Bijlage bij brief De Dieze: Plan van aanpak ZP de Dieze

Plan van aanpak Zonnepark De Dieze in ‘s-Hertogenbosch

Een plan van duurzaam energiebedrijf Pure Energie Juni 2021

Pure Energie Hengelosestraat 585 7512 AG Enschede info@zonneparkdedieze.nl www.zonneparkdedieze.nl

1

Inhoud 1.

Inleiding ...................................................................................................................................................................... 3

2.

Initiatiefnemer ........................................................................................................................................................... 3 Pure Energie .................................................................................................................................................................. 3

3.

Onze werkwijze .......................................................................................................................................................... 3

4.

Het idee ...................................................................................................................................................................... 4 Zonnepark van 5,8 hectare ........................................................................................................................................... 4 Energieopbrengst .......................................................................................................................................................... 6 Analyse van het bestaande gebied ............................................................................................................................... 6

5.

Stappenplan participatie omwonenden en andere belanghebbenden in de planvorming ....................................... 7 Samenwerking Stichting Platform Coöperatief Duurzaam Noordoost Brabant ........................................................... 8 Werkgroep .................................................................................................................................................................... 8 Lokaal eigenaarschap .................................................................................................................................................... 8

6.

Gebiedsvisie en -aanpak ............................................................................................................................................. 9 Meerwaarde ecologie en biodiversiteit ........................................................................................................................ 9 Zachte overgang ............................................................................................................................................................ 9 Effect op woon- en leefklimaat ................................................................................................................................... 10 Transformatie naar groen energielandschap .............................................................................................................. 12

7.

Maatschappelijke meerwaarde ................................................................................................................................ 13 Meervoudig ruimtegebruik ......................................................................................................................................... 13 Verduurzaming van de omgeving ............................................................................................................................... 13 Maatregelen die de impact op de omgeving beperken .............................................................................................. 13 Bijdrage aan maatschappelijke doelen ....................................................................................................................... 14

2

1.

Inleiding

Duurzaam energiebedrijf Pure Energie heeft een idee voor een zonnepark tussen de Gemaalweg en de A59, onder één van de windmolens van windpark Rietvelden in de gemeente ‘s-Hertogenbosch. In dit Plan van aanpak lichten we toe wie wij zijn, wat onze werkwijze is, wat ons idee is, hoe we de omgeving betrekken bij de ontwikkeling en realisatie van het zonnepark en hoe we omgaan met (financiële) participatie. Samenwerking staat voor ons centraal in onze werkwijze. We zijn er namelijk van overtuigd dat goede samenwerking tussen inwoners, maatschappelijke organisaties, bedrijven, overheidsinstanties en ons onontbeerlijk is om de klimaatdoelstellingen te behalen. Die doelstellingen zijn ambitieus, zowel op Europees, nationaal als provinciaal niveau. Ook uw gemeente heeft ambities op dit gebied.

2.

Initiatiefnemer

Pure Energie Initiatiefnemer van Zonnepark de Dieze is Pure Energie. Pure Energie is een duurzaam energiebedrijf, gevestigd in Enschede. Al 25 jaar werkt het bedrijf aan de verduurzaming van Nederland door eigen windmolens en zonneparken samen met de directe omgeving te realiseren. Iedereen, zowel particulier als zakelijk, kan de groene stroom uit deze windmolens en zonneparken afnemen door klant te worden van Pure Energie. We hebben kennis van alle facetten: van locatieonderzoek, planologische procedure en omgevingsproces tot bouw en beheer van de windmolens en zonneparken en het leveren van de groene stroom. We leveren ook zonnepanelen aan bedrijven en particulieren. Pure Energie levert klanten alleen de stroom die het zelf opwekt met eigen windmolens en zonneparken die alleen in Nederland staan. Daarom is Pure Energie in 2020 als enige acht jaar achter elkaar uitgeroepen tot groenste energieleverancier van Nederland in een onderzoek van de Consumentenbond, WISE, Greenpeace en Natuur & Milieu. Meer informatie over Pure Energie staat op www.pure-energie.nl. Meer informatie over het idee van Pure Energie voor Zonnepark de Dieze staat op www.zonneparkdedieze.nl. Namens Pure Energie zijn Henk Schoonvelde, Frank Schothuis en Ira Hesp lid van het projectteam van Pure Energie Zonnepark de Dieze B.V.

Henk Schoonvelde Projectleider

3.

