee ontstaat doorstroming. Grootse plannen kosten veel geld, kosten moeten worden gedekt. Den Bosch moet geen dief van de eigen portemonnee worden via de Grex. In het actief meewerken aan het beter benutten van de bestaande voorraad heeft de gemeente een rol, inclusief premantelzorg en flex. 2

De heer Roovers (SP) ziet Den Bosch een tekort aan sociale huur inbouwen. Met een behoefte aan sociaal bij 47% van de Bosschenaren is slechts 30%, inclusief tijdelijk, sociaal. De échte scheefhuurders zijn mensen die noodgedwongen huren bij een particuliere verhuurder en daar te veel betalen. Het aandeel corporatiewoningen is sinds 2017 van 35% naar 33% gedaald. In absolute aantallen zijn er slechts 1000 corporatiewoningen bijgebouwd. De categorie 'overige verhuur' is gestegen van 6% naar 9%. Dit duidt op een snelle vermarkting van de Bossche woningmarkt. Mevrouw Verreijt (Rosmalens Belang) merkt op dat 'overige verhuur' ook sociaal kan zijn. De heer Roovers (SP) merkt op dat dit onvoldoende gebeurt. De wachttijd stijgt, er wordt wel gebouwd, maar tegelijk ook gesloopt en verkocht. Het aandeel particuliere verhuur is sterk gestegen. Dat aandeel was twintig jaar geleden terecht bijna uitgeroeid. Mevrouw Verreijt (Rosmalens Belang) merkt op dat particuliere verhuurders ook kunnen toewijzen aan mensen met een urgente woningbehoefte, anders dan de inkomensgrenzen waar de corporaties rekening mee houden. Zij zou dit koesteren en niet uitroeien. De heer Roovers (SP) stelt dat de gemeente niet meer in staat is dit grote maatschappelijke probleem zelf aan te pakken en zichzelf afhankelijk heeft gemaakt van particuliere verhuurders die als eerste doel hebben zichzelf te verrijken.

Dat ziet de SP niet als wenselijk. Wonen is een basisbehoefte. Daar mag een projectontwikkelaar geen winst over maken. Die praktijken zijn een oorzaak van de wooncrisis. Mevrouw Verreijt (Rosmalens Belang) vraagt of de SP landelijk wil afstappen van passend toewijzen. De heer Roovers (SP) stelt dat zijn partij groter wil denken. De corporaties moeten weer woningbouwverenigingen worden, de bruteringsoperatie moet worden teruggedraaid en er moet weer meer democratische zeggenschap over woningbouw komen met collectief betaalbare volkshuisvesting als doel. Op wegen hoeft ook geen winst te worden gemaakt, dat is een publieke voorziening zoals wonen ook weer moet worden. Deze taak moet terug in overheidshanden. Het is een verkeerde beslissing geweest om de volkshuisvesting te verkopen. Het gaat om de essentiële vraag of wordt gesproken over een woningmarkt of over volkshuisvesting. De SP komt met een voorstel om de doelstelling voor sociaal naar 40% te verhogen. De problemen in de volkshuisvesting komen door een gebrek aan democratie. De corporaties staan op afstand. Als begin van een democratische volkshuisvesting wil de SP een bindende inspraak van huurders bij sloop. Tot slot merkt de fractie op dat in het kader de Bossche mix het streven naar diversificatie ook moet worden toegepast in wijken en dorpen waar koop de overhand heeft. De SP kondigt een motie aan.

De heer Dupuis (SP) merkt op dat de ambities van dit college de mobiliteitsvraag aanwakkeren. Economische groei ondanks personeelstekorten, leidt tot meer woon-werkverkeer, meer bezoekers voor grote evenementen, musea en theaters leiden tot meer verkeersstromen. De merendeels vrije woningvestiging trekt mensen zonder binding, wat tot meer verkeer leidt. De Bossche jongere kan geen woning vinden en zoekt die elders, wat óók tot meer verkeer leidt. Het ov verschraalt, de wegen kunnen het verkeer niet aan, plannen voor fietsstimulering slagen niet. Het verkeer loopt vast, wat tot overlast leidt. Bij de bouw van een nieuwe wijk moet Den Bosch niet achter de feiten aanlopen. De SP wil een beperking op de groeiambities zolang de gemeenschap hierin vastloopt. De stad kan dan zonder Design Museum en een parkeergarage op de Citadelpoort. Doorstroming is ook een punt. De stad loopt in de spitsuren vast. De heer Van Rens (D66) vraagt of de SP minder woningen wil bouwen. De heer Dupuis (SP) merkt op dat de ambities qua woningbouw juist tekortschieten. De ambities die de SP hoort, gaan over het economisch op de kaart zetten van Den Bosch, de Cultuurstad van het Zuiden willen worden. Het college wordt door de SP aangesproken op de 3

ambities waarmee het enigszins koketteert, terwijl de mobiliteit en het woningprobleem om aandacht vragen. Op de doorstroomwegen kan een groene verkeerslichtengolf worden overwogen. De Binnenstadsring moet autoluw worden. De beoogde knip in de Zuidwal baart de fractie zorgen. Qua duurzame mobiliteit wordt opgeroepen samenwerking te zoeken (lightrail) en aan een Station Noord te realiseren. Los eerst de bestaande problemen op voor Den Bosch zich nieuwe op de hals haalt. De heer Vossen (PvdA) richt het perspectief op de 1500 Bosschenaren die per jaar worden geboren. In wonen moet verder worden gekeken dan de korte en middellange termijn. De motie Toekomst van het wonen is met brede raadssteun aangenomen. Een belangrijke stap in wat Den Bosch wil zijn en worden. De bevolkingsgroei tussen 2021 en 2035 zal ongeveer 9% zijn en tot 2050 komt daar nog eens 6% bij. Berekeningen zijn doorgaans behoudend. In de slipstream van de Brainportregio verwacht de zich ontwikkelende datastad meer kennis- en arbeidsmigranten. Dit vraagt van de politiek de toekomst niet alleen te voorspellen maar ook mogelijk te maken en ook later een goed leven voor alle Bosschenaren te garanderen. Concreet steunt de fractie de verkenning naar grote nieuwe woningbouwlocaties. Voor de verdere toekomst ziet de fractie mogelijkheden om bedrijventerreinen te transformeren tot woonwijken (Rietveldenweg).

De vraag is of Den Bosch dit type bedrijvigheid zo dicht bij het centrum wil hebben. Over verplaatsing richting Heesch West moet worden nagedacht. In de iets minder verre toekomst moet voor de Bosschenaar die nu wordt geboren een betaalbare woning niet langer een lot uit de loterij zijn. Een betaalbare woning moet een vanzelfsprekendheid zijn. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vraagt hoe de PvdA de ontwikkeling van papier naar woningen voor zich ziet, nu Den Bosch in 2024 zijn woningbouwproductie waarschijnlijk niet haalt. De heer Vossen (PvdA) stelt dat Den Bosch zich ook wel als woonstad mag profileren. Van de te realiseren woningen is 40% potentieel sociale huur. De marktontwikkeling is momenteel ten faveure van die categorie. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) onderschrijft dat dit in de plannen staat, maar signaleert dat Den Bosch op veel zaken inzet, maar dat daarbij projecten uit de tijd lopen. Juist met die schaarste en die marktontwikkeling is de vraag hoe die 40% op papier ook echt 40% steen wordt. De heer Vossen (PvdA) verwijst naar de horde wethouders die goed nadenkt over de financiering en meedingt naar de NOVEX-gelden. Bovendien is Den Bosch een van de weinige steden waar wél wordt gebouwd. De heer Peters (PvdA) signaleert dat een koopwoning voor steeds minder mensen een optie is.

