Concept verslag Commissie Omgeving 18 april 2023

Commissie OMGEVING Conceptverslag Datum: Locatie: Aanwezig: Voorzitter: Secretaris: (plv.) Commissieleden:

Collegeleden:

18 april 2023 Raadzaal

F.J. van Haren mr. G.L. Pijnenburg H.B. Bos, J. Broekmeulen, J.J.E.L. van Creij, M.C. Dupuis, A.W.J.A. van Hattem LLB, mw. drs. J. Hendrickx, W.B.G. Hoeben, ing. J.Th.M. van Hoek, M.P. Kagie, mw. J.M. Klerks, mw. M.A.J.T. Korver-van Weegberg, mw. W. van de Leemput, A.A.J. van der Leest, mw. mr. drs. R. Lipman, mw. ir. V.P.T. Muller-Laumans, S.J.M. Peters, M.G.H. van Rens, mw. E. Samshuijzen, A.C. van Silfhout, mw. N.R. Verreijt, K.M. Vossen, mw. mr. C.H.A. van den Wildenberg, mw. J.J.M. van den Wildenberg ing. R.A.P. Geers, M.J.J. van der Geld MSc en P. Slikker

Afwezig:

drs. L.L.F.M. Ciotti, J.M.A. van der Els, E.R.F. Esser, L.A.J. van Griensven, mw. W.A.M.H. Parijs, ing. H.G. van de Pol, ing. J.P. Verhoef BEd

Verslaglegging:

P.J. van Hoorn, DemiSec

1.

Opening en mededelingen De voorzitter opent de vergadering om 19.00 uur en heet iedereen welkom. Er zijn afmeldingen ontvangen van mevrouw Parijs van Bosch Belang, de heer Van de Pol van de PvdD, de heren Van Griensven en Esser van de PVV, de heer Van der Els van Rosmalens Belang, de heer Verhoef van gewoon ge-DREVEN en de heer Ciotti van de VVD. Mevrouw Lipman en de heer Van Hattem komen later.

2.

Vaststellen van de agenda De voorzitter meldt dat vanavond drie raadsvoorstellen worden besproken en dat er twee bespreeknotities zijn ingediend. De notitie Intensieve veehouderij is in maart jl. op advies van het presidium in de raad ingetrokken. De commissie stemt ermee in deze bespreeknotities te agenderen. De agenda wordt vastgesteld.

3.

Vaststellen van het verslag van de commissie Omgeving van 14 maart 2023 Het verslag van 14 maart 2023 wordt ongewijzigd vastgesteld.

4.

Vaststellen van de lijst van toezeggingen en de lijst van openstaande moties a. Lijst bestuurlijke toezeggingen b. Overzicht openstaande moties De voorzitter meldt dat het college geen voorstel over de openstaande moties heeft ingediend. De heer Van Rens (D66) ziet bij een aantal moties dat er in Q1 van 2023 een reactie zou komen en hij vraagt of het college hierop kan terugkomen. Wethouder Van der Geld is bezig met een inventarisatie en komt na de komende raad met een actualisatie van de lijst met moties en toezeggingen. De voorzitter meldt dat wordt voorgesteld de toezegging over de bestemming Brede binnenstad als afgedaan te beschouwen. De commissie stemt hiermee in. 1

Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) leest in de toezegging dat er een raadsinformatiebrief komt, maar ook dat het doel is om in 2024 de eerste stappen te zetten. Ze vindt daarom dat dit op de lijst kan blijven staan tot de eerste stappen in 2024 ook daadwerkelijk worden gezet. De heer Van Rens (D66) vindt dat de toezegging van de agenda af kan omdat de raadsinformatiebrief leidend is. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) wil dit in stemming brengen. De voorzitter zegt dat dit een gewogen stemming wordt. De heer Van Hattem (PVV) geeft aan dat volgens artikel 80 van de Gemeentewet in commissies niet gewogen mag worden gestemd. De voorzitter zegt dat dit over de interne vergaderorde gaat en dat dit geen besluit krachtens de Algemene wet bestuursrecht is. De heer Van Hattem (PVV) denkt dat dit ook voor de interne vergaderorde geldt, one man, one vote. De voorzitter zegt dat het gaat om een gewogen stemming zoals in het reglement van de commissie staat. De heer Van Hoek (50PLUS) vraagt of de voorzitter het verzoek van mevrouw Hendrickx wil herhalen. De voorzitter geeft aan dat mevrouw Hendrickx voorstelt de bestuurlijke toezegging over de bestemming Brede binnenstad die de wethouder een aantal maanden geleden in deze commissie heeft gedaan niet van de lijst af te voeren. Hij stelt vast dat het verzoek is verworpen.

De Bossche Groenen wil naar aanleiding van de raadsvergadering van 17 januari jl. een toezegging over kindcentrum Het Stadshart aan de lijst toevoegen. Mevrouw Hendrickx zegt dat de wethouder met deze school in gesprek zou gaan om te kijken naar oplossingen voor de verkeersproblematiek en ze hoort graag of de wethouder dit gesprek inmiddels heeft gevoerd en zo nee op welke termijn hij dat alsnog doet. Wethouder Roy Geers zegt dat dit gesprek in verband met de bezetting op de afdeling en het enorme aantal vragen van de raad op het gebied van verkeersveiligheid nog niet heeft plaatsgevonden. Hij gaat graag met de school in gesprek, maar hij kan geen ijzer met handen breken en doet niet graag een toezegging die hij niet kan nakomen. Hij zegt wel toe zeker met Het Stadshart in gesprek te gaan. Raadsvoorstellen 5.

Bestemmingsplan Natuurzone De Groote Wielen Noordoosthoek De heer Van Hattem (PVV) heeft destijds mede vanwege de ongewenste flexwoningen tegen het bestemmingsplan voor de Noordoosthoek van De Groote Wielen gestemd en de PVV is ook tegen dit raadsvoorstel als daardoor de Hoefgraaf moet worden aangepast. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) vindt deze ontwikkeling van de natuurzone positief, maar ze heeft wel enkele vragen. Ze begrijpt dat de ecologische verbindingszone De Hoefgraaf niet volledig kan worden gerealiseerd in verband met het eigendom van de gronden en wil wel weten of deze ecologische verbindingszone op enig moment wel wordt gerealiseerd en of die wordt meegenomen in de integrale blik op de Duurzame Polder. Het waterschap en experts vinden dat er maximaal 400 meter tussen de poelen mag zitten, maar dit is 500 meter. Ze begrijpt dat dit afhankelijk is van de vegetatie en de grondposities, maar ze vraagt de wethouder toch om zijn best te doen om deze afstand zo klein mogelijk te maken. In de natuurzone wordt één oever als natuurlijke oever ingericht en ze vraagt waarom dat niet met twee oevers wordt gedaan. 2

De heer Van der Leest (CDA) begrijpt dat de Noordoosthoek natuurvriendelijk moet worden ingericht, maar de natuurrand gaat onder het natuurnetwerk Nederland vallen en het CDA vindt het belangrijk dat de omliggende bedrijven die daar al jaren zitten hier geen nadelige gevolgen van ondervinden. Wethouder Slikker geeft aan dat de eerste bewoners erg blij zijn met de flexwoningen. De ambities voor de ecologische verbindingszone blijven in stand, daarbij wordt gekeken naar de toekomstige posities en dit gaat de Duurzame Polder niet in de weg zitten. Er wordt samen met het waterschap gekeken naar een zo goed mogelijke inpassing inclusief de inpassing van de poelen. Het waterschap beheerstechnisch bij de natuurlijke oevers kunnen en de ecologische verbindingszone begint pas aan de andere kant, maar ook het stedelijke deel van de oever wordt zo natuurlijk mogelijk ingepast. Er worden geen problemen voorzien. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) vraagt naar het verschil tussen de natuurlijke oever en de andere oever. Wethouder Slikker zal een technische toelichting geven. De andere oever valt niet in de ecologische verbindingszone en wordt geen ecologische oever zoals die aan de overkant. De heer Van Hattem (PVV) vraagt of ook de omwonenden in de al bestaande wijken blij zijn met de flexwoningen.

Wethouder Slikker heeft onlangs enkele van deze bewoners gesproken en die zijn erg enthousiast over de flexwoningen. Dit voorstel wordt als hamerstuk doorgeleid naar de raadsvergadering. 6.