Frank Schothuis Adviseur Vergunningen

Ira Hesp Omgevingsmanager

Onze werkwijze

Een duurzame samenleving opbouwen doen we samen. Dat betekent dat wij bij de ontwikkeling van het zonnepark De Dieze nadrukkelijk oog hebben voor de directe omgeving. We zoeken actief contact met de omgeving en hebben een luisterend oor voor alle betrokkenen, want wij beseffen dat wij werken in de woon- en werkomgeving van anderen. Ook dragen wij oplossingen of hulp aan. Deze werkwijze vloeit voort uit onze Twente achtergrond, waar ‘Noaberschap’ een belangrijk onderdeel is van de samenleving. Van oudsher moeten ‘noabers’ (buren) op elkaar kunnen rekenen en naar elkaar omkijken. • Met onze eigen wind- en zonprojecten wekken we duurzame elektriciteit op. Dit draagt eraan bij dat de wereld leefbaar blijft voor huidige en toekomstige generaties. Van onze winst investeren we 90 procent weer in nieuwe duurzame energieprojecten. De andere 10 procent gaat naar het Pure Energie Fonds. Dit fonds 3

•

•

•

•

4.

ondersteunt projecten die bijdragen aan een duurzame samenleving. Meer informatie: www.pureenergiefonds.nl. We werken altijd samen met de grondeigena(a)ren, de nabije omgeving en de lokale overheid. Daarbij betrekken we iedereen zo vroeg mogelijk. Naast het bespreken van onze plannen, vinden we het belangrijk om te weten wat welke vragen, ideeën en zorgen er de omgeving zijn. Dit doen we onder meer door met regelmaat persoonlijke gesprekken te voeren, informatiebijeenkomsten te organiseren en, indien nodig, een omgevingsraad, werkgroep of klankbordgroep op te zetten. Waar mogelijk, adviseren, ondersteunen en ontzorgen we lokale energiecoöperaties. Door samen te werken kunnen we kennis en ervaring delen. Ook weten wij dan (beter) wat er speelt en waar we rekening mee moeten houden in de omgeving. Noaberschap betekent ook elkaar wat gunnen. Als het mogelijk is, willen wij dat bedrijven uit de regio ook voordeel hebben van onze projecten. Denk hierbij aan het lokaal opdracht geven aan een aannemersbedrijf of grondverzetbedrijf. ‘Noaber’ (buren) zijn er altijd voor elkaar. Dat betekent dat als het wind- of zonnepark in bedrijf is, wij in contact blijven met de omgeving.

Het idee

In samenwerking met grondeigenaren aan de Gemaalweg zijn wij van plan om een zonnepark te bouwen. De locatie van het beoogde Zonnepark de Dieze (verder ZP de Dieze) is gelegen parallel aan de snelweg A59 en de Gemaalweg. Aan de noordkant bevindt zich de rioolwaterzuiveringsinstallatie, ten oosten is windmolen Treurenburg gelegen en in het plangebied van ZP de Dieze wordt een windmolen van Windpark De Rietvelden gebouwd. Het gebied ligt ten noordwesten van ’s-Hertogenbosch en ten noorden van de snelweg A59, in de gemeente ’s-Hertogenbosch. Op de kleine onderstaande foto is het plangebied geel gemarkeerd.

Op de concept inrichtingsschets is goed te zien hoe het zonnepark een natuurlijke overgang creëert van industrie naar de natuur door de ruime ecologische rand aan de westzijde.

Zonnepark van 5,8 hectare Het initiatief bestaat uit een zonnepark met een bruto-oppervlakte van 5,8 hectare. Hiervan wordt zo’n 30% gebruikt voor landschappelijke inpassing en ecologische maatregelen (zie ook kader). Dat betekent dat we netto circa 3,8 hectare aan zonnepanelen plaatsen. 4

Transformatiezone De gemeente ’s-Hertogenbosch hanteert in haar Visie energielandschap (vastgesteld op 18 december 2020) drie verschillende strategieën om de ontwikkeling van duurzame energie te sturen: vrijwaren, inpassen en transformeren. Aangrenzend (ten zuiden) aan het plangebied van ZP de Dieze ligt de snelweg A59. Aan de noordkant ligt de rioolwaterzuiveringsinstallatie met een eigen zonnepark, ten oosten is windmolen Treurenburg gelegen en in het plangebied wordt een windmolen van Windpark De Rietvelden gebouwd. De snelweg A59 en de opwek van duurzame energie is hier nadrukkelijk aanwezig. Op grond van de Visie energielandschap is dit gebied aangewezen als snelwegenlandschap. De strategie ‘transformeren’ is van toepassing op zonneenergie in het deelgebied snelwegen en hiermee is het plangebied voor Zonnepark de Dieze aangewezen als Transformatiezone (zonne- en windenergie).