Veel Bosschenaren zijn aangewezen op een veel te dure huurwoning in de vrije sector. Daar zijn de huren geëxplodeerd. De heer Van Silfhout (Volt) is verbaasd dat de PvdA met dit punt komt, als ondertekenaar van een bestuursakkoord waarin de wens is 30% vrije sector te realiseren. De heer Peters (PvdA) had zijn punt nog niet gemaakt dat er bijna geen middensegment is. Het gat tussen sociaal en vrije sector is best groot. In het afgelopen jaar heeft de fractie een kansrijke ontwikkeling waargenomen. De heer Van Silfhout (Volt) vraagt of de PvdA dat de woningen die in de afgelopen anderhalf jaar door het college mét de PvdA te duur zijn geworden en dat daarmee niet goed in de vrije huursector wordt geïnvesteerd. De heer Peters (PvdA) wil graag zijn punt maken voordat daarover wordt gedebatteerd. Hij wijst op het in werking treden van de Wet betaalbare huur om die middenhuur enigszins te reguleren en ervoor te zorgen dat de huren in die sector op termijn voor een deel fors omlaaggaan. Die

4

wet geeft gemeenten de bevoegdheid toezicht te houden op de huurprijzen en te handhaven als er te veel huur wordt gevraagd. De heer Schuurmans (VVD) vraagt of de PvdA vindt dat de Wet betaalbare huur helpt. De heer Peters (PvdA) is zeker voorstander van die wet omdat die de huren in het middensegment eindelijk kan gaan dempen. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) ziet direct als effect dat partijen weglopen bij de realisatie van huurwoningen. In de schaarste wordt de prijs gedrukt, maar er worden geen nieuwe woningen gecreëerd. De Tweede Kamer denkt er op ditzelfde moment over hier de stekker uit te trekken. De heer Peters (PvdA) hoorde voor de inwerkingtreding van de wet doemverhalen van beleggers die direct al hun woningen zeiden te verkopen. Dit blijkt erg mee te vallen. De fractie heeft dit aspect specifiek uitgevraagd voor Den Bosch. Er blijkt nauwelijks iets te zijn verkocht in de particuliere sector. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) erkent dat dit met de bestaande bouw gebeurt. Hij vraagt wat er gebeurt bij degenen die woningen wilden gaan ontwikkelen en daarvan afzien. Die ontwikkeling is landelijk zichtbaar. . De heer Peters (PvdA) stelt dat het verdienen van een boterham aan deze categorie enorm is scheefgegroeid. Het is een vijfdubbele sandwich met kaviaar geworden. Die ontwikkeling kan best iets worden ingedamd.

Voorop moet staan dat mensen in deze stad enigszins betaalbaar kunnen wonen. Als beleggers die woning verkopen, is dat niet per se een slechte ontwikkeling. Door meer aanbod gaat het plafond omlaag en komen meer mensen voor een koopwoning in aanmerking. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) stelt dat de PvdA erg in de bestaande woningvoorraad blijft hangen. Het gaat hem om nieuwe woningen die niet ontwikkeld worden. In tegenstelling tot de PvdA gaat zijn fractie er niet van uit dat deze wet helpt en beroept zich daarbij op de landelijke ontwikkelingen. Beide fracties willen hetzelfde, geen dikke sandwich voor de belegger. De heer Peters (PvdA) benadrukt dat een woning is om in te wonen en te veel een beleggingsobject is geworden. De scheefgroei daarin kan door deze wet enigszins worden rechtgetrokken. De gemeente heeft daarin een taak. De heer Hoeben (De Bossche Groenen), is het met de PvdA eens dat duur wonen niet de bedoeling is, maar betwijfelt of die wet veel zoden aan de dijk zet. Het Bossche college rapporteert dat de belangstelling vanuit de markt om in het middensegment te bouwen tot het nulpunt is gedaald. De heer Peters (PvdA) zegt dat over de bouw van nieuwe woningen het gesprek moet worden aangegaan. In den brede is dit een positieve ontwikkeling. De huren maar hoog laten, vindt niemand hier een goede ontwikkeling.

Bijbouwen in het middensegment is inderdaad een uitdaging. Dat betekent niet dat direct enorme huren te billijken moeten zijn. De nieuwe taak die de gemeente op dit vlak heeft gekregen is een goede gelegenheid om daarover het gesprek aan te gaan. Wat de PvdA betreft, wordt die taak voortvarend en proactief opgepakt, zodat de huren in Den Bosch zo snel mogelijk omlaaggaan. Graag wil de fractie het debat daarover met deze raad voeren. De heer Van Silfhout (Volt) kijkt terug op de periode waarin de PvdA vanuit het college sterk de vrije sector heeft gestimuleerd. Nu komt de fractie daarop terug dankzij de Wet betaalbare huur die de gemeente daarin gaat redden. Gevraagd wordt hoe de fractie op de afgelopen tweeënhalf jaar terugkijkt. De heer Peters (PvdA) bestrijdt dat zijn fractie de vrije sector heeft gestimuleerd: sinds de PvdA in het college zit, is het deel betaalbaar van 45% naar 70% gestegen. Dat in de Bossche mix 5

ook duurdere woningen zitten, is vanwege de ambitie om zo snel mogelijk zoveel mogelijk woningen te realiseren. De dure woningen naar 0% terugbrengen zou onrealistisch zijn. De heer Van Silfhout (Volt) hoort een contradictio in terminus: er is 70% betaalbaar, maar zonder de Wet betaalbare huur was de middensector niet betaalbaar. Onduidelijk is of de middensector nu wel of niet tot de betaalbare voorraad mag worden gerekend. De heer Peters (PvdA) reageert dat de middensector op dit moment heel breed is en niet al te duidelijk gedefinieerd. De nieuwe wet is een goed middel om de huren in de vrije sector omlaag te krijgen. De heer Van Silfhout (Volt) is blij met de draai die de PvdA maakt en gaat daar graag in mee als de discussienotitie komt. Voor nu is hij verbaasd. De heer Peters (PvdA) ontkent een draai te maken. Met de Wet betaalbare huur zal ook op de bestaande voorraad worden gehandhaafd als er te veel huur wordt gevraagd. Dat staat los van de wens om via de Bossche mix zo snel mogelijk zoveel mogelijk nieuwe betaalbare woningen bij te bouwen. Mevrouw Lipman (CDA) vraagt hoe de PvdA aankijkt tegen het eerder besproken Weense model waarin de gemeente zelf woningen ontwikkelt en zo de woningmarkt mede kan reguleren. De heer Peters (PvdA) vindt dat Den Bosch in de woningbouwcorporaties goede partners heeft.

In gezamenlijkheid worden goede stappen gezet om tot betaalbare bouw te komen. Dat verkleint de noodzaak. De heer Roovers (SP) benoemt de Orwelliaanse manier waarop het college en de coalitiepartijen de term 'betaalbaar' gebruiken en vraagt de PvdA of er meer sociale huur gebouwd zou moeten worden. De heer Peters (PvdA) erkent die opgave maar ziet dat Den Bosch daar voortvarend mee aan de slag is. De heer Roovers (SP) vraagt of de PvdA met de SP een voorstel wil indienen om meer sociale huurwoningen te bouwen dan nu gebeurt. De heer Peters (PvdA) wil geen aanpassingen aan de Bossche mix. De wethouder zal wanneer het kan meer sociale huur in een project brengen. De ambitie om snel veel te bouwen is er ook. Daar is de Bossche mix een goede methode voor. De heer Roovers (SP) stelt dat vrij breed de overtuiging leeft dat de Bossche mix niet goed is omdat de wachtlijst toeneemt. Dat zal de reden zijn dat de PvdA het continu over betaalbaar in plaats van sociaal heeft: er wordt te weinig sociaal gebouwd. Het is teleurstellend dat de PvdA dan toch geen pleidooi voor meer sociale huur houdt, maar het over middenhuur heeft. Partijen die daarvoor pleiten, zijn er al genoeg. Van een sociaaldemocratische partij had de SP een andere rol verwacht. De heer Peters (PvdA) vermoedt dat dit een onderwerp wordt tijdens de discussienotitie.