Afronden haalbaarheidsfase Bossche Stadsdelta De heer Van Hoek (50PLUS) mist financiële informatie in de haalbaarheidsstudie. Met 1700 in plaats van 1300 woningen is sprake van meer verdichting waardoor óf de woningen kleiner worden of buitenruimte en groen wordt opgeofferd en 50PLUS vindt beide negatief. De heer Van Silfhout (Volt) vraagt of 50PLUS de hoogte in gaan geen optie vindt. De heer Van Hoek (50PLUS) vindt dat ook een optie, maar ook dat is een vorm van verdichting. Het doortrekken van de Aa is geschrapt terwijl dit deel van het project met de waterveiligheid te maken heeft. Hij had liever gezien dat de meer prestigieuze bouwprojecten waren geschrapt en dat dit stuk waterveiligheid wel in stand was gebleven. Mevrouw Muller (D66) heeft gelezen dat het doortrekken van de Aa is geschrapt omdat dit slechts marginaal invloed op de waterveiligheid heeft. De heer Van Hoek (50PLUS) zegt dat hier wel ruimte voor wordt gereserveerd om het in de toekomst alsnog te kunnen realiseren en dat het beter zou zijn om dit direct mee te nemen. Het is wel positief dat het gebied in deelgebiedjes wordt verdeeld, daarbij zijn rendabele en onrendabele deelgebiedjes, en daardoor kan tijdig aan de rem worden getrokken als de inkomsten geen gelijke tred met de uitgaven houden. Hij overweegt hierover een motie in te dienen.

50PLUS vindt het plan op financieel gebied vaag en ziet erg veel risico's vanwege de rentestijging en inflatie. Dit project legt met de Diezebrug en de spoorwegtraverse een groot beslag op het structuurfonds en 50PLUS twijfelt sterk aan de financiële haalbaarheid van dit plan. De heer Van der Leest (CDA) concludeert dat uit de haalbaarheidsstudie blijkt dat het plan haalbaar is, maar vraagt zich wel af wat voor stad Den Bosch wil zijn, wie hier gaan wonen en of dit een wijk met een gemêleerde populatie wordt of een yuppenwijk waar mensen maar even wonen. De plannen lijken op het laatste te wijzen terwijl er in Den Bosch veel behoefte is aan tweeen driekamerappartementen en gezinswoningen. Gezinnen zijn het fundament van de samenleving en hij vraagt zich daarom af of in dit plan een gezonde mix van inwoners aan bod komt. De Bossche Stadsdelta wordt voor de komende 100 jaar gebouwd, daarom is het belangrijk dat wijzigingen in behoeften van toekomstige generaties kunnen worden opgevangen en hij wil van de 3

wethouder weten of er genoeg manoeuvreerruimte in dit project is zodat er over tien, twintig of vijftig jaar nog aanpassingen kunnen worden gedaan. Ten slotte merkt hij op het belangrijk te vinden dat inwoners elkaar kunnen ontmoeten. Daarvoor is volop aandacht in de plannen, zoals door deuren die naar elkaar toe wijzen. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) ziet in deze plannen maximale verdichting en hij vindt dat dit anders kan en moet, ook deze wijk kan klimaatbestendig worden gebouwd met ruimte voor natuur, groen en water. Hij vindt het zonde om de Aa niet door te trekken omdat dit juist kwaliteit aan dit deel van de stad toevoegt door het creëren van aantrekkelijke woon-, werk- en verblijfmilieus. De uitdaging is om de stad op termijn aantrekkelijk te houden en niet het bouwen van zo veel mogelijk woningen. Ook met het oog op waterveiligheid is het niet doortrekken van de Aa onverstandig omdat de zeespiegel sneller gaat stijgen en dat de kans op overstroming vergroot. Bovendien neemt door de verstening de waterinfiltratie af. Ruimte voor water en vergroening drukken het rendement van de ontwikkelaar, maar voegen veel toe aan veiligheid, kwaliteit en leefbaarheid. Er is maar één keer de kans om het goed te doen en daarom is het goed om 25 meter van de oever af te blijven.

De heer Vossen (PvdA) vraagt hoe de heer Hoeben bijvoorbeeld een park en collectieve bodemenergie, die de leefbaarheid en verduurzaming bevorderen, weegt. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) komt daar later in zijn betoog op terug. Het waterschap wil ook in de ecologische verbindingszone investeren, maar Den Bosch dacht hier flink wat geld voor te kunnen krijgen en hij vraagt of het waterschap al een financiële doorrekening heeft gekregen waaruit blijkt waarom dit zo duur is. Met overstroombare eilanden wordt meer dan de leeflaag van naar verwachting 1 meter van de voormalige stort afgegraven, maar als het doortrekken van de Aa daardoor te duur wordt, is de vraag wat dit betekent voor de parkeergarages in deze voormalige vuilstort. Hij vraagt zich af of in het haalbaarheidsonderzoek van € 250.000 ook onderzoek is gedaan naar de haalbaarheid van deze sanering, welke risico's er zijn als dit niet gebeurt en of het haalbaar is om voor de parkeergarage de diepte in te gaan. Als het in verband met de saneringskosten niet mogelijk is om de Aa door te trekken dan trekt dit ook het fundament onder deze studie vandaan omdat bovengronds parkeren echt niet kan, Hij vraagt een toelichting van de wethouder hierop. Dit soort projecten moet samen met de inwoners worden ontwikkeld en niet achter gesloten deuren in het stadhuis.

De heer Vossen (PvdA) zegt dat er veel inloopmomenten zijn geweest en dat ook bijvoorbeeld DUKEBOX in het hele proces is gehoord. Hij heeft gehoord dat Iedereen redelijk positief over de participatie is en hij vraagt zich daarom af wat de heer Hoeben met deze opmerking bedoelt. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) weet dat er wel wat groepen hebben geparticipeerd, maar hij vindt dat de straal waarin is geparticipeerd niet ver genoeg gaat. Bijvoorbeeld de bewoners van 't Zand-Noord en de Muntel zijn niet uitgenodigd om te komen praten. De heer Vossen (PvdA) zegt dat de inspraakavonden bekend zijn gemaakt en hij wil weten hoe de heer Hoeben dit weegt. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) vindt dat de inspraak breder had gekund omdat het om een groot gebied met een enorme impact op de stad gaat. De heer Broekmeulen (VVD) vraagt hoe groot de heer Hoeben de participatiestraal wil hebben. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) woont nog geen 100 meter van het gebied af, maar hij heeft slechts eenmaal een informatieblad ontvangen en is eenmaal bij een informatieavond geweest waarvoor hij niet was uitgenodigd. Hij vindt 100 meter geen grote straal. De heer Broekmeulen (VVD) vindt 100 meter ook geen grote straal, maar de heer Hoeben heeft wel een uitnodiging gehad. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) verwacht bij dit soort grote ontwikkelingen regelmatig inspraakavonden en presentaties.

4

Mevrouw Muller (D66) las in de stukken dat in deze fase vooral met de stakeholders is gesproken en dat de omwonenden er in de ontwikkelfase intensief bij worden betrokken. Ze vraagt of de heer Hoeben daar alsnog vertrouwen in heeft. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) heeft tijdens de informatieavond waar hij aanwezig was alleen informatie ontvangen, daar was geen sprake van interactieve participatie. Mevrouw Muller (D66) was daar ook aanwezig en weet dat toen informatie is gegeven en dat de bezoekers ook vragen aan medewerkers van de gemeente konden stellen. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) zegt dat deze informatiesessie over de brug en niet over de Bossche Stadsdelta ging, dat daar geen verslag van is gemaakt en dat er geen plenaire uitvraag is gedaan. De heer Van Hoek (50PLUS) zegt dat een stakeholder gewoon een belanghebbende is en dat omwonenden dit ook zijn. Hij vindt het onverteerbaar dat stakeholders apart worden genoemd, hiermee worden waarschijnlijk belanghebbende organisaties bedoeld en die moeten dan ook zo worden genoemd. De heer Broekmeulen (VVD) vraagt hoe de heer Hoeben het ideale participatietraject ziet. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) zou wel eens een sessie willen organiseren over wat participeren eigenlijk is, de informatieavond waar hij aanwezig was had niets met participeren te maken.