Minimaal 25 procent voor landschap en ecologie Pure Energie vindt het belangrijk dat het zonnepark goed landschappelijk wordt ingepast en dat er ruimte is voor ecologische verbetermaatregelen. Daarom legt zij zichzelf op dat minimaal 25 procent van het plangebied niet wordt bebouwd met zonnepanelen, maar wordt gebruikt voor landschappelijke inpassing en ecologische maatregelen. Dit sluit ook aan bij de landelijke gedragscode Zon op Land. Samen met de omgeving van ZP de Dieze willen we bepalen welke maatregelen we nemen op het gebied van landschap en ecologie.

In het plangebied kan windenergie en zonne-energie worden gerealiseerd waarbij een gebiedsgerichte aanpak wordt nagestreefd waarin alle initiatieven in het gebied worden opgehaald. Bij inrichting van het plangebied van ZP de Dieze ontstaat een essentieel ander, nieuw landschap waarbij het opwekken van duurzame energie nadrukkelijk samengaat met ruimtelijke kwaliteit en verduurzaming van de omgeving (een integrale verduurzamingstransformatie).

Locatie ZP de Dieze

Visie energielandschap (Deel A) Kaart ‘Transformeren’ In Nederland worden wind- en zonne-initiatieven veelal gerealiseerd in de buurt van en parallel aan grootschalige infrastructuur. Aansluiten bij grootschalige infrastructuur is één van de suggesties vanuit het Nationaal Programma Regionale Energiestrategie aan de verschillende RES-regio’s voor de inpassing van wind- en zonneparken. Aansluiten bij infrastructuur zoals snelwegen zorgt voor herkenbaarheid. Ook draagt het eraan bij dat andere locaties in de regio met hoogwaardige culturele, ecologische of landschappelijke elementen (deels) worden ontzien.

5

Energieopbrengst De gemeenteraad heeft in het verleden meerdere keren – in 2008, 2017 en 2019 – doelen vastgesteld voor een klimaatneutraal ’s-Hertogenbosch in 2050. Als tussendoelen zijn daarbij aangegeven: • Een klimaatneutrale gemeentelijke organisatie in 2020; • Een klimaatneutrale gebouwde omgeving in 2035. ‘Klimaatneutraal’ staat hierbij voor een situatie waarbij geen CO2-uitstoot meer plaatsvindt, omdat alleen nog duurzaam opgewekte energie wordt gebruikt. In de ‘Nota Duurzaam ’s-Hertogenbosch’ (2019) wordt hiervoor de term CO2-neutraal gebruikt. Om ’klimaatneutraal’ te bereiken moet het energiegebruik drastisch verminderd worden. Parallel daaraan moet (grootschalig) duurzame energie opgewekt worden om te kunnen voldoen aan de vraag naar energie. De weg naar klimaatneutraal in 2050 is uitgewerkt in het Energietransitieprogramma. De Visie energielandschap is één van de onderdelen van het Energietransitieprogramma van de gemeente. Het Energietransitieprogramma richt zich op alle vormen van energiebesparing en opwekking van duurzame energie. ‘s-Hertogenbosch loopt met haar beleid ook in de pas met de in het (ontwerp) landelijke klimaatakkoord voorgestelde aanpak van: ‘verregaande energiebesparing naast de lokale opwekking van duurzame energie’.

In de Concept RES Noordoost Brabant, heeft ’s- Hertogenbosch een lokale opgave van 1,04 PJ aan hernieuwbaar op te wekken elektriciteit. Dit is de bijdrage aan de regionale opgave voor opwek duurzame energie, met een planhorizon van 2030, die alleen betrekking heeft op de gebouwde omgeving. De planhorizon van de Visie energielandschap is langer. Dit betekent dat het regionale bod een minimum is en dat de gemeente, gelet op de gemeentelijke doelstellingen van klimaatneutraal in 2050, waar mogelijk meer kansen wil en moet pakken. Deze visie geeft de beleidsruimte voor initiatieven voor duurzame energie. Het biedt echter geen harde garantie dat de doelstelling hiermee behaald wordt. Concrete initiatieven moeten aantonen dat zij voldoen aan het handelingsperspectief, zodat een ruimtelijke procedure kan worden doorlopen. Dit Plan van aanpak voor ZP de Dieze is daar een aanzet toe. De gemeente ’s-Hertogenbosch wil in 2050 energieneutraal zijn. Daarvoor zijn vele maatregelen nodig: energie besparen, gedragsverandering en duurzame energiebronnen gebruiken. Bij dat laatste is het geen keuze tussen bijvoorbeeld zonne- of windenergie, maar is de inzet van allebei nodig, aangevuld met andere vormen. Zowel zonnepanelen op daken als grondgebonden zonneparken zijn nodig, net zoals windmolens op zee en op land onmisbaar zijn. Het is en-en-en.