Al met al worden mooie stappen gezet om de gemeente door te geven aan nieuwe generaties Bosschenaren. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) bespreekt wonen en mobiliteit. Wonen: de zorgen over de consistentie van de woningbouwproductie zijn eerder geuit. De productie van 2022 en 2023 stemde tot vreugde, maar in 2024 valt Den Bosch terug en in de aankomende jaren dreigen projecten uit de tijd te lopen. Meer dan 10.000 woningen richting 2030 blijft daarmee een uitdaging. Het voormalig Jeroen Bosch College en het Rodenborch College zijn beloftes uit het initiële bestuursakkoord die zijn verdwenen. Op de Bossche Stadsdelta ontneemt Den Bosch zich de kans snel meters te maken omdat alles aan elkaar wordt geknoopt. Op de Bloemenkamp wordt gelukkig sociaal bijgeplust, maar tegelijkertijd gaat 6

dit in de planning van december naar februari. Om nog maar te zwijgen over de 2200 woningen van Station Oost die helemaal niet meer op de planning staan. Graag hoort de fractie hierover van de wethouder. De flexwoningen op Groot-Meerendonk hebben altijd op de steun van de fractie kunnen rekenen. Jaren is erop aangedrongen, na een quickscan zijn ze ineens van de baan. De energie en de effort bij de portefeuillehouder zijn zichtbaar en de fractie is blij met de nadruk op betaalbaar. Let wel, in de plannen, de 'potentiële bouwcapaciteit'. Het gaat echter om wat er in stenen is gerealiseerd. Tussen 2015 en medio 2024 zijn er een schamele 1100 sociale huurwoningen bijgeplust. Dat is en blijft te mager. Voor het eerst wordt concreet en expliciet gemeld dat de uitvoeringscapaciteit onder druk staat. Logisch: déze fractie stuurde aan het begin van deze raadsperiode aan op een haalbaarheidstoets over de breedte van het bestuursakkoord. Aan de portefeuillehouder de vraag waar dan de concrete keuzes worden gemaakt, verder dan alleen het stapelen van 100+-woningen als criterium. Juist gezien de complexiteit en het schaarstevraagstuk moet de vraag over hoe van papier naar steen te komen, worden gesteld. De heer Van Rens (D66) vraagt of de fractie ook ziet dat er projecten stilliggen vanwege de stikstofregels.

De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) ziet dat als een argument voor zijn verhaal. Mevrouw J.J.M. van den Wildenberg (VOOR Den Bosch) hoort van de heer Kagie veel negatieve inbreng, maar vraagt hoe zijn fractie dit denkt vlot te trekken. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) had gehoopt dat zijn verhaal positief zou overkomen. Buiten kijf staat dat de fractie blij is met de productie van de afgelopen jaren, maar dat het ook tot de taken van de raad behoort de productie en de haperingen daarop kritisch te beschouwen. Dit huis moet de ontwikkelingen niet over zich heen laten komen, maar zich afvragen of er misschien iets achterwege gelaten moet worden om iets anders uit te voeren. De projectleider Design Museum kan nu niet iets anders doen. Die keuzes moeten gemaakt worden en daarvoor moeten wat kritische noten worden gekraakt. Mevrouw J.J.M. van den Wildenberg (VOOR Den Bosch) vraagt waar Leefbaar 'sHertogenbosch dan zelf op wil inzetten. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) noemt als voorbeeld om, in plaats van het aan elkaar knopen van projecten op de eigen grond, aan de Tramkade meters te maken. De Bossche Stadsdelta wordt overmatig complex gemaakt met een Design Museum. Dat is een keuze, net als die over de eigen bijdrage in de grondexploitatie. Zonder te pretenderen het gouden idee te hebben, wil de fractie het gesprek over dit onderwerp wel voeren.

De heer Broekmeulen (VVD) vraagt welke meters de fractie nog wil maken op de Tramkade, waar vorige maand een raadsbesluit over is genomen. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) geeft aan dat de Tramkade niet is geïsoleerd binnen de Bossche Stadsdelta. De heer Broekmeulen (VVD) vermoedt dat zijn collega de gedachte achter de gebiedspaspoorten niet helemaal heeft begrepen. De besluitvorming is geweest. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) laat zich graag verrassen. De heer Vossen (PvdA) refereert aan een bijdrage van de heer Kagie op sociale media over bouwen op de huidige windmolenlocatie, waarbij hij zélf juist zaken verknoopt. Er is een energietransitie nodig, ter plaatse is de MIRT A2 relevant. Juist op een stuk grond dat veel vraagstukken kent, wil Leefbaar 's-Hertogenbosch gaan bouwen. Dat rijmt niet met zijn pleidooi dat het college onnodig zaken verknoopt. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) acht van belang dat dergelijke zaken veel simpeler gemaakt kunnen worden. Híj vindt niet dat die windmolens de oplossing zijn om een RES7

opgave te behalen voor Rosmalen. Natuurlijk moet er worden ontsloten, maar ten westen van de Grintweg kunnen gewoon woningen worden ontwikkeld. Die windturbines heeft de PvdA erbij gehaald, hij niet. Hij vervolgt en richt het vizier op mobiliteit en bereikbaarheid. 'Wat een zooitje', aldus zijn verzuchting: moties worden niet of half tot uitvoering gebracht tot ergernis van raad en inwoners. Den Bosch sukkelt achter het ov-concessieproces aan, terwijl dat zo belangrijk werd geacht. Ambtenaren komen lelijk in botsing met burgers, participatieprocessen leiden tot meer frustratie dan dat ze draagvlak creëren en ondertussen worden buiten de raadzaal geen meters gemaakt. Dat de opwaardering van de Magistratenlaan weer van de raad afdrijft, is exemplarisch. Opwaarderen moet sowieso, wat er in december ook gebeurt, toch wordt er weer een studie aan gewijd in 2025. Het ontbreken van beleid in de aanpak van verkeershufters wordt genoemd: een structureel probleem wordt niet opgelost met een pilot. Bewoners geven de wethouder concrete zaken, maar worden met kluitje in het riet gestuurd. Bij de Mobiliteitsaanpak Brede Binnenstad staat Leefbaar het huilen nader dan het lachen. Amersfoort wist binnen drie jaar een autoluwe binnenstad te realiseren en zo leefbaarheid en verblijfsklimaat te verbeteren, naar tevredenheid van ondernemer en inwoner met randvoorwaarden als parkeren.