Mevrouw Muller (D66) vindt het goed dat de haalbaarheid van de gebiedsontwikkeling Bossche Stadsdelta is onderzocht en dat de conclusies voldoende vertrouwen geven om verder te gaan naar de volgende fase van de gebiedsontwikkeling, een ontwikkelplan en de verdere uitwerking van enkele deelgebieden. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vraagt of mevrouw Müller financiële documentatie heeft gezien op grond waarvan ze weet dat dit project haalbaar is. Mevrouw Muller (D66) heeft in het document gelezen dat dit project financieel haalbaar is. Ze heeft niet de exacte cijfers, maar dat is bij meer projecten niet het geval. D66 is erg enthousiast over deze plannen, dicht bij het OV zodat mensen vaker de trein of de bus pakken of gaan fietsen of lopen. De Bossche Stadsdelta als onderdeel van de brede binnenstad wordt een bruisend stedelijk gebied met een stedelijke mix van functies op het gebied van wonen en niet-wonen, een culturele aanlegplek en een levendig stukje stad met een permanente urban scene. Door alle ambities, functies en belangen is dit een complexe gebiedsontwikkeling met 1600 tot 1700 woningen waarbij wordt aangesloten op de in het bestuursakkoord afgesproken woningbouw met meer betaalbare woningen.

Er is sprake van inbreiding en D66 is blij dat spaarzaam met de ruimte wordt omgegaan door de hoogte in te gaan, dat is nodig om voldoende groen over te houden en voor de opvang van overtollig water. Er komt ook een fantastisch werk- en cultuurprogramma en de motie 'Permanente urban scene' is boven verwachting uitgewerkt, het unieke karakter van de Tramkade met het rauwe randje blijft overeind en ook het industriële erfgoed blijft behouden. De heer Van Hoek (50PLUS) vraagt wat mevrouw Muller bedoelt met urban scene. Mevrouw Muller (D66) vindt dit moeilijk uit te leggen, de urban scene is een soort cultuur met onder andere skaten en ontmoeten. De heer Van Hoek (50PLUS) vraagt of mevrouw Muller het ook gemakkelijker zou vinden als hiervoor gewoon Nederlandse woorden zouden worden gezocht. Mevrouw Muller (D66) denkt dat het moeilijk is om hier een goed Nederlands woord voor te bedenken. De heer Vossen (PvdA) vraagt of grootstedelijke jongerencultuur een optie is. 5

Mevrouw Muller (D66) denkt dat dit het begrip urban scene wel benadert. De heer Van Hattem (PVV) vraagt of bij die grootstedelijke jongerencultuur ook graffiti hoort. Mevrouw Muller (D66) antwoordt bevestigend. D66 is blij dat ruimte wordt geboden aan samenwerking tussen het Design Museum en Bossche ontwerpers en makers met als doel om elkaar te inspireren en mooie nieuwe producten te ontwikkelen, te presenteren en te verkopen. Op het cultuurplein tussen de culturele hotspots Verkadefabriek en Willem II kunnen culturele activiteiten straks ook buiten plaatsvinden en ze stelt zich voor dat dit cultuurplein wordt betrokken bij grote evenementen in de stad en dat de Bossche Stadsdelta een echt onderdeel van de brede binnenstad wordt. Ze is groot voorstander van de maatregelen die ervoor zorgen dat dit gebied zo veel mogelijk autoluw blijft zoals de mobility hub, het Innovatie Kwartier, een nieuwe voetgangersverbinding over het spoor ter hoogte van de Verkadefabriek en de parkeergarage in de Citadelpoort. D66 vindt een gezonde leefomgeving, klimaatrobuustheid en duurzaamheid erg belangrijk en ziet dat hier in deze gebiedsontwikkeling nadrukkelijk aandacht voor is in de vorm van een groen oeverpark en het opwekken van duurzame energie, dit collectieve open bodemenergiesysteem sluit mooi aan op de energietransitie.

De doorlooptijd van deze gebiedsontwikkeling wordt geschat op tien tot vijftien jaar, daarmee neemt de onzekerheid toe en ze vraagt of er minder betaalbare woningen worden gebouwd als de financiële haalbaarheid verder onder druk komt. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) vraagt wat D66 ervan vindt dat het doortrekken van de Aa is geschrapt. Mevrouw Muller (D66) kan zich vanwege de marginale invloed en de hoge kosten deze beslissing voorstellen. Ze is wel blij met het groene oeverpark en daarnaast krijgt de Dommel meer ruimte. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) vraagt of mevrouw Muller niet bang is dat er meer van dit soort risico's naar boven komen waardoor ook andere zaken worden geschrapt. Mevrouw Muller (D66) vindt dat wel een zorg en daarom vraagt ze de wethouder wat er gebeurt als de financiële haalbaarheid onder druk komt. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vraagt wat mevrouw Muller ervan vindt dat er dagelijks 20.000 auto's over de Lage Diezebrug zullen blijven rijden. Mevrouw Muller (D66) zegt dat de nieuwe Diezebrug breder en vriendelijker voor voetgangers en fietsers wordt. Er blijven wel auto's overheen rijden, maar het wordt wel een 30km-zone. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vraagt of mevrouw Müller dit als autoluw kwalificeert.

Mevrouw Muller (D66) zegt dat de auto's die over de Diezebrug rijden niet door de Citadelpoort gaan en dat dit gebied met parkeergarages, de 1 en de nabijheid van het OV zo autoluw mogelijk wordt gemaakt. Mevrouw J.J.M. van den Wildenberg (VOOR Den Bosch) vindt dit aan de ene kant een prachtig plan, maar aan de andere kant vraagt ze zich af hoe het college dit met zo veel onzekerheden wil realiseren, er ontbreken bijvoorbeeld veel grondpercelen voor de noordelijke aanlanding van de Lage Diezebrug. In deze gebiedsontwikkeling wordt ervan uitgegaan dat de bodemvervuiling onder de leeflaag kan blijven zitten en ze vraagt of dit komt doordat het overstroomeiland bij het oeverpark niet verdiept wordt aangelegd. Uit de beantwoording van technische vragen bleek dat het afvoeren van bodemvervuiling tussen de € 6 miljoen en de € 8 miljoen kost en dat dit niet in de financiële verkenning is opgenomen. Het is een prachtig plan, maar VOOR Den Bosch zal in verband met de vele onzekerheden en het prestigeproject Design Museum op deze locatie tegen dit plan stemmen.

6

De heer Van Silfhout (Volt) ziet een mooie ambitie, maar ook enkele aandachtspunten. In het besluit staat dat er minimaal 30% sociale huur, minimaal 40% middenhuur, en betaalbare koop en maximaal 30% vrije sector wordt gebouwd, maar verderop in het stuk wordt niet meer over 'minimaal', maar over 'circa' gesproken en hij hoopt dat dit minimaal is. Het programma met 45.000 m² niet-wonen is een prima ambitie en hij ziet potentie in het aanstellen van een kwartiermaker die met de hele stad kijkt waar het met dit gebied naartoe moet. Hij spreekt zich uit tegen het frame Yuppenwijk omdat het probleem van stedelijk bouwen niet is dat het yuppen aantrekt, maar dat er veel middenhuur komt. Dat zijn doorstroomwoningen omdat ze erg duur zijn. Volt wil daarom meer sociale huur. De heer Van Hoek (50PLUS) vraagt of de heer Van Silfhout niet bang is dat geen enkele projectontwikkelaar of woningbouwvereniging zo veel sociale huurwoningen wil bouwen omdat dit financieel onhaalbaar is. De heer Van Silfhout (Volt) zegt dat dit komt door de te hoge grondexploitatie die de gemeente wil halen. Deze grondexploitatie zou lager mogen en de ozb hoger waardoor voor meer groepen betaalbare huurwoningen kunnen worden gebouwd. Volt denkt dat de participatie redelijk geborgd is, maar als De Bossche Groenen dit kan verbeteren, gaat Volt daarin mee.