Zonnepark de Dieze levert een bijdrage aan deze energieneutraliteit. Conform de gedragscode Zon op Land van branchevereniging Holland Solar wordt minimaal 25 procent van de beschikbare oppervlakte niet bebouwd met zonnepanelen, maar wordt dit deel gebruikt voor landschappelijke inpassing en ecologische verbeteringen. Het totale plangebied is 5,8 hectare. Hiervan blijft minimaal 25% van het totaal beschikbare oppervlakte onbedekt. Dat resulteert in een zonnepark van netto circa 3,8 hectare. Een gebied van deze omvang wekt per jaar circa 5,5 miljoen kilowattuur (kWh) / 5.506 MWh / 0,0198 PJ op. Dit is een indicatie. Op dit moment is het type zonnepanelen voor dit zonnepark, en daarmee het vermogen, nog niet bekend. Daarom is er nog geen exacte opbrengst te geven. Met een opbrengst van 5,5 miljoen kWh, kunnen ongeveer 1.833 huishoudens van duurzame elektriciteit worden voorzien. Dit draagt bij aan de doelstelling van de gemeente ‘s-Hertogenbosch om in 2050 energieneutraal te zijn.

Analyse van het bestaande gebied Het plangebied van ZP de Dieze valt onder de Dieskant wat vroeger onderdeel was van ‘Polder van Empel en Meerwijk’. Het gebied is gevormd door afzettingen van de rivier De Dieze. Hierdoor is een bodem van kom- en oeverwalvlaktes ontstaan. Er liep een spoorverbinding (noord-zuid) door deze polder die niet tot een grote landschappelijke tweedeling in de polder leidde. De structuren en agrarische activiteiten bleven aan beide zijden hetzelfde waardoor het als één polder werd beschouwd. Eind 1900 werd dit anders. ‘s-Hertogenbosch werd steeds verder richting het noorden uitgebouwd waarmee de openheid van de polder onder druk kwam te staan. De nieuwe wegen en industriegebieden aan de randen van de stad leidden tot een grote transformatie en versnippering van het gebied. Kleinere agrarische percelen was alles wat overbleef van dit eens zo grote agrarische gebied. Deze reststukken werden verder ontwikkeld als natuur of ze bleven in agrarisch gebruik, vaak als grasland. Het plangebied van het beoogde zonnepark is een dergelijk agrarisch reststuk. Door de realisatie van een zonnepark krijgt dit perceel een prominente functie en raakt het verweven met zijn omgeving. Het sluit aan op de realisatie van twee windmolens in het plangebied en in de directe omgeving en het reeds gerealiseerde zonnepark van de rioolwaterzuiveringsinstallatie.

De realisatie van dit zonnepark verzacht de overgang tussen de industrie en de natuur. 6

Kernkwaliteiten Door de herverkaveling en de complete transformatie van het plangebied, zijn de kernkwaliteiten zoals landschapselementen en kenmerkende verkaveling verdwenen. De grootste kernkwaliteit van dit gebied is dat een ontwikkeling op deze locatie een versterking kan verzorgen voor de rand van De Dieze en zijn aanliggende natuurgebieden, zodat dit een logische overgang wordt naar het kleinschalige en natuurlijke rivierdal. Zwaktes van het gebied • Verrommeld landschap met vele functies • Agrarische percelen die resteren zijn verminderd interessant voor agrarisch gebruik • De A59 vormt een harde lijn door het landschap en over De Dieze • Overgebleven agrarische percelen vormen onderbrekingen van ecologische structuren

Kansen voor het gebied • Plangebied kan ingezet worden als logische overgang tussen de industrie en De Dieze • Plangebied kan worden ingezet als stapsteen voor de ecologische noord-zuid verbinding • Plangebied ligt in het ‘snelwegenlandschap’ en is onderdeel van het ‘transformatiegebied’, zoals aangeduid in de Visie energielandschap (vastgesteld juli 2020) • Het zonnepark geeft ruimte voor ecologische, landschappelijke en recreatieve inrichting • De noordelijk gelegen rioolwaterzuiveringsinstallatie heeft een eigen zonnepark en een strook ten westen van de rioolwaterzuiveringsinstallatie is natuurlijk ingericht met o.a. twee nieuwe poelen. De ontwikkeling van ZP de Dieze sluit daarop aan