In Den Bosch is deze realiteit niet verder gekomen dan papier. Breed gedragen moties, studies en een hoop gebakkelei hebben slechts geleid tot onvrede. Onder inwoners en ondernemers is er draagvlak. Men begrijpt dat er iets moet gebeuren. Toch weet de portefeuillehouder de brug niet te slaan. Tonnen aan communicatieadviseurs trekken niet recht dat niet wordt gereageerd op een brandbrief vanuit de branche en dat de wethouder beurtelings de raad en ondernemers de schuld geeft. Leefbaar zit wel met de stakeholders om de tafel en ziet overbrugbare verschillen. Staan voor je verhaal en elkaars zorgen serieus nemen is de oplossing. Mevrouw Verreijt (Rosmalens Belang) wijst op de grote diversiteit aan woonvormen, van kleine studio's in de binnenstad tot ruime villa's in de dorpen. Dit palet weerspiegelt verschillende leefstijlen, maar ook verschillende behoeften en uitdagingen. Voor de een is de woning een plek om zich thuis te voelen, de ander zit – mogelijk noodgedwongen – op een plek die niet past. Dit heeft invloed op persoonlijke levens, maar ook op de leefbaarheid van de gemeenschap als geheel. Leefbaarheid is voor de fractie de vrijheid om eigen keuzes te maken, de buren kennen en zich vrij kunnen verplaatsen. Voor de woonbehoeften moet niet alleen naar de huidige situatie worden gekeken, maar ook naar wat de inwoner daadwerkelijk wil.

Momenteel ligt de aandacht bij sociale huur, terwijl meer dan 60% van de huishoudens streeft naar een koopwoning. Rosmalens Belang wil de realistische wensen van de inwoners serieus nemen. Iedereen verdient te wonen op een plek die als prettig wordt ervaren. Dat heeft positieve gevolgen voor het eigen welzijn en de samenleving als geheel. Niet iedereen heeft die gewenste veilige haven, blijkt uit de antwoorden op technische vragen. Het is bemoedigend dat andere gemeenten Den Bosch als voorbeeld zien voor de Wonen Eerst-aanpak. Het is schrijnend dat bijna de helft van de dakloze kinderen te maken heeft met de gevolgen van relatiebreuken. Hier ligt een overheidstaak: geen enkel kind mag in de ontwikkeling worden belemmerd door zorgen over een slaapplek. Voor de commissie Sociaal wordt een voorstel aangekondigd voor een preventieve aanpak gericht op scheidingen. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) vraagt of het niet zou helpen om meer huurwoningen te bouwen zodat gescheiden mensen sneller onderdak vinden in plaats van het nastreven van een koopwoning voor iedereen.. Mevrouw Verreijt (Rosmalens Belang) opteert niet voor 100% koopwoningen, maar wil mensen wel keuzevrijheid bieden. In een echtscheiding is een huurwoning zeker een fijne oplossing. De woningcorporaties hebben wel te maken met passend toewijzen. Er moet breder worden gekeken dan enkel de woningcorporaties.

Afgesproken is dat 30% sociale huur zou worden gebouwd, in de afgelopen jaren is 40% sociaal opgeleverd. Dat is voor veel partijen mooi. Maar sociale huur is niet enkel een zaak van corporaties, maar ook van overige verhuurders. Zij vervolgt haar bijdrage. In het besef dat er mensen in hun auto slapen, hun enige veilige omgeving, voelt het ongepast de overstap te maken naar de autoluwe binnenstad. Dit benadrukt des te meer de noodzaak om te blijven bouwen en elke woonoplossing te omarmen. Desondanks mogen de ambities ten aanzien van mobiliteit niet uit het oog worden verloren. Gestreefd wordt naar een bereikbare en autoluwe binnenstad. Hier wordt binnenkort uitgebreid 8

over gesproken. Hopelijk wordt de p.m.-post Rondweg Groote Wielen binnenkort ingevuld, zodat die zorg hierover niet voor het derde jaar op rij hoeft te worden geuit. De fractie is optimistisch dat in de volgende begroting kan worden gezegd: 'Bereikbaar, dat zijn we!'. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) sluit aan bij de SP dat de taak van de woningcorporaties – oorspronkelijk woningbouwverenigingen – primair ligt bij het bouwen van sociale huurwoningen. Dat daar af en toe wat middensegment bij moet omdat deze corporaties de eigen broek moeten ophouden, is te billijken. Maar dat is nooit genoeg om al die politie- en brandweermannen en de rest van de beoogde doelgroepen een betaalbaar huis te bieden. De midtermrapportage van het college rept van 'realisatie van de middenhuur als uitdaging door de veranderende marktomstandigheden en verminderde interesse van beleggers.' Het college blijft hierover met de corporaties in gesprek. Als de markt geen middenhuur wil bouwen, is de vraag of het handig is die taak bij de corporaties te beleggen. Het is al vaker gezegd: gemeente, ga nu eens bouwen voor je inwoners! Gelukkig suggereren meerdere partijen dat. Dat corporaties sociale huur bouwen, is goed. Als de gemeente dan middenhuur kan gaan bouwen, is het helemaal perfect. Als wordt gevraagd met welk geld dat moet: een gemeente kan aantrekkelijk lenen.

De echte winst zit in het feit dat die huurders netjes huur betalen en niet zoals bij het Design Museum dat de hypotheek wordt betaald uit gemeenschapsgeld. Daarbij kan aan al die werkende Bosschenaren die de stad máken die betaalbare woonruimte worden geboden. Het mes snijdt dus aan twee kanten. De fractie kijkt uit naar de bespreeknotitie van de PvdA, maar wil misschien een stapje verdergaan en al een verkenning maken in die richting. Er is al een behoorlijk aantal partijen dat daarvoor voelt. De heer Van Silfhout (Volt) wijst op het autonoom bepalen door de lokale overheid van de indexering van de aftoppingsgrens als een van de succesfactoren van de sociale huursector binnen de Weense methode waar het CDA over sprak. Gevraagd wordt of meer lokale vrijheid in waar in Den Bosch samen met de corporaties tot realisatie wordt overgegaan meer ruimte biedt voor lokaal beleid op betaalbaarheid. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) onderschrijft dit, maar wijst er op dat van de woningbouwverenigingen corporaties zijn gemaakt. In de verenigingsvorm hebben de huurders zelf inspraak. Doordat die huurdersinspraak minder belangrijk wordt gemaakt, bestaat het risico dat de corporaties gaan voor het hoogste rendement. Het gaat om de sociale huurwoningen als basistaak. Het debat tot waar 'sociaal' loopt en wat de aftoppingsgrenzen zijn, kan dan alsnog worden gevoerd.

Hij vervolgt zijn bijdrage. Zolang die woningen er niet staan, zou het voorgaande idee kunnen worden toegepast op de leegstand. Bekijk welke leegstand geschikt is voor bewoning. Genoemd worden het Cementrum, het voormalige Paleis van Justitie, de gevangenis, de V&D. Daar ligt ruimte. Daar bovenop laat de fractie het idee voor een nieuw dorp tussen Vinkel en Nuland niet los. Het 'groen' waar het om gaat, is dode, kapotgespoten grond en stallen. Niet het groen dat de fractie als ideaal ziet. Parken zijn dat wel. Die zijn nodig voor de leefbaarheid. Dit bestuur zet daar liever torens in. De fractie definieert inbreiden als oude rommel opruimen of herontwikkelen, niet als in het groen bouwen. Op naar de nul verkeersdoden wil de fractie een heus debat met als doel prioriteit geven aan verkeersveiligheid. Uit de begroting blijkt dat een nieuw handhavingsarrangement is opgesteld. Dat controleert op rood licht negeren door fietsers en voetgangers, onjuiste fietsverlichting en telefoongebruik op de fiets. Dat is het meest tastbare na een intensief traject op het thema verkeersveiligheid.