De heer Dupuis (SP) maakt zich zorgen over de financiële haalbaarheid omdat de voorbereidingskredieten moeten worden verdubbeld en de exploitatiekosten van de cultuurinstellingen stijgen. Hij maakt zich ook zorgen over de haalbaarheid van de mobiliteit en de leefbaarheid. Er komt een enorme verdichting aan woningen en activiteiten in dit gebied, er komt een Kruithuismuseum en er komt verkeer vanuit de binnenstad omdat daar wegen worden afgesloten en er een parkeergarage verdwijnt. Daarnaast komt aan de overkant van het spoor het Innovatiekwartier. Hij vraagt hoe de verwachte goederen- en personenbewegingen worden opgelost en daarmee bedoelt hij niet alleen het autoverkeer, maar ook het OV omdat het verbeteren van een station geen betere vervoersmogelijkheden biedt. Verder wil hij weten wat de impact is op de druk op de elektra-infrastructuur, de waterafhandeling en hittestress. Hij is ook benieuwd hoe met 1700 woningen en veel recreatie een sociaal hechte woonbuurt kan ontstaan. Hij denkt dat hiervoor sociaalmaatschappelijke voorzieningen of een parkje in Orthenpoort-Zuid nodig is. Hij wil ook weten wat er met het historische stadsgezicht gebeurt als er grote moderne objecten komen. De SP wil het historische stadsgezicht zo veel mogelijk bewaren en bijvoorbeeld in Orthenpoort-Zuid nieuwe woningen bouwen omdat dit wat verder van het historische gebied ligt.

Ook het Citadelhofje zou niet moeten worden ontmanteld omdat dit een hechte gemeenschap is. Hij vraagt of de wethouder de zorgen over de haalbaarheid met betrekking tot financiën, mobiliteit en leefbaarheid deelt en wat hij vindt van de suggesties van de SP. De heer Broekmeulen (VVD) is blij met de plannen om 45.000 m² aan ontmoetingsplekken te creëren en dat kan ook bij het water. De Bossche VVD ziet deze stadsdelta als een alternatief voor de oude binnenstad en is blij met de verhoging van het aantal woningen van 1300 naar 1600 of 1700 omdat de woningnood nog altijd hoog is en het belangrijk is dat iedereen een passende woning kan vinden. De VVD is ook tevreden over het feit dat het percentage middenhuur en betaalbare koop is verhoogd. Hij complimenteert de wethouder voor de manier waarop hij het participatietraject en daarmee de in de motie van december 2022 vastgelegde wens van de raad serieus neemt. Bereikbaarheid en parkeren zijn belangrijke thema's en het is goed dat de parkeergarage en de burg over het spoor in het structuurfonds wordt opgenomen. Hij vraagt of de wethouder de parkeergelegenheid aan de andere kant van het als onderdeel van de parkeernorm ziet en of dit betekent dat de beoogde parkeergarage wat hem betreft minder parkeerplaatsen krijgt.

45.000 m² ontmoetingsplek en 1600 of 1700 woningen heeft gevolgen voor het aantal verkeersbewegingen in de omgeving en dat kan tot verkeersproblemen leiden, zo is de omgeving van de Gruttostraat en de Vogelstraat met zowel supermarkten als hulpdiensten op dit moment gedurende de weekenden al regelmatig moeilijk te bereiken en dat wordt niet eenvoudiger als er meer woningen komen. Hij hoort graag de reactie van de wethouder hierop. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) las in de notulen van eerdere behandelingen van dit onderwerp dat de heer Broekmeulen de wethouder vroeg om bij toekomstige voorstellen toe te zien op een gedegen financiële onderbouwing en hij vraagt of de heer Broekmeulen in deze stukken wel een financiële onderbouwing ziet.

7

De heer Broekmeulen (VVD) zegt dat er nu nog geen middelen worden toegekend en dat de VVD dit scherp zal volgen. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vraagt of de heer Broekmeulen zonder financiële onderbouwing alle vertrouwen in dit plan heeft. De heer Broekmeulen (VVD) zegt dat onder andere de bandbreedte van 10% en het exacte aantal te bouwen nog worden ingevuld en dat de VVD enthousiast is over de plannen in zijn algemeenheid. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) vraagt wat volgens de VVD haalbaar is. De heer Broekmeulen (VVD) gaat ervan uit dat over het algemene voorstel kan worden gezegd dat het valt binnen de bandbreedte van wat haalbaar is als alles is uitgezocht. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) zegt dat € 250.000 aan een haalbaarheidsonderzoek is uitgegeven en dat dit een prachtig plan is, maar dat hij zich afvraagt waaruit blijkt dat het nu voorliggende plan haalbaar is. De heer Broekmeulen (VVD) herhaalt dat er een bandbreedte is opgenomen, dat vindt hij voldoende. De heer Van Hoek (50PLUS) vraagt of de heer Broekmeulen in de nu voorliggende stukken heeft gezien hoeveel externe financiers aan dit plan gaan bijdragen. De heer Broekmeulen (VVD) kan dit niet uit zijn hoofd zeggen. De heer Van Hattem (PVV) zegt dat het erom gaat wat haalbaar en betaalbaar is.

Het uitgangspunt is een sluitende grondexploitatie en hij wil weten hoeveel de VVD uit gemeentelijke middelen wil bijbetalen om die grondexploitatie sluitend te maken als er allerlei tegenvallers zijn uit onder andere de nog niet bekende bijdrage van marktpartijen. De heer Broekmeulen (VVD) kan deze vraag nu niet in detail beantwoorden. De heer Van Hattem (PVV) vraagt of de VVD bereid is om meer middelen dan nu in zijn algemeenheid is voorzien in te zetten om tot een sluitende grondexploitatie te komen. De heer Broekmeulen (VVD) doet dit liever niet. Uit onderzoeken blijken de waterstaatkundige effecten van doortrekken van de Aa minimaal en hij vraagt waarom de wethouder hier geld in zou steken als dit eigenlijk geen nut heeft. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) zegt dat dit heeft te maken met overstromingsgevaar en hij vraagt of de heer Broekmeulen tot aan de oever wil bouwen. De heer Broekmeulen (VVD) vroeg alleen waarom de wethouder dit zou doen als het geen nut heeft. Hij hoort het graag als het wel nut heeft, dan weegt hij af of het de moeite waard is. Mevrouw Korver (GroenLinks) vindt het belangrijk dat de inwoners van Den Bosch prettig in een groene en gezonde leefomgeving kunnen wonen en ze denkt dat de Bossche Stadsdelta daaraan bijdraagt.

Er kunnen in de Bossche Stadsdelta ongeveer 300 woningen meer worden gebouwd dan aanvankelijk werd aangenomen en daar is GroenLinks blij mee. GroenLinks is ook blij met de nieuwe Bossche mix met een groter percentage sociale huurwoningen, middenhuur en betaalbare koop. In de stukken lijkt echter te worden voorgesorteerd op het niet-halen van deze nieuwe Bossche mix als gevolg van de torenhoge inflatie. Er wordt gesteld dat het college de ontwikkelpartners uitdaagt ervoor te zorgen dat er wel betaalbare woningen worden gebouwd, maar GroenLinks vindt de Bossche mix in de Bossche Stadsdelta niet onderhandelbaar. In de haalbaarheidsanalyse staan ontwikkelingen die bijdragen aan een groene en gezonde leefomgeving, onder andere de verbreding en vergroening van de Noord- en Zuidoever van de Dieze, het waterplein bij de Citadel en de ecologische verbindingszone. Bij hoogbouw is het lastiger om te vergroenen en ze is blij met de daktuinen op de laagbouw die om de hoogbouw 8

heen staat, zodat ook de verdichting gepaard gaat met veel groen. Bij een groene en gezonde leefomgeving speelt ook mobiliteit een rol en GroenLinks is blij dat de mobiliteitsplannen voor de Bossche Stadsdelta zich vooral richten op voetgangers en fietsers, de auto is er op 30kmwegen min of meer te gast en doorgaand autoverkeer wordt zo veel mogelijk ontmoedigd. Ze vraagt of de wethouder al kan duiden welke concrete maatregelen daarvoor worden genomen. Bij prettig wonen denkt ze onder andere aan cultuur en ze is blij dat urban scene en het Design Museum een plek In de Bossche Stadsdelta behouden of krijgen. GroenLinks is ook blij met het cultuurplein tussen de Verkadefabriek en Willem II en kijkt uit naar de verdere uitwerking hiervan in de eerste twee gebieden die worden ontwikkeld, de Citadelpoort en de Tramkade. Ze vraagt speciale aandacht voor de ruimte die specifiek bedoeld is voor ecocreatieve innovatie, waaronder circulair ontwerpen en biobased bouwen. GroenLinks vindt dit een belangrijke ontwikkeling die ze graag veel ruimte wil geven. De heer Van Hoek (50PLUS) vraagt of GroenLinks bereid is door te gaan met circulair en biobased bouwen als dit duurder is dan regulier bouwen als daardoor de plicht tot het bouwen van betaalbare woningen moet worden teruggenomen.