Figuur 1 Historische kaart 1875

Figuur 2 Historische kaart 1900

Figuur 3 Historische kaart 1970

Figuur 4 Historische kaart 2000

5. Stappenplan participatie omwonenden en andere belanghebbenden in de planvorming Samenwerking tussen inwoners, maatschappelijke organisaties, bedrijven en overheid is onontbeerlijk om de transitie naar een duurzame energievoorziening te laten slagen. Dat is nodig bij het vaststellen van beleid, maar ook zeker om concrete projecten zoals een zonnepark te kunnen realiseren. We nodigen daarom iedereen in de omgeving uit om betrokken te zijn, om het initiatief samen te realiseren. Pure Energie streeft bij haar projecten naar 50% lokaal eigendom via een lokale energiecoöperatie. Bij het bekend maken van het idee voor ZP de Dieze in september 2020 was er geen lokale coöperatie om eventueel mee samen te werken. Ondertussen hebben enkele bestuurders van Coöperatieve vereniging Bossche Windmolen West (de doelcoöperatie met 550 leden die op Windpark De Rietvelden een burgermolen bouwt) het initiatief genomen om het Platform Coöperatief Duurzaam Noordoost Brabant op te richten. Pure Energie en Platform Coöperatief Duurzaam Noordoost Brabant hebben een intentieverklaring voor samenwerking ondertekend. In de intentieverklaring wordt verwezen naar een Plan van aanpak voor burgerparticipatie Zonnepark de Dieze.

7

Samenwerking Stichting Platform Coöperatief Duurzaam Noordoost Brabant Stichting Platform Coöperatief Duurzaam Noordoost Brabant (hierna genoemd ‘het Platform’) is op 3 maart 2021 opgericht en pleit vóór energietransitie en vóór burgerparticipatie. Het Platform wil bevorderen dat de grootschalige projecten voor de opwek van hernieuwbare energie zoveel mogelijk een coöperatief karakter krijgen, waardoor de omgeving meer betrokken raakt bij de energietransitie. Het Platform streeft naar gelijkwaardige samenwerking tussen overheid (gemeente), markt (ontwikkelaars) én omgeving (omwonenden). Het Platform streeft bovendien naar minimaal 50% lokaal eigendom, ongeacht financiële draagkracht en ongeacht de verschijningsvorm van dat lokale eigendom. Voor wat betreft de definitie van lokaal eigendom neemt de stichting als vertrekpunt hetgeen er in het Klimaatakkoord over is opgenomen. Het Platform neemt een onafhankelijke positie in met als uitgangspunt dat het project gerealiseerd gaat worden met zo maximaal mogelijk eigendom van de lokale omgeving. De rol van het Platform is dus om voor het project in samenwerking met de ontwikkelaar het lokaal eigendom vorm te geven. Het Platform onderzoekt, inventariseert, analyseert op haalbaarheid en mobiliseert de omgeving.

De ‘deliverable’ is niet alleen een plan voor lokaal eigendom dat kan rekenen op draagvlak in de omgeving, maar bij voorkeur ook een entiteit die dat gaat ontwikkelen. In een eerdere fase van ontwikkeling voor plannen voor dit zonnepark, heeft Pure Energie betrokkenen zoals omwonenden en maatschappelijke organisaties uitgenodigd om deel te nemen aan een op te richten werkgroep. In een later stadium is er via een brief naar direct omwonenden nogmaals een oproep tot deelname gedaan.

Werkgroep Als op basis van dit Plan van aanpak het idee voor ZP de Dieze geselecteerd wordt voor verdere uitwerking, stellen Pure Energie en het Platform voor om na een eerste, inventariserend onderzoek door het Platform te komen tot een werkgroep of enige andere vorm van samenwerking met de omgeving waarin omwonenden, bedrijven en maatschappelijke organisaties deelnemen om in samenspraak met de initiatiefnemers een concreet plan voor ZP de Dieze te maken. Door het instellen van een werkgroep kan de omgeving op gestructureerde wijze betrokken zijn bij het zonnepark. Mobilisatie van de omgeving, onderzoek naar de landschappelijke inpassing, naar maatregelen ter behoud of versterking van ecologische waarden en naar de inrichting van het terrein zijn daarbij van groot belang. Ook financiële participatie is onderwerp van gesprek in de werkgroep. Zij denken mee in de besteding van een omgevingsfonds en in het nieuwe participatievehikel dat zal worden voorgesteld door Platform Coöperatief Duurzaam Noordoost Brabant. Bovendien kan de werkgroep een adviserende rol spelen naar de initiatiefnemers met betrekking tot communicatie naar de bredere omgeving van het beoogde zonnepark. Ook kunnen zij adviseren over het betrekken van de omgeving in de periode tussen start ruimtelijke procedure en (eventuele) realisatie van het zonnepark.