De vraag is waar het plan voor de hotspots met betrekking tot verkeersongelukken blijft, de maatregelen die de fietser en voetganger beschermen tegen het autogeweld, het steeds voller rakende wegennet en wat er wordt gedaan aan de adoratie van de Heilige Koe die tot aan de plaats van bestemming moet komen. Het college kijkt niet verder dan de nachtrust in de Hinthamerstraat. Hoe belangrijk ook, de moeder met kind mag in die straat overdag kennelijk gewoon worden aangereden. Dat is het resultaat van twee jaar participatie opstarten. De uitnodiging daarvan is nog geen maand oud. Het aantal slachtoffers blijft gewoon stijgen. Het is niet de eerste keer dat het Bomenbeleidsplan per abuis vergeten is. Als dit was gehanteerd, was menig boom niet gekapt, had het plan Stadsboerderij Vughterstraat er anders uitgezien, waren de bomen in de tuin van de Stationsweg blijven staan en waren de zomereiken op de Zuiderschans gespaard.

9

De heer Verhoef (gewoon ge-DREVEN) heeft er schriftelijk op gewezen dat de tienjaarstermijn voor de eerste flexwoningen afloopt. Beantwoording is naar vanavond doorgeschoven, dus nogmaals de vraag hoe Den Bosch omgaat met deze situatie: de belofte aan de omwonenden gestand doen of daarvan afwijken. De inhoud van de begroting 2025 brengt weinig nieuws ten opzichte van 2024. Veel onderwerpen blijven hetzelfde en de financiële ontwikkeling is onzeker. Dus wordt een pas op de plaats logisch geacht. Beantwoording van alle technische vragen levert ook weinig spannends op. Op enkele grote thema's na is er een gevoel van 'gaat u maar rustig slapen'. Dit doet denken aan de toespraak van minister-president Colijn in 1936 over de oplopende politieke spanning, onder meer door de Duitse bezetting in Rijnland, vier jaar voor de inval in Nederland. Hij verzocht de luisteraar rustig te gaan slapen. Los van de serieuze dreiging van een wereldoorlog staan er voor deze gemeente serieuze items op de agenda. Dit staat niet in verhouding tot wat er op het wereldtoneel gebeurt, maar ze houden de lokale gemoederen flink bezig.

Buiten Den Bosch ligt niemand wakker van de plannen voor de verlaagde Diezebrug, catastrofale budgetoverschrijdingen voor een theater, een megalomaan plan voor een Design Museum, een voor velen ongepast aan te leggen zonneveld, windturbines tóch aanleggen ondanks dat het rijk wind op land niet meer wil. Binnen Den Bosch is er wel onrust. En wordt toch gezegd: ga rustig slapen. De mogelijke afsluiting van de binnenstad van Den Bosch heeft de raad en ondernemers en stakeholders verrast en buitenspel gezet. In de veiligheid rond scholen heeft de fractie veel tijd gestoken. Veel insprekers, veel toezeggingen door het college, maar per saldo is er weinig resultaat geboekt. De heer Broekmeulen (VVD) wijst er op dat het gewoon ge-DREVEN zelf was dat in juni aandrong op de keuze die auto de stad uit te halen. Dat roept de vraag op waar nu de verbazing over de plannen voor een selectief toegangssysteem vandaan komen. De heer Verhoef (gewoon ge-DREVEN) baseert zijn verbazing op het feit dat er geen overleg is geweest met partijen. De stelling was: maak een keuze. Maar wat er nu gebeurt is een fait accompli. De heer Broekmeulen (VVD) vraagt of dit betekent dat de mening van gewoon ge-DREVEN is bijgesteld. De heer Verhoef (gewoon ge-DREVEN) zegt dat als partijen er in goed overleg zouden zijn uitgekomen, de uitkomst zijn zegen heeft. Maar dat is iets anders dan alleen zeggen: dit is het.

De heer Van Rens (D66) begrijpt de fractie niet. Er wordt gevraagd om een principiële politieke keuze. Die keuze heeft het college gemaakt. Daar komen reacties op. De vraag is of de fractie het college verwijt dát het die keuze heeft gemaakt. De heer Verhoef (gewoon ge-DREVEN) vindt het goed dat op een politieke keuze reacties komen, maar voor partijen waarmee wordt overlegd, is het handig te weten wat de repercussies zijn om op basis van een te nemen besluit te overleggen over oplossingen. De heer Van Rens (D66) begrijpt dat het niet gaat om de gemaakte keuze maar om de participatie. De heer Verhoef (gewoon ge-DREVEN) merkt op dat dit laatste niet alleen dit onderwerp en deze groep geldt, maar in een veel bredere zin, participatie, mensen betrekken. Kom tot een gewogen besluit. Mevrouw Lipman (CDA) wijst op de reeds in 2020 aangenomen motie over de aanpak van de Hinthamer Driehoek. De heer Verhoef (gewoon ge-DREVEN) komt deze motie onbekend voor. Hij vervolgt zijn betoog over de veiligheid rond de scholen met het gevoel dat leeft bij de schoolbesturen dat wel mogelijke oplossingen worden aangedragen, maar dat fysieke maatregelen uitblijven. Ook hier geldt: ga rustig slapen.

10

Mevrouw Lipman (CDA) huldigt het adagium dat geen huizen moeten worden gebouwd, maar gemeenschappen. Dat vraagt om woningen, maar tegelijkertijd voorzieningen. Plekken waar buren elkaar kunnen ontmoeten. De begroting zet in op het toevoegen van ontmoetingsplekken. Uit de beantwoording blijkt dat het gaat om plekken waar bewoners zelf het initiatief nemen om zulke plekken te realiseren. De vraag is of inwoners van die mogelijkheid genoeg op de hoogte zijn en waar ze terechtkunnen. Er wordt ingezet op verdichting. Het voordeel hiervan is dat de voorzieningen die kunnen dienen als ontmoetingsplek vaak al voorhanden zijn. Toch moet per project worden bekeken of die voorzieningen toereikend zijn. Extra ontmoetingsplekken toevoegen, kan het verschil maken. Bij nieuwe woningbouwlocaties ziet de fractie graag minstens één ontmoetingsplek toegevoegd. De fractie heeft al vaker een ontmoetingsnorm geopperd. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) vraagt of het CDA een koppeling ziet tussen deze ontmoetingsplekken en de in de gebiedspaspoorten benoemde vergroening. Actieve ontwikkeling van de leefbaarheid kan daaraan bijdragen. Mevrouw Lipman (CDA) ziet mogelijkheden in het bij bankjes toevoegen van groen, maar zij meent dat dat behandeld moet worden in de commissie Bedrijvigheid. Zij vervolgt dat op de ontmoetingsnorm weinig reacties van andere partijen kwamen.

Dat vindt de fractie jammer; het eenzaamheidsvraagstuk is een van de belangrijkste vraagstukken van deze tijd, zo niet het belangrijkste. Gewezen wordt op de raadsinformatiebrief over GrootMeerendonk. De fractie is al langer enthousiast over deze locatie, maar in de brief wordt slechts één keer over ontmoeting gesproken. Maak ontmoeting een van de kernpunten, naast groen, en bouw daardoor meer dan een stapel stenen, aldus de fractie. Landelijk wordt ingezet op langer thuis blijven wonen. Dat werpt de vraag op hoe je zo lang mogelijk fijn thuis kan blíjven wonen. Dat kan door een fijne gemeenschap en eventuele mantelzorg indien nodig. In navolging van Oss zou het ontwikkelen van (pre)mantelzorgwoningen zo makkelijk mogelijk gemaakt moeten worden. Mevrouw Verreijt (Rosmalens Belang) wijst op de recente motie over beleidsontwikkeling voor premantelzorgwoningen. Mevrouw Lipman (CDA) heeft de technische beantwoording gezien en kijkt uit naar de resultaten. Deze gemeente dient zo veilig en leefbaar mogelijk te worden doorgegeven aan de volgende generaties. De Hinthamerstraat en -driehoek hebben daarbij de aandacht van het CDA. In 2015 en 2017 heeft het CDA daar al vragen over gesteld, daarna kwam de motie in 2020, waarna nu de uitvoering in zicht komt. Hopelijk kan zo snel mogelijk worden begonnen.