Mevrouw Korver (GroenLinks) zegt dat circulair en biobased bouwen niet duurder hoeft te zijn, dat lijkt soms zo omdat bij regulier bouwen niet alle kosten worden meegenomen. Bij prettig wonen horen ook recreatie, sport en ontspanning en dat wordt allemaal in dit concept meegenomen. Ze vraagt speciale aandacht voor de nieuwe woningen die dicht bij het spoor worden gebouwd, ze gaat ervan uit dat daarbij rekening wordt gehouden met het feit dat er een extra spoor en meer treinen komen. GroenLinks is blij dat er een gebieds-WKO in de plannen is opgenomen. Ze kijkt uit naar het ontwikkelplan voor de Bossche Stadsdelta en de eerste gebiedspaspoorten en is blij dat de betrokkenen hierin gaan participeren. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) ziet in de Bossche Stadsdelta een bundeling van verschillende op zichzelf staande belangrijke projecten, het is een van de belangrijkste significante herontwikkelingen in de stad met een hoge ambitie wat betreft wonen, werken en verblijven, met meer woningen, royale ruimte voor werk en cultuur, verkeersafwikkeling via onder andere de Lage Diezebrug, een jongerenhotel, een Design Museum, een parkeeroplossing enzovoort. Er moeten in deze grote plannen veel zaken samenvallen om ooit tot realisatie te kunnen komen.

De 300 tot 400 extra woningen zijn in de basis een goede zaak, maar ze moeten uit de lengte, de breedte of de hoogte komen en de vraag is of dit ten koste van de leefruimte op de Tramkade gaat, daar ligt juist een belangrijke ambitie. In het raadsvoorstel staat dat samenwerken met ontwikkelende partijen kansen biedt en hij wil weten wat de concrete uitkomsten zijn van de gesprekken met de initiatiefnemers, de vele grondeigenaren en externe partijen en of überhaupt sprake van samenwerking is. Het waterplein als het hart van de Bossche Stadsdelta is van de baan en hij wil weten of er nog een kans op een significante bijdrage van het waterschap is, Verder wil hij weten of het Werfpad inmiddels is verworven en of de roeivereniging buiten schot blijft nu de Aa en het waterplein niet in uitvoering komen. Bij de vaststelling van het gebiedsperspectief de Bossche Stadsdelta in 2020 was nog geen sprake van een financieel sluitend verhaal en nu wordt deze haalbaarheidsfase afgerond, maar hij vraagt zich af op grond waarvan. De grondexploitaties voor de deelgebieden Tramkade en Citadelpoort worden nog niet geopend omdat er nog geen zicht op een haalbare grondexploitatie is. De heer Broekmeulen (VVD) vraagt of de heer Kagie voor elke woning een berekening tot op achter de komma had verwacht en zo niet wat hij dan wel had verwacht.

De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) had dit niet verwacht. In diverse stukken wordt financiële haalbaarheid en een geactualiseerde financiële verkenning genoemd en hij wil een balans tussen de plussen en de minnen zien. Hij begrijpt dat er onzekerheden zijn en dat er in deelgebieden wordt gewerkt, maar had in de haalbaarheidsfase wel graag financiële onderbouwing gezien. De heer Broekmeulen (VVD) vraagt of de heer Kagie dit technisch heeft uitgevraagd. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) heeft dit niet zelf uitgezocht. Nu de grondexploitaties Citadelpoort en Tramkade nog niet kunnen worden geopend, zijn de werkzaamheden van ambtenaren en adviesbureau voor rekening van de algemene kas van de gemeente en hij hoort 9

graag de omvang van de rekening die de belastingbetaler moet betalen of dat het voorbereidingskrediet nog toereikend is. In de wethoudersbrief van 9 december 2022 wordt een uitgebreide financiële verkenning genoemd, maar in de brief van 14 april 2023 wordt gesproken over een geactualiseerde financiële verkenning en hij ontvangt die geactualiseerde verkenning graag zo snel mogelijk, ook als dit geen sluitend financieel verhaal is. Leefbaar 's-Hertogenbosch roept op niet te verzanden in planologie waarbij het aan elkaar knopen van verschillende complexe projecten zo belangrijk wordt dat wordt vergeten meters te maken waar de kansen liggen. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) ziet een hoogover plan met het Design Museum, de Lage Diezebrug en de Citadelhof als pijnpunten. Er is een globale berekening, het plan heeft een lange looptijd en er zijn veel onzeker, maar hij gaat ervan uit dat er een sluitende grondexploitatie komt. Er wordt met deelgebieden gewerkt en hij wil zich aan de afspraken houden. Verder wil hij de Rekenkamer in inschakelen om een advies over het proces uit te brengen. De parkeernorm voor dit gebied is met 33 parkeerplaatsen per 100 woningen erg laag en kan zeker niet lager. Ten slotte wil hij weten in hoeverre de doorgetrokken Vogelstraat voor fietsers en hulpdiensten in het traject is opgenomen.

De heer Vossen (PvdA) wil niet dat de Bossche Stadsdelta het Manhattan van Den Bosch wordt en is het met de SP eens dat er een echte woonbuurt met gemeenschapszin moet ontstaan en niet aan alleen maar locaties waar voor entreeprijzen feestjes worden gehouden. De sociale woningbouw, duurzaamheid, leefbaarheid en de niet-commerciële activiteiten spreken hem aan, maar hij wil ook de inclusiviteit, laagdrempeligheid en het buurtgevoel borgen door bijvoorbeeld daarvoor gemeentelijk vastgoed in te zetten of door dit op te nemen in de selectiecriteria voor de initiatieven die in dit gebied gaan landen. De heer Van Silfhout (Volt) is benieuwd hoe de heer Vossen deze vraag zelf zou beantwoorden. De heer Vossen (PvdA) denkt bijvoorbeeld aan de eis dat inclusiviteit en laagdrempeligheid in een businesscase is opgenomen en aan h de inzet van gemeentelijk vastgoed. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vraagt hoe de heer Vossen aankijkt tegen extra woningen en het behoud van de leefbaarheid; of hoger moet worden gebouwd. De heer Vossen (PvdA) zie verdichting als een noodzaak omdat er veel behoefte aan woningen is. Daarnaast worden er vrij veel eisen aan duurzaamheid en klimaatbeheersing gesteld en hij denkt dat de wethouder en de ambtenaren een goede afweging hebben gemaakt en dat dit een prima plan is.

De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) concludeert dat de VVD leefbaarheid minder belangrijk vindt en een ontmoetingspuntje op de hoek van de straat wel voldoende vindt. De heer Vossen (PvdA) heeft begrepen dat er juist heel veel ruimte voor vergroening is. Hij is het ermee eens dat betaalbare woningen essentieel zijn en dat ook de Bossche mix erg belangrijk is. Er ontstaan mogelijk problemen met de kosten en hij is benieuwd naar de gesprekken van de wethouder met de aannemer en of de wethouder bij de aannemers zal aangeven niet aan de afspraken te tornen, maar dat ze moeten innoveren om de kosten binnen de perken te houden. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) vindt dit op sommige punten een goed plan omdat het gaat om een logische plek om te bouwen, een centrale locatie met veel voorzieningen in de buurt en OV naast de deur. Er komt ruimte voor groen, maar ze kan op basis van dit stuk niet goed beoordelen of dit voldoende is. De PvdD vraagt zich af hoe versteend dit gebied uiteindelijk wordt en in hoeverre wordt gewerkt met waterdoorlatende materialen. Ze is blij dat actief wordt gekeken naar de mogelijkheden van circulair en biobased bouwen en ze hoopt dat deze ambities een stevige plek in de uitwerking krijgen. De ondergrondse parkeergarages kunnen invloed op de betaalbaarheid van de woningen hebben.