Pure Energie en Platform Coöperatief Duurzaam Noordoost Brabant zijn zo open mogelijk met het delen van informatie met betrokkenen, rekening houdend met privacy- en bedrijfsgevoelige informatie. Als zij bepaalde informatie niet kunnen delen vanwege bijvoorbeeld privacy, lichten zij dat zo veel mogelijk toe.

Lokaal eigenaarschap Lokale energiecoöperatie Een gebruikelijke manier van financiële participatie bij een zonnepark is lid worden van een lokale energie coöperatie. De initiatiefnemer en het Platform Coöperatief Duurzaam Noordoost Brabant hebben voor het ontwikkelen en exploiteren van zonnepark een intentieverklaring getekend. Het Platform Coöperatief Duurzaam Noordoost Brabant heeft geen ontwikkelgeld, grondpositie of vermogen om in te brengen. Sterker nog, statutair is vastgelegd dat het platform zelf niet (risicodragend) investeert in de coöperatieve projecten die het opricht of waar ze bij betrokken is. Wel maakt het Platform het mogelijk dat de lokale omgeving risicodragend gaat investeren. Onder andere door een strategische samenwerking met de Brabantse Ontwikkelingsmaatschappij (en in het verlengde daarvan het Energiefonds Brabant) is geborgd dat vermogen beschikbaar is waarmee (50%) lokaal eigendom gerealiseerd kan worden. Door het Energiefonds Brabant in positie te brengen als mogelijke partner van de ontwikkelaar, komen ontwikkelrendementen van het project ook voor de omgeving beschikbaar. 8

Het Platform zal erop toezien, onder andere door goede contractuele afspraken met de ontwikkelaar, dat de ontwikkelaar de ontwikkelrechten dan wel aandelen overdraagt aan de dan ontstane formele verschijningsvorm van het lokale eigendom. Die vorm kan een energiecoöperatie zijn maar ook een entiteit waarmee op andere wijze genoemd eigendom wordt gerealiseerd (bijvoorbeeld een model waarbij het Energiefonds Brabant is betrokken).

6.

Gebiedsvisie en -aanpak

De gemeente ’s-Hertogenbosch kiest voor een integrale aanpak, die erop gericht is dat de energieopgave ook bijdraagt aan het realiseren van andere doelstellingen, zoals natuurontwikkeling en het verbeteren van recreatiemogelijkheden. Zoveel mogelijk rekening houden met het woon- en leefklimaat van omwonenden is hierbij tegelijkertijd het uitgangspunt. Zonne-energie wordt volgens de gemeentelijke visie bij voorkeur ontwikkeld op locaties die aansluiten bij snelwegen en op (zandwin)plassen. De ontwikkeling moet leiden tot ruimtelijke kwaliteit en maatschappelijke meerwaarde. Plangebied ‘De Dieze’ ligt in het snelweglandschap van snelweg A59 en voldoet hiermee aan de primaire eis van het gemeentelijke Uitvoeringsprogramma. Ook ligt het in het snelweglandschap met de doelstelling ‘Transformeren’ en onder een windmolen van Windpark De Rietvelden. Om die reden ontstaat een koppelkans voor zon- en windenergie en versterkt de realisatie van een zonnepark op deze plek de strategie voor de integrale verduurzamingstransformatie en de kwaliteit van het snelweglandschap.

Meerwaarde ecologie en biodiversiteit Het plangebied vormt twee overgangszones, één in de noord-zuidrichting en de andere in de oost-westrichting. In de noord-zuidrichting vormt het onderdeel van een ecologische structuur langs De Dieze. Het zonnepark vormt met het nieuwe landschap een logische koppeling in beide overgangen. Het plangebied wordt met de aanleg van een zonnepark een stapsteen tussen de Diezemonding ten zuiden en de Henriëttewaard en het Engelse Gat ten noorden. Deze twee natuurgebieden worden op dit moment enkel door de rivier De Dieze met elkaar verbonden. Door het plangebied te betrekken bij dit natuurnetwerk wordt de verbinding versterkt. Daarnaast sluit deze inpassing en inrichting aan bij het plan ‘De Groene Delta’, waarbij natuur- en recreatiegebieden de stad ’s Hertogenbosch omringen. Het plangebied kan een belangrijke rol vervullen om natuur en recreatie rondom de stad te versterken. Het levert op verschillende fronten een meerwaarde op voor mens, dier en de stad. De aangrenzende grond ten westen van het plangebied is eigendom van een projectontwikkelaar waardoor overige kansen voor natuurontwikkeling op die percelen vrijwel niet aanwezig zijn. Daarmee wordt de rol van de percelen van het zonnepark nog belangrijker. Deze inrichting betreft een meerwaarde voor de ecologische verbinding en de plaatselijke biodiversiteit.