De huidige situatie is onveilig, brengt veel overlast met zich mee en bewoners geven al lang aan dat dit een knelpunt is. Als de Hinthamerstraat autoluwer en aantrekkelijker door vergroening is gemaakt, wordt deze straat ook weer aantrekkelijk voor ondernemers en bezoekers. Dat is de stip op de horizon. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) vraagt of de eerste schetsen voor het CDA voldoende zijn of dat er nog aandachtspunten zijn. Mevrouw Lipman (CDA) noemt participatie. Dit is een goede eerste stap, maar met de stakeholders moet worden bekeken of dit voldoende is. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) vraagt of afsluiting 's avonds, maar overdag niets veranderen voor het CDA voldoende is. Mevrouw Lipman (CDA) vindt dat een goede eerste stap. Naast het foutparkeren van auto's speelt in deze straat, maar ook elders, het foutparkeren van fietsen. Er zijn ook niet genoeg stallingsmogelijkheden voor fietsen. In dat kader is de fractie benieuwd naar de stalling in de parkeergarage Sint-Josephstraat en de uitvoering van de motie die opriep tot meer fietsparkeerplekken. Daarnaast is de fractie benieuwd naar de resultaten van de haalbaarheid van de fietsenstalling in de Dode Nieuwstraat.

11

Mevrouw Samshuijzen (PvdD) vraagt of het CDA ook de behoefte ziet aan meer gefaciliteerde parkeerplekken voor fietsen op straat. Even de fiets neerzetten, een winkel in en weer weg. Daar wordt op dit moment niet aan gedacht, de vraag is of het CDA de noodzaak ervan ziet. Mevrouw Lipman (CDA) erkent de noodzaak, maar merkt op dat fietsparkeren op straat wel leidt tot verrommeling als de ruimte onvoldoende is en mensen ook buiten de vakken parkeren. De supermarktlocatie in de Vughterstraat wordt op dit vlak chaotisch genoemd. Liever zet de fractie daarom in op stallingsruimte binnen. Dan kan het voetgangersgebied in ieder geval goed worden betreden. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) erkent die kans op verrommeling bij onvoldoende ruimte. Dan kan het prettig zijn als de boel in goede banen wordt geleid op maaiveld. Mevrouw Lipman (CDA) vindt in goede banen leiden op zich een goed idee, maar neemt waar dat ook als er genoeg ruimte is mensen hun fiets nog steeds niet netjes neerzetten. De vele smalle straten in de binnenstad lenen zich slecht voor veel extra fietsparkeerplekken buiten. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) wijst er op dat er in de binnenstad geen fietsparkeerverbod geldt. Juist door het fietsparkeren niet te reguleren en faciliteren, ontstaat die verrommeling. Mevrouw Lipman (CDA) wil allereerst inzetten op genoeg stallingsruimte binnen.

Daarna wil de fractie pas bekijken wat er buiten nodig is. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) brengt de progressie op de aanpak van verkeershufters en de aanpak van de Hinthamer Driehoek ter sprake. Dit betreft twee moties van enige tijd geleden waarbij de vraag is of het CDA weet hoe daarin meer snelheid kan worden gemaakt. Mevrouw Lipman (CDA) is al blij dát er stappen worden gezet en hoopt dat snel tot realisatie wordt overgegaan. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) zoomt in op de verkeersveiligheid en de verkeershufters en vraagt of de pilot waarin allerlei zaken aan elkaar zijn geknoopt de weg vooruit is of dat dit meer urgentie vraagt. Mevrouw Lipman (CDA) onderschrijft dat dit meer urgentie vraagt, maar zij vraagt zich af of handhaving of flitspalen de oplossing zijn inzake verkeershufters. Of gedragsverandering wordt bereikt door handhaving is de vraag. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vraagt of het CDA vindt dat er op dit moment voldoende wordt gedaan. Mevrouw Lipman (CDA) is benieuwd wat de aanpak in de Hinthamerstraat nu gaat opleveren. Eerst wil het CDA bezien wat er verder nog nodig is, of de aanpak met de gestapelde functies voor de avond voldoende is, daarna is de vervolgvraag of de aanpak moet worden doorgetrokken naar de daguren. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) bespreekt het parkeerbeleid en de herplantplicht bij ruimtelijke ontwikkelingen.

Regelmatig moeten bomen sneuvelen ten behoeve van woningbouw of de aanleg van infrastructuur. In de commissie Bestuur wees de fractievoorzitter van gewoon ge-DREVEN haar op de aanstaande bomenplant, maar zij gaf aan dat die 500 bomen allang in de grond hadden moeten staan. Hier is sprake van het inlopen van achterstand. Hadden ze al in de grond gestaan, hadden ze nu meer ecologische waarde gehad. Met de kap is ecologische waarde weggenomen, waarna het een paar jaar duurt voor er iets voor terugkomt. Dat kan een maatschappij in een klimaat- en biodiversiteitscrisis zich niet veroorloven. Ook sluit dit niet aan bij de groene ambities van de gemeente. Allereerst wil de fractie dan ook achterstanden en een ecologisch gat voorkomen als ruimtelijke ontwikkelingen dat nodig zouden maken. Het voorstel is dan ook compensatie vooraf als de herplanting elders moet. Eerst herplanten, daarna pas

12

kappen om tijdige compensatie te borgen. Vindt de herplanting in het plangebied zelf plaats, dient deze bij de eerste mogelijkheid plaats te vinden om nieuwe achterstanden te voorkomen. De compensatie vindt nu plaats op basis van de visuele waarde en de stamomvang. Voortschrijdend inzicht leert dat dit niet de juiste manier is. Compensatie dient volgens recent onderzoek te gebeuren op basis van de boomkroonoppervlakte. Dit vraagt dus om bijstelling van beleid. Parkeerbeleid: uit antwoorden op technische vragen valt op te maken dat een parkeervisie gaat worden opgesteld. Aan de voorkant wil de fractie meegeven dat parkeerbeleid cruciaal is voor de mobiliteitstransitie. Het aanbieden van andere vervoersmodaliteiten heeft minimaal effect op de transitie wanneer het parkeerbeleid onveranderd blijft. Het autogebruik in Den Bosch toont nog geen dalende tendens. Met het parkeerbeleid kan 30% reductie van het autogebruik worden gerealiseerd. De heer Broekmeulen (VVD) vraagt of ook de PvdD echte alternatieven als een beter ov prefereert boven leuke campagnes. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) gelooft in en-en. Om de mobiliteitstransitie op gang te brengen, is het onvoldoende om enkel op stimuleren via een campagne in te zetten. Dan moet ook het parkeerbeleid worden aangepakt. Die alternatieven zijn zeker belangrijk. Iedereen moet zijn vervoer kunnen vinden.