In diverse andere steden zijn wijken waar niet of nauwelijks parkeerplaatsen zijn, maar in Den Bosch komen toch redelijk wat parkeerplaatsen en ze wil gezien de ambities en de nabijheid van het OV van de parkeernormen afwijken, aan andere

10

steden is al te zien dat een lagere parkeernorm mogelijk is en dat mensen nog steeds graag in zo'n wijk willen wonen. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) vindt dat mevrouw Samshuijzen hiermee bepaalde mensen, zoals de gewone man met een werkbusje, uitsluit. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) denkt dat mensen ook zonder een eigen auto naar hun werk kunnen, dat ze dan alleen wat meer moeite moeten doen. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) ziet de gewone werkman niet om 5.00 uur op de fiets stappen om elders zijn werkbus op te halen en hij is bang dat het zo een geitenwollensokkenbuurt wordt. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) deelt die mening niet. De heer Broekmeulen (VVD) vraagt of mevrouw Samshuijzen het OV in Den Bosch momenteel voldoende vindt als alternatief voor de auto. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) zeg dat het centraal station en het busstation dicht bij deze locatie liggen waardoor dit juist een goede plek is om woningen te bouwen. De heer Broekmeulen (VVD) zegt dat mensen soms ook naar plekken moeten waar geen station in de buurt is, bijvoorbeeld naar familie in Noordoost-Drenthe. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) denkt dat mensen niet dagelijks naar familie in Noordoost-Drenthe gaan en dat ze daar ook niet per se een auto voor nodig hebben omdat er ook andere mobiliteitsoplossingen zoals deelvervoer zijn.

De heer Van Hattem (PVV) zegt dat het al een probleem is om met het OV naar familie in Vinkel te gaan en dat het station voor iemand met loodgieterstas of een advocatentas niet heel dichtbij is. Deze mensen zullen een auto hebben en die in de omliggende wijken parkeren, waardoor een waterbedeffect ontstaat. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) denkt op grond van ervaringen in andere steden waar zeer autoluw is gebouwd dat mensen heel bewust voor zo'n wijk kiezen. De heer Van Hattem (PVV) zegt dat bijvoorbeeld een loodgieter die afhankelijk van zijn auto is hier niet gaat wonen waardoor er een yuppenbuurt ontstaat. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) wil het niet als een yuppenbuurt stigmatiseren, ze ziet dit risico alleen bij sturing op doorstroomwoningen. Ze denkt dat veel mensen met allerlei achtergronden geen auto nodig hebben. De heer Van Silfhout (Volt) wil weten of de PvdD ook zo blij is dat Wethouder Kâhya binnenkort € 180 miljoen in het spoor wil investeren waardoor de parkeernorm omlaag kan worden bijgesteld. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) is zeker blij met verbetering van het OV. Er komt ook NOVEXsubsidie naar dit gebied, die is ook verbonden aan duurzame mobiliteit en om integer met die subsidie om te gaan moet op zo duurzaam mogelijke mobiliteit worden gestuurd. Ze is erg benieuwd hoe de wethouder hier tegenaan kijkt.

De Lage Diezebrug blijft voor doorgaand verkeer en ze wil weten hoe dit te rijmen is met het feit dat hier ook NOVEX-subsidie naartoe gaat. De verlegging van de Boschdijkstraat leidt ertoe dat het doorgaand verkeer vervolgens door de Bossche Stadsdelta rijdt en ze vraagt waarom deze keuze is gemaakt. De heer Broekmeulen (VVD) vraagt of mevrouw Samshuijzen al heeft nagevraagd over waarom de Boschdijkstraat doorloopt. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) heeft niet gevraagd waarom de Boschdijkstraat doorloopt maar wel welke wegen openblijven. 11

De heer Broekmeulen (VVD) heeft het wel nagevraagd en begrepen dat de Boschdijkstraat alleen voor bestemmingsverkeer en hulpdiensten wordt. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) wil van de wethouder weten hoe hierop wordt gestuurd, of er alleen plantenbakken worden geplaatst of dat daadwerkelijk delen van de straat worden afgesloten waardoor alleen bewoners er met de auto kunnen komen. Mevrouw Verreijt (Rosmalens Belang) vindt de Bossche Stadsdelta een mooi plan dat Den Bosch meer op de kaart zal zetten. De binnenstad wordt hiermee groter en de Bossche Stadsdelta wordt dé culturele plak van de stad waardoor de Cultuurstad van het Zuiden nog meer vorm krijgt met het Design Museum als boegbeeld en een plek voor de makers. Er komen ook meer woningen en dat zorgt voor een grotere opgave op het gebied van leefbaarheid, maar ze heeft hier nog wel enkele zorgen over, met name over de aantallen en de kleinere woningen: hoe zorg je ervoor dat mensen elkaar nog kennen en elkaar kunnen ontmoeten. Door de hoge bouwkosten en de grote woningnood worden er steeds kleinere woningen gebouwd en er moet wel worden voorkomen dat mensen alleen maar achter de voordeur leven. Rosmalens Belang komt in de commissievergadering na de behandeling van de voorjaarsnota met een discussienotitie over dit onderwerp. Rosmalens Belang maakt zich ook zorgen over het parkeren.

Er wordt al een lage parkeernorm gehanteerd en met meer woningen moet ook parkeerruimte bij het Innovatiekwartier worden gebruikt omdat de parkeeropgave anders wellicht niet wordt gehaald. De langzaamverkeersbrug richting het Innovatiekwartier is daarom onlosmakelijk verbonden met de Bossche Stadsdelta en ze hoort graag van de wethouder of dit zo wordt opgepakt. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) vraagt wat Rosmalens Belang precies wil doen met betaalbare woningen en wanneer er een eventuele bespreeknotitie komt. Mevrouw Verreijt (Rosmalens Belang) komt in de commissievergadering na de bespreking van de voorjaarsnota met een discussienotitie over het versterken van de sociale cohesie die met name zal gaan over kleinere woningen. De heer Van Hattem (PVV) ziet nogal wat problemen bij de Bossche Stadsdelta en een daarvan heeft te maken met het Citadelhofje waar de mensen nu prettig en aangenaam wonen. Het college legt de bal bij BrabantWonen als eigenaar van het Citadelhofje en hij wil weten wat er gebeurt met de ontwikkeling van de Bossche Stadsdelta en in het bijzonder de bredere Citadelhof met het Design Museum als BrabantWonen uiteindelijk geen sloopbesluit neemt en de sociale huurwoningen laat staan.

Stikstof is nog een grote onzekerheid en hij wil onder andere de bewoners van het Citadelhofje niet in zo'n grote onzekerheid storten terwijl nog niet bekend is of dit plan in verband met alle stikstofeisen wel mogelijk is. De PVV maakt bezwaar tegen meer ruimte voor de moskee aan de Vogelstraat omdat hier zeer problematische ontwikkelingen zijn. De grondpercelen voor de noordelijke aanlanding van de Lage Diezebrug zijn nog niet in het bezit van de gemeente en hij vraagt of het college verwacht dat er net als destijds bij de Hoge Diezebrug een jarenlang traject volgt en of in onteigening is voorzien. Er is nog veel onduidelijkheid over de financiële haalbaarheid en veel hangt van de marktpartijen af. Hij is bang voor hetzelfde scenario als bij het Theater aan de Parade met veel kostenstijgingen en een ander financieel plaatje. De vraag is of projectontwikkelaars er nog wel zin in hebben met de vaste percentages voor sociale huur, in Eindhoven haken projectontwikkelaars af omdat hierdoor de kosten veel te hoog worden. De heer Vossen (PvdA) vraagt of de heer Van Hattem weet dat momenteel juist wel sociale huurwoningen worden gebouwd, dat de bouw van dure woningen stokt en dat corporaties een anticyclisch beleid kunnen voeren omdat ze over meerdere jaren kunnen plannen en juist ondernemers stoppen omdat zij snel geld willen verdienen.