Pure Energie heeft hier ervaring mee, onder andere bij de ontwikkeling van een zonnepark waarbij het plangebied wordt ingericht als geschikte biotoop voor de patrijs (zonnepark Onder Ons in De Krim, gemeente Hardenberg). Door het biotoop zo in te richten, wordt het gebied ook aantrekkelijk voor andere soorten, blijkt uit het advies van (lokale) ecologen. Zo is het mogelijk enkele hectares weiland en akker in te richten als ecologisch aantrekkelijk gebied. Pure Energie gaat dit nu oppakken, samen met de omgeving en lokale ecologen en/of natuurkenners: met inbreng van de omgeving een zonnepark maken dat een ecologische impuls kan zijn. Hierbij wordt de ‘Gedragscode Zon op Land’ gevolgd waardoor minimaal 25 procent van het plangebied onbedekt blijft (onbedekt met panelen) en kan worden gebruikt voor landschappelijke inpassing en ecologische verbeteringen: https://hollandsolar.nl/gedragscodezonopland.

Zachte overgang In de oostwest-richting dient het plangebied als overgangsgebied tussen de verstedelijking en de natuurlijke Dieze. Momenteel vormt de weg Treurenburg en het spoor de overgang tussen het industrieterrein het plangebied. Het plangebied is in gebruik als agrarisch grasland, strak beheerde percelen, waardoor er ook met De Dieze die ten westen ligt, geen zachte overgang is. Door het ontwikkelen van een zonnepark ontstaat er ruimte om natuurlijke overgangen te creëren. Het zonnepark zal een zachte overgang vormen tussen de twee landschappen. De drie opzichzelfstaande gebieden, De Dieze, het plangebied, en het industrieterrein worden op natuurlijke wijze aan elkaar verbonden. Door aan de zijde van de industrie de zonnepanelen te plaatsen en richting De Dieze een overgang te maken naar een natuurlijk en ecologische inpassing zal de overgang tussen deze twee landschappen verzacht worden. Zo wordt de beleving van het landschap van De Dieze op die plek versterkt. Hierdoor wordt er niet enkel geïnvesteerd in duurzame energie, maar ook in natuur- en landschapsontwikkeling. 9

Effect op woon- en leefklimaat Het plangebied voor ZP de Dieze ligt in een polder waar nooit bewoning heeft plaatsgevonden. Pas tijdens de ruilverkaveling rond 1960 is hier één agrarisch erf gevestigd, dat nog steeds bewoond wordt door de eigenaar van het plangebied. Hij voert geen agrarische activiteiten meer uit en wil zijn grond graag op een andere manier inzetten. Langs de Gemaalweg is een aantal woningen gevestigd die uitkijken op de Dieze en op de agrarische percelen, op het industrieterrein Treurenburg en op de rioolwaterzuiveringsinstallatie met eigen zonnepark. Het plangebied ligt voor deze omwonenden op een ruime afstand van circa 350 meter. Door de komst van ZP de Dieze, met een ecologische inrichting aan de westkant, wordt dit uitzicht natuurlijker. Het zonnepark sluit aan op bestaande recreatieve netwerken zoals ‘wandelen door de Bossche Polders’, ‘Rondje Treurenburg’, ‘Maarten van Rossumpad’ en fietsroute ‘Linie 1829’ en de knooppuntenroute. Met het voorliggende plan wordt een nieuw wandelpad gerealiseerd met informatiepunten, dat met de bestaande recreatienetwerken wordt verbonden.