De bereikbaarheid moet op peil blijven, de wegen moeten niet dichtslibben. Ruimte op de weg creëren is van belang. De heer Broekmeulen (VVD) noemt het positief dat beide fracties het in deze periode al een paar keer eens zijn geweest op het gebied van mobiliteit. Wél uit de partij kritische bedenkingen bij het nut van die campagnes. Uit navraag van de VVD blijkt dat het effect ervan nooit wordt gemeten. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) gelooft niet in een direct effect ervan op daling van het autogebruik. Wél is het van belang mensen over de alternatieven te informeren, zoals – particuliere – deelmobiliteit. Die kan oplossingen bieden. Het is goed over dat soort zaken te informeren. Enkel een campagne met de boodschap 'Ga eens wat vaker op de fiets' maakt het verschil niet. Voor de reductie van het autogebruik via parkeerbeleid zijn de parkeertarieven en de beschikbaarheid van parkeerplaatsen in de nabijheid instrumenten: wie enige afstand moet afleggen tussen parkeerplaats en bestemming zal eerder besluiten een ander vervoermiddel te kiezen. Zonder nu alle varianten te benoemen, wil de fractie dit aspect bij bespreking van de parkeervisie in beeld hebben. De mobiliteitstransitie als doel moet in dat beleid worden opgenomen. De fractie komt met een voorstel daartoe. De heer Van Silfhout (Volt) merkt op dat het in het politieke debat over de volkshuisvesting niet goed gaat.

In twaalf maanden tijd is de gemiddelde inschrijfduur voor sociale huur met tien maanden toegenomen. De sociale huursector wordt niet groter, maar blijft 33%, terwijl de tekorten toenemen. Lotingswoningen kunnen tot 3300 reacties tegemoetzien. Zelfs met 0,04% kans nemen mensen week in, week uit de moeite om te reageren. Zo wanhopig zijn zij. Met name jongeren zijn de dupe, want qua inschrijfduur komen ze er niet aan te pas. Deze mensen vertrekken uit de gemeente of blijven onwenselijk lang thuis wonen. De fractie is blij met een discussienotitie van de PvdA over wonen. Het debat in de raad was verstikkend want het bood geen ruimte voor verandering. De harde plancapaciteit en het bestuursakkoord blijken onwrikbare kaders. Dat er weinig sociale huur in de gemeente is, valt te verklaren doordat het eigen woondashboard niet spreekt over volkshuisvesting maar over 'de sociale huurwoningmarkt'. Dat vat het probleem aardig samen. In de vrije sector wordt al snel vier keer per maand het bruto inkomen als grens gehanteerd. Starters komen er hier dus ook niet aan te pas. Omdat het leven daarnaast sowieso duurder is geworden, zeker voor een alleenstaande, raakt de betaalbaarheidscrisis deze groep dubbel. Daar komt het Planbureau voor de Leefomgeving bovenop dat gemeenten opdraagt op te passen met het realiseren van te veel flexwoningen en kleine woningen.

Het laaghangend fruit op het terrein van flexwonen is inmiddels geplukt. Voor duurzame woningbouw richting de toekomst kunnen beter permanente woningen worden gebouwd. Er is al met al een Deltaplan Wonen nodig. Zonder komt Den Bosch er niet. Deze raad moet besluiten kunnen nemen die afwijken van het bestuursakkoord. Dit akkoord werd opgesteld 13

voor er oorlog uitbrak in Oekraïne en in Israël. Nederland had toen nog 17.500.000 inwoners in plaats van 18.000.000. Ook is de politieke realiteit in Den Haag veranderd. De heer Vossen (PvdA) geeft aan dat Den Bosch maximaal 2% flexwoningen heeft en vraag Volt om een reflectie op de terughoudendheid hierin omdat Volt ook pleit voor meer studentenwoningen. Studenten wonen vaak onder tijdelijke contracten. De heer Van Silfhout (Volt) ziet niet af van het voornemen meer studentenhuisvesting te realiseren. De campusclausule is een vorm die Volt eigenlijk niet wil, al is deze huisvesting met een specifiek doel gebouwd. De heer Vossen (PvdA) vraagt hoe Volt die extra studentenwoningen wil realiseren terwijl de fractie tegen de campusclausule is. Een student kan zich ook inschrijven voor een sociale huurwoning. De heer Van Silfhout (Volt) geeft aan dat zijn standpunt aangaande de campusclausule genuanceerder ligt dan voor of tegen. Inherent is hij tegen het bieden van een onzekere woontoekomst. Ondertussen is dit de enige wijze om een studentenvoorraad in stand te houden. Dan moeten er echter doorstroommogelijkheden zijn en die ontbreken. De campusclausule loopt af, men kan niet de sociale huur in vanwege te weinig inschrijftijd en belandt tussen wal en schip. Van de hulp aan deze groep wil Volt meer werk maken.

Om meer sociale huur te kunnen realiseren, moet anders worden gekeken naar het verdienvermogen op gronduitgifte. Innovatieve woonvormen zoals in Wenen moeten tot voorbeeld dienen. Zelf bouwen en collectief wonen stimuleren, behoren ook tot de mogelijkheden. Iemand zal water bij de wijn moeten doen. Betaalbaar wonen overlaten aan de markt is een doodlopende weg. Door de Wet betaalbare huur trekt de markt zijn handen nu af van de vrije sector, omdat huurders uitbuiten niet meer kan. Dus is de gemeente met de corporaties aan zet. Daarbij moet de sociale ambitie flink worden opgeschroefd. Uiteindelijk is het met name crisis in het betaalbare segment. Om studenten aan de rest van hun leven te laten beginnen, moeten er weer meer studentenwoningen komen. Dit wordt onder meer in de Bossche Stadsdelta opgepakt. Volt wil het realiseren van studentenwoningen aantrekkelijker maken. Andere gemeenten verlagen reeds de grondprijs specifiek voor deze sector. Specifiek gericht op meer groepswoningen. Goed voor de ook door het CDA aangehaalde mentale gezondheid. Een andere aanpak is het aanjagen van de hospitaverhuur. Win-win voor ouderen tegen de eenzaamheid en voor de jongere vanwege de woonruimte. Diverse partijen willen van papier naar stenen. Volt wil liever van papier naar hout of hennep om ook duurzamer te bouwen.

De heer Vossen (PvdA) merkt op dat in Nederland gemiddeld 15% van de woningen als flex wordt gerealiseerd, al verschilt de definitie. De vraag is of de opmerking van Volt dat Den Bosch te veel flex bouwt niet impertinent is: Den Bosch houdt het op 2%. De heer Van Silfhout (Volt) heeft geen kwantitatieve veronderstelling willen maken. De fractie waarschuwt al jaren voor de toename van flexwoningen. Daarnaast verdient de doelmatigheid aandacht: niets zo structureel als een tijdelijke wet en een tijdelijke woning. Mevrouw Van de Leemput (Bosch Belang) stelt dat de Bosschenaar niet zit te wachten op prestigieuze projecten, maar wil wonen, leven en werken, een betrouwbare gemeenteraad wil die de burger laat meedenken over het beleid en is bereid afspraken te maken. De bewoners willen duidelijkheid en zeker geen verrassingen zoals extra kosten bij te prestigieuze projecten. De fractie streeft naar een goede bereikbaarheid voor iedereen, ten behoeve van bezoek, mantelzorg en verbinding tussen buurten. In de jaren zeventig stond de mooie binnenstad van Den Bosch op instorten. Door inzet en volharding van ondernemers en bewoners is de stad geworden wat die nu is. BinnenstadCentrum is nummer 2 in de ranglijst van buurten met de meeste inwoners. Deze inwoners kennen de lusten en lasten van de stad.