De heer Van Hattem (PVV) weet dat bij een aantal grootschalige ontwikkelingen in Eindhoven een aantal projectontwikkelaars is afgehaakt vanwege het hoge percentage sociale huur dat ze moeten ontwikkelen. Hij is het er wel mee eens dat er ook een probleem is bij de duurdere koopwoningen en hij ziet ook dat de duurdere huurwoningen tegenwoordig langer te huur staan. Het is mogelijk dat de lage parkeernorm hiermee heeft te maken omdat mensen die een hoge huur betalen ook hun auto voor de deur willen parkeren. Hij denkt dat het Design Museum na 12

het Theater aan de Parade een tweede bodemloze put kan worden. Hij ziet de inzet op deelmobiliteit ook als een probleem, de PVV vindt dat er altijd ruimte voor de eigen auto moet zijn. Verder wil hij weten wat er gebeurt nu de woningmarkt wat inzakt, of niet voor leegstand wordt gebouwd. Bij de aanleg van de huidige Hoge Diezebrug is voor de huidige constructie van de Aa gekozen omdat de scheepvaart anders een probleem zou krijgen en hij vraagt daarom wat het toch doortrekken van de Aa voor de scheepvaart en de jachthaven zou betekenen. Mevrouw Van de Leemput (Bosch Belang) ziet een plan waar wonen, werken, recreëren, toerisme en kunst bij elkaar komen. Ze is blij met meer woningen dan gepland, het plan lijkt haalbaar en ze zou bijna willen vragen wanneer de eerste schop de grond in kan, maar ze heeft ook zorgen. Het plan wordt als haalbaar omschreven, maar ze vraagt zich af hoe het zit met de financiële haalbaarheid, investeerders, stijgende kosten, de grondexploitatie en het toekomstige milieubeleid. Reactie college Wethouder Van der Geld zegt dat project wordt uitgevoerd om een nieuw stuk binnenstad te creëren, vanwege de grote woningbouwopgave en omdat Den Bosch graag de Cultuurstad van het Zuiden verder wil uitbouwen.

Dit is een prachtig aan het water gelegen gebied dat wordt uitgebreid met groen en waar mensen straks heerlijk kunnen genieten om daarna vanuit het Design Museum door te gaan naar het evenementenplein om vervolgens de Boulevard langs de Dieze te nemen en dan bijvoorbeeld op de Tramkade te komen waar ook volop van de cultuur kan worden genoten. De Bossche Stadsdelta wordt een plek voor iedereen met 70% betaalbare woningen in een deel van de binnenstad. De heer Van Hoek (50PLUS) vraagt hoe de wethouder 70% betaalbare woningen hard kan maken zonder dat de projectontwikkelaar kan worden gecompenseerd met dure koop en dure huur. Wethouder Van der Geld denkt dat de projectontwikkelaar zich in de handen wrijven met een gemeenteraad die de wethouder vraagt alvast een cheque voor hen klaar te leggen, maar dat is hij niet van plan omdat ook de markt zich aan de wensen van de gemeente heeft te conformeren en hij denkt dat het haalbaar is, niet In de laatste plaats omdat het rijk € 100 miljoen voor infrastructurele maatregelen heeft toegezegd waardoor ongeveer 70% betaalbare woningen kunnen worden gebouwd. Het gaat om bijna € 30 miljoen aan NOVEX-geld voor de Bossche stadsdeeldelta.

De gemeente wilde voor deze eenmalige kans middelen bij het rijk en het waterschap ophalen en het rijk voteert € 100 miljoen, maar het is niet gelukt om geld bij het waterschap op te halen en daarom is het plan voor de stads-Aa geschrapt. Een van de suggesties van het waterschap was om de Aa door te trekken en er is gekeken wat dit voor de waterveiligheid betekent. Het doortrekken van de Aa bleek bijna geen invloed op de waterveiligheid te hebben en daarom kon het waterschap een eventuele bijdrage niet verantwoorden. De plek wordt nog wel gereserveerd omdat dit in de toekomst mogelijk wel kan, maar dan niet vanuit waterveiligheid maar vanuit stedelijke kwaliteit. Ook betaalbaar wonen is door de NOVEX-gelden binnen handbereik. De heer Van Hattem (PVV) vraagt of de wethouder iets over provinciale middelen kan zeggen. Wethouder Van der Geld geeft aan dat wordt gewerkt aan een samenwerkingsovereenkomst met de provincie voor de hele Spoorzone en dat dit een opmaat tot een eventuele bijdrage van de provincie kan zijn. De provincie Brabant doet dit op verschillende manieren, soms risicodragend mee-investeren en soms ook mee-exploiteren. Hierover lopen nog gesprekken met de provincie, maar dit heeft in het huidige politieke tij geen prioriteit. De heer Van Hattem (PVV) vraagt zich af of dit in het haalbaarheidsplaatje is meegenomen.

Hij hoorde de wethouder een droombeeld van de Bossche Stadsdelta schetsen, maar het is mogelijk dat bewoners gaan klagen over de herrie van alle evenementen. Wethouder Van der Geld zegt dat een evenement niet altijd herrie veroorzaakt en dat het ook om bijvoorbeeld een braderie kan gaan. Het wordt een wijk voor Iedereen, maar wel een wijk waar ook reuring is en daar moet iemand wel tegen kunnen. Iemand die in de binnenstad woont, moet daar überhaupt tegen kunnen omdat ook bijvoorbeeld aan de Parade 13

evenementen plaatsvinden. Er wordt niet vooraf geld ingecalculeerd, er is geen rekening mee gehouden dat de provincie een bijdrage gaat leveren. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) vraagt of NOVEX-geld voor het doortrekken van de Aa kan worden gebruikt. Wethouder Van der Geld zegt dat het doortrekken van de Aa minimaal € 8 miljoen kost en dat NOVEX-geld niet voor waterwegen mag worden gebruikt. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vraagt of het waterschap met de wijziging van de plannen überhaupt geen bijdrage meer levert. Wethouder Van der Geld is nog steeds met het waterschap in gesprek en hij probeert via het BO Leefomgeving middelen voor groen en water binnen te halen en een samenwerking met het waterschap voor de Spoorzone op te zetten. Het waterschap heeft aangegeven dat er altijd middelen zijn voor bijvoorbeeld ecologische verbindingszones. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vraagt om een Excelbestand met alle plussen en minnen. Wethouder Van der Geld vraagt zich af wat er in zo'n Excelbestand moet staan. Er is uitgegaan van de situatie in 2020 toen nog sprake was van een bijdrage van het rijk en van het waterschap.

Met het geld van het rijk kunnen infrastructurele maatregelen worden genomen en kan betaalbaar worden gebouwd, maar het is niet gelukt om geld van het waterschap te krijgen en daarom zijn de maatregelen waarvoor er een bijdrage van het waterschap zou komen geschrapt. Meer dan deze cijfers kan hij niet in een Excelbestand zetten. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) leest 'stond in de voorfase de haalbaarheid van het plan centraal, in deze fase gaat het om de maatschappelijke, technische, bedrijfseconomische en financiële haalbaarheid van de locatie', maar vervolgens staat er 'het gaat hierbij om onder andere verwervingskosten en milieukosten' en die kosten staan niet in de onderbouwing van de haalbaarheid. Hij gelooft niet dat de raad alleen op basis van de tekst die nu in het stuk staat moet concluderen dat dit project haalbaar is. Wethouder Van der Geld kan veel cijfers noemen en hij wil alles delen, maar niet alle cijfers kunnen worden gedeeld omdat het soms ook om bedrijfsgevoelige informatie en private belangen gaat. Dit is een tussenstap bij het openen van de individuele grondexploitaties en als er een stedenbouwkundige uitwerking is, wordt duidelijk of er een sluitend financieel plaatje is en daar kan de raad een fiat op geven.

Daarbij gaat het om gebieden waarvoor de gemeente zelf aan de lat staat, namelijk de Tramkade en de Citadelpoort, maar niet de rest van de noordkant omdat de gemeente daar een meer faciliterende rol heeft. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) wil alles wat publiek is, en het andere – misschien, - onder voorwaarden - inzien om de haalbaarheid te kunnen toetsen. Als dit een tussenstap is, vraagt hij zich af wat deze haalbaarheidsfase betekent. Wethouder Van der Geld zegt dat deze periode in het raadsvoorstel in 2020 al is aangekondigd en deze fase zo lang duurde omdat lobby's en samenwerking met andere overheden nodig is. Er is niet bij ieder project een haalbaarheidsfase en hier is die wel ingebouwd om extra zorgvuldig te zijn in zo'n complex en ambitieus project. De heer Dupuis (SP) vindt dat de wethouder de zaak omdraait met zijn opmerking dat iemand die in de binnenstad woont voor reuring kiest. Het is ook mogelijk om het woongebied in bijvoorbeeld Orthenpoort-Zuid en cultuur en uitgaan op de Tramkade te situeren. Wethouder Van der Geld ziet een gebied waar iedereen kan wonen, waar voortdurend reuring is en geen gebied zoals Düsseldorf waar het net buiten de binnenstad één grote kantoorvlakte is en waar discotheken en andere uitgaansgelegenheden zijn, maar waar overdag niets te doen is.