Met de plannen die nu ter tafel liggen wordt de stad langzaam maar zeker van het sociale leven afgesloten. Willens en wetens lijkt de gemeente de stad op slot te willen zetten. Het begin bij de Hinthamerstraat, maar de fractie vreest uitbreiding van deze aanpak. In plaats van dat de oorzaak wordt aangepakt, wordt de stad afgesloten in plaats van autoluw gemaakt. Parkeerplaatsen worden ingenomen, de toegankelijkheid wordt 14

verkleind. Bezoek ontvangen wordt moeilijker gezien de parkeertijd per huishouden. Klusbedrijven worden afgeschrikt door de postcode. Inwoners worden de dupe van verkeershufters die zorgen voor de veranderende plannen. Er worden nog meer lasten bij de bewoner gelegd. Het huftergedrag wordt niet voldoende aangepakt. Er wordt wel geflitst op 50km-wegen, maar bij 30km-wegen kan dit kennelijk niet. De brug van Nieuwehagen is brug nummer zoveel en staat in de begroting. De fractie hoopt dat deze veilig, functioneel en toegankelijk wordt in plaats van wéér een prestigeproject. Het bevorderen van verkeerseducatie en verkeersveiligheid wordt toegejuicht. Wel is het tijd voor concrete resultaten hiervan. De heer Van Rens (D66) benoemt dat het Paleiskwartier voor het eerst sinds hij zich herinnert komend jaar vrij van hijskranen zal zijn. Dit stuk Spoorzone is dan voltooid, althans na het vergroenen en autoluwer maken van de Onderwijsboulevard. Daar hoeft geen hijskraan aan te pas te komen. De hijskranen gaan naar het noordelijk deel van de Spoorzone, waar in de komende tien, vijftien jaar 4000 woningen worden gerealiseerd. Samen met de Groote Wielen en het Vliertkwartier (plan in 2025) wordt aldus de woningbouwproductie op peil gehouden. Met de gemiddeld meer dan 1000 woningen die jaarlijks worden opgeleverd houdt Den Bosch koers in de bestrijding van het woningtekort.

Andere gemeenten bereiken die aantallen niet. Het succes van de Bossche koers is gebouwd op de focus op grote gebieden en het durven bouwen in de hoogte. Het jaar 2025 wordt het jaar van hét grote ruimtelijke koersdocument, de Omgevingsvisie, met ruimtelijke keuzes tot 2040. Deze visie wordt vertaald in het Omgevingsplan. Naar het eerste debat over de concrete keuzes als onderdeel van de Bossche Omgevingsvisie kijkt de fractie uit. Over de autoluwe binnenstad zijn in 2020 en 2021 moties aangenomen, die in 2022 zijn vertaald naar het bestuursakkoord. Afgesproken is dat Den Bosch een schone en groene binnenstad wil die aantrekkelijk is voor bewoners, ondernemers en bezoekers. De bereikbaarheid van die binnenstad wordt daarbij niet uit het oog verloren. Doorgaand verkeer dient om de binnenstad heen te worden geleid via de doorstroomas. Op weg naar de autoluwe binnenstad wordt per gebied aan passende maatregelen gewerkt. In 2025 is eindelijk het eerste resultaat hiervan te zien. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) merkt op dat er in elke uitkomst van elke discussie meer volume bij moet op de Magistratenlaan, een van de doorstroomassen. Die laan wordt nu gekoppeld aan de discussie in december en een studie in 2025. Aan D66 de vraag hoe zij aankijkt tegen het wachten daarmee. De heer Van Rens (D66) herkent die uitkomst met name bij Goudappel.

De vraag is hoe dat grotere volume vorm moet krijgen. Hij bekijkt liefst hóe voordat plompverloren de schep in de grond wordt gestoken. De fractie is blij dat het college de rug recht, ook als het gaat om de door de raad gewenste zero-emissiezone. Het is niet aan de staat om te bepalen hoe de gekozen volksvertegenwoordigers in Den Bosch hun werk moeten doen. Een betrouwbare overheid staat voor haar besluiten. D66 let daar zeker in dit geval scherp op. Met de projecten die komend jaar worden afgerond, wordt 's-Hertogenbosch weer een stukje mooier en groener, krijgen mensen een woning en een betere leefomgeving, wordt de verkeersveiligheid verbeterd, wordt via bijplaatsing van laadpalen bijgedragen aan de verduurzaming en is er het nieuwe station. Dat vertrouwde beelden verdwijnen is spannend. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) merkt over de zero-emissiezone op dat de ondernemers die hier willen komen het niet uitmaakt of Den Bosch erover gaat of Den Haag. Als Den Haag merkt dat een elektrisch voertuig niet beschikbaar is voor een marktondernemer, wil hij weten of D66 die randvoorwaarde per se wil handhaven om er vooral maar zélf over te gaan. De heer Van Rens (D66) gaat het er niet om dat hij erover wil gaan, maar dat de maatregel gaat zorgen voor schonere lucht. Dáár staat de fractie voor. Verschillende belangenorganisaties steunen deze aanpak.

Vanaf 1 maart 2025 geldt overigens een overgangstermijn. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vraagt D66 hoe de fractie reflecteert op het ontbreken van de randvoorwaarden. 15

De heer Van Rens (D66) merkt op dat er ontzettend veel elektrische laadpalen worden bijgebouwd en is er dus het overgangsregime. Hij ziet voldoende waarborgen dat de zeroemissiezone goed uitpakt. De heer Bos (GroenLinks) voorspelt dat Den Bosch over vijftien jaar flink de hoogte in is gegaan, dat de groene gevel gemeengoed is en dat dankzij inbreiding de natuur waartussen de gemeente ligt is behouden en versterkt. In 2040 is er voor iedereen een huis. Die huizen zijn biobased en emissieloos gebouwd. In mobiliteit is dankzij geven en nemen een nieuwe balans gevonden. In de Hinthamer Driehoek kan men weer lopen, fietsen wordt, onder meer via snelfietspaden, gefaciliteerd. De auto is niet meer leidend voor de inrichting. Terug naar het nu: 2025 is het laatste volledige jaar van dit college en er staan belangrijke beslissingen op touw. De fractie is op basis van haar groene en sociale waarden blij met de lijn die dit college kiest voor de onderwerpen van deze commissie. Over mobiliteit in de binnenstad wordt in december verder gesproken, hopelijk met een verdere uitwerking van de discussienotitie die in juni is besproken. De fractie is blij met de extra facilitering voor de fiets middels de stalling op het Gasthuiskwartier, de uitbreiding van de snelfietsroutes en de nieuwe wegcategorisering. Benieuwd is D66 hoe hierin de motie '30 km, tenzij' wordt meegenomen.

De fractie kijkt uit naar de plannen voor het Centraal Station, dat groener moet worden en de mogelijkheden om met de trein te reizen vergroot. Mevrouw Korver (GroenLinks) merkt op dat Den Bosch het afgezet tegen andere gemeenten en wat er landelijk gebeurt, goed doet op woongebied. Aan de verstedelijkingsopgave en de versnelling van de woningbouw wordt volop gewerkt conform het bestuursakkoord. Er wordt veel gebouwd in de categorie betaalbaar. Het aandeel sociale huur ligt zelfs wat voor op de afspraken. De tendens naar verdere verduurzaming van de woningbouw onderschrijft de fractie van harte. Dit draagt bij aan een klimaatneutrale gemeente in 2045 en aan sociale, klimaatbestendige en gezonde wijken en dorpen. De materiaalpaspoorten zijn er een voorbeeld van. Het doel om in 2030 emissieloos te bouwen is een ander voorbeeld. Met de corporaties wordt gewerkt aan een duurzaamheidsakkoord 2.0. GroenLinks hoopt op spoedige oplevering ervan. Mevrouw C.H.A. van den Wildenberg (VOOR Den Bosch) ziet dat hoewel dit college zegt naar een bereikbare binnenstad te streven, er steeds meer wordt afgesloten. Er is steeds meer en steeds vroeger file. Daarnaast komt de plotselinge afsluiting van de Hinthamerstraat uit de lucht vallen. De definitie van bereikbaar is een andere dan die van VOOR Den Bosch.