Het moet wel leefbaar blijven en er zullen niet dag en nacht hardcorefeesten zijn, maar het wordt wel een gebied waar dingen gebeuren en dat is anders dan in bijvoorbeeld de Maaspoort. 14

Er komt een gezonde mix van woningen met veel gestapeld bouw, gezinswoningen en appartementen. Er blijft voldoende ruimte om te manoeuvreren en als de financiële haalbaarheid onder druk komt, wil hij volhouden omdat er verschillende knoppen zijn waaraan kan worden gedraaid, er zou geld bij kunnen worden gelegd, de plannen kunnen worden bijgesteld of het kan allemaal wat langer duren. Het wordt een groen gebied, ook het gebied bij de stads-Aa dat daarmee waarde voor klimaatadaptatie en recreatie houdt. Er wordt ook zeker niet tot de oever van de Aa gebouwd. Groen is ook belangrijk omdat mensen die in hoogbouw wonen geen tuin hebben en het is goed voor de gemeenschapszin omdat mensen elkaar in het groen kunnen ontmoeten. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) voegt toe dat het verplicht is om hier een EVZ van 15 tot 20 meter neer te leggen. Wethouder Van der Geld gaat na of dit een verplichting is, maar de EVZ is zeker een ambitie. De heer Van Hattem (PVV) vraagt of de Aa dezelfde allure als de Königsallee in Düsseldorf krijgt. Wethouder Van der Geld wil graag een gebied waar mensen kunnen wandelen. Op de Königsallee rijden behoorlijk wat auto's, maar het genieten aan het water spreekt hem wel aan. De Bossche Stadsdelta staat niet op zichzelf, dat wordt een scharnierpunt tussen het Innovatiekwartier, het EKP en de noordelijke kant van de binnenstad.

Mensen kunnen in de toekomst langs de Citadel richting bijvoorbeeld het Kruithuis met het watermuseum en het Zuid-Willemspark lopen en hij wil de stads-Aa daar volledig tot zijn recht laten komen. Er zijn gesprekken met de omgeving op de Tramkade geweest, maar tijdens de haalbaarheidsfase is er geen uitgebreide participatie. Als de raad de haalbaarheidsfase goedkeurt, komen er stedenbouwkundige uitwerkingen van de deelgebieden Tramkade en Citadelpoort en dan is er ook volop contact met de omgeving, bijvoorbeeld ook door de kwartiermaker over het laden van de 45.000 m² niet-commerciële ruimte. Er zal worden gesproken met de huidige partners op de Tramkade, maar ook breder in de stad, de regio, en het land. De identiteit wordt op enkele manieren geborgd, door cultuur, het gebruiken van de buitenruimte voor ontmoeting en dergelijke en de opzet van de woonblokken, die worden zo gericht dat het mogelijk is om gemeenschappen te creeren. Den Bosch is behoorlijk ambitieus wat betreft de parkeernorm, die ambitie is hetzelfde als in Merwede in Utrecht, maar de uitvoering is wat anders en bezoekers en bewoners kunnen gewoon parkeren. De parkeergarage is een separaat project.

Het is bekend dat daar vervuilde grond is en er wordt gewerkt met een leeflaag waardoor er geen gezondheidsrisico's zijn, maar verder de grond in gaan brengt wel risico's met zich mee en daar komt hij op terug als met het project aan de slag wordt gegaan. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) zegt dat ieder gebouw een parkeerkelder krijgt en dat het gaat om een leeflaag van waarschijnlijk een meter dik. De gebouwen die hier nu staan, hebben geen kelder en hij had verwacht dat de risico's in het haalbaarheidsonderzoek waren meegenomen. Hij vraagt of hier stukken over zijn en of de raad die kan ontvangen. Wethouder Van der Geld zegt dat het niet per se zo is dat ieder gebouw een parkeerkelder krijgt, maar dat er ook in een mobility hub kan worden geparkeerd. De genoemde risico's moeten bij de grondexploitatie verder worden uitgesloten. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) ziet een paar verschillen met het project Merwede, zo komen er in de wijk Merwede geen autowegen de wijk in. In Den Bosch komen 33 parkeerplaatsen per 100 auto's en in Merwede krijgt 1 op de 4 woningen een parkeerplaats. Wethouder Van der Geld zegt dat de situatie in Den Bosch heel anders is dan die in Merwede omdat er in Den Bosch een as richting het centraal station is en iemand ook met de auto bij het station moet kunnen komen.

Een autoluwe binnenstad betekent wel dat al het verkeer dat niet in de binnenstad hoeft te zijn en de Diezebrug niet over hoeft via de Zandzuigerstraat of de snelweg kan rijden. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) vraagt wat de parkeernorm in Den Bosch precies is, ze denkt dat die hoger is dan in Utrecht. Verder wil ze weten waarom de Boschdijkstraat door de wijk heen wordt gelegd. 15

Wethouder Van der Geld zegt dat wandelaar en fietsers centraal staan, maar dat er nog steeds bestemmingsverkeer is, Bijvoorbeeld bij EKP wordt ook volop op deelmobiliteit ingezet en ook die auto's zijn bestemmingsverkeer. De Boschdijkstraat wordt verlegd vanwege de aanleg van een cultuurplein tussen de Verkadefabriek en Willem II, maar die krijgt een autoluwe inrichting waardoor dit geen aantrekkelijke route wordt. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) vraagt of de wethouder bedoelt dat iemand die daar niet gaat wonen vanuit het centrum via de Boschdijkstraat naar de Diezekade kan rijden. Wethouder Van der Geld zegt dat de route zo wordt aangelegd dat deze weg wel toegankelijk maar niet aantrekkelijk wordt. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) vraagt in hoeverre de Boschdijkstraat nog wel bereikbaar blijft voor de hulpdiensten. Wethouder Van der Geld zegt dat de Boschdijkstraat en de Vogelstraat in verband met de hulpdiensten bereikbaar blijven. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) citeert 'dat vereist een zorgvuldige inpassing van de straat die in de toekomst vooral een functie voor lokaal bestemmingsverkeer heeft' en hij vraagt of dit verband houdt met deze plannen of dat dit de voorbereiding is op een ooit autoluwe straat. Wethouder Van der Geld zegt dat het in deze plannen een autoluwe straat wordt.

De heer Van Silfhout (Volt) weet dat een parkeernorm van 0,7 per huishouden in Merwede tot problemen leidt en dat ze daar ver onder zijn gaan zitten. Den Bosch heeft een veel hogere parkeernorm en daarom begrijpt hij de vergelijking niet. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) vraagt of dit een tweede termijn of de beantwoording is en of er dan nog een tweede termijn komt. De voorzitter zegt dat de wethouder bezig is met de beantwoording en dat fracties interrupties mogen plegen op basis van zijn antwoorden. Hij is het er wel mee eens dat er veel vragen zijn. Verder geeft hij aan dat er na de pauze een tweede termijn volgt. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) doet een ordevoorstel. Hij wil deze ronde wat uitgebreider doen en de tweede termijn overslaan. De voorzitter wil de mensen die behoefte aan een tweede termijn hebben die niet ontnemen. Wethouder Van der Geld wil niet tot in detail op het verschil met het project Merwede ingaan. De context in Den Bosch is heel anders dan die in Merwede waardoor een vergelijking mank gaat en stelt voor eens een werkbezoek aan Merwede af te leggen. De heer Van Silfhout (Volt). vraagt of er geen problemen ontstaan als de parkeernorm in de Bossche Stadsdelta lager wordt. Wethouder Van der Geld zegt dat de parkeernorm omlaag moet en gaat.