Effecten woon- en leefklimaat • De direct aanwonenden zijn de eigenaren van het plangebied • Het plangebied voor het zonnepark ligt op een ruime afstand van andere omwonenden (circa 350 meter) • Omwonenden ter hoogte van de dijk krijgen zicht op een ruime ecologische rand ten westen van het zonnepark • Door de realisatie van een wandelpad wordt een recreatieve verbinding aangelegd voor omwonenden en andere recreanten, dat wordt aangesloten op bestaande recreatienetwerken. Om het gebied ecologisch interessant te maken moet er een aantal maatregelen worden uitgevoerd. Uit ecologisch onderzoek blijkt dat het plangebied voor veel soorten nu niet geschikt is als leefgebied. Hierdoor zal het zonder extra inspanning ook geen onderdeel worden van de natuurverbinding. Er worden daarom plekken gerealiseerd die gaan fungeren als verblijf-, rust- en/of voortplantingsplaats. De ecologische kans ligt bij in het inrichten van poelen, natuurvriendelijke oevers met ruigte en kruiden- en bloemrijk grasland tussen en rondom panelen. Ecologische meerwaarde • Natuurvriendelijke oevers • Poelen met ruigte • Kruiden- en bloemenrijk grasland • Extensief beheer (begrazing of 2 x per jaar machinaal (alternerend) maaien) • Een strook ten westen van de rioolwaterzuiveringsinstallatie is natuurlijk ingericht met o.a. twee nieuwe poelen en extra beplanting.

ZP de Dieze is hieraan gekoppeld en draagt bij aan deze ecologische verbinding tussen de Ertveldpolder en de Henriëttewaard. Inrichting van het zonnepark • De panelen worden in een zuid-opstelling geplaatst. • Vanwege de zuid-gerichte opstelling is een constructiehoogte van het zonnepark nodig van 2,5 meter, die landschappelijk zal worden ingepast met een bloemen- en kruidenrijk grasland, poelen, natuurvriendelijke oevers, struweel en eventueel begrazing). • Bij deze opstellingen is er meer ruimte tussen de tafels met zonnepanelen waardoor licht en water beter de bodem bereiken en hogere biodiversiteit mogelijk blijft. • Pure Energie werkt volgens de vastgestelde ‘Gedragscode Zon op Land’ van branchevereniging Holland Solar, waardoor minimaal 25% van het totale plangebied onbedekt blijft. • Landschappelijke ingrepen zorgen ervoor dat het zonnepark een impuls kan geven aan de lokale ecologie en biodiversiteit. Natuurlijke inrichting Circa 30% van het plangebied wordt ingezet voor het realiseren van nieuwe natuur (ongeveer 2 hectare). Deze natuur wordt ingezet om een bijdrage te leveren aan het ecologische netwerk rondom ’s-Hertogenbosch. Op de overige 70% (circa 3,8 hectare) worden de zonnepanelen geplaatst.

Poelen Poelen kunnen dienen als groeiplaats voor water-, moeras- en oeverplanten, als leefgebied voor amfibieën, insecten en andere ongewervelden, maar ook als drinkplaats voor vogels en zoogdieren. Daarnaast zorgen poelen voor variatie op het terrein en zorgt het voor een aansluiting op de bestaande naastgelegen poelen. Meer variatie in het gebied resulteert in meer planten- en diersoorten in en rond deze omgeving.

10

Natuurvriendelijke oevers Het realiseren van natuurvriendelijke oevers zorgt voor een betere ecologische waterkwaliteit waarbij een geleidelijke overgang ontstaat tussen water en land. Het talud zal moeten verflauwen waardoor het voor dieren goed te passeren is. Daarnaast is er meer ruimte voor oeverbeplanting en het ontwikkelen van soorten. De natuurvriendelijke oevers sluiten verder uitstekend aan bij de poelen. Bloemrijk grasland Het inheemse bloemenmengsel voor bloemrijk grasland dat wordt ingezaaid heeft een ingetogen karakter en is zeer aantrekkelijk voor bijen, vlinders en vogels. Soorten als de gewone dotterbloem, gewone veldbies en grote wederik komen hierin voor. Door goed beheer kan er zich een duurzame natuurlijke middelhoge vegetatie ontwikkelen. Een bloemrijk resultaat kan vanaf het tweede of derde jaar verwacht worden. Knotwilgen Een aantal knotbomen (Salix alba) wordt toegepast rondom het plangebied in een rij-vorm. Dit soort komt van nature ook in het gebied voor. De aanplant van deze bomen zorgt voor een zachte overgang van het erf naar het zonnepark. Ook zijn deze knotbomen ecologisch gezien waardevol. Zij bieden broedgelegenheden voor diverse vogels. Struweel In het struweel worden inheemse heester-soorten toegepast zoals veldesdoorn, eensteilige meidoorn en vuilboom. Het struweel krijgt een maximale hoogte van 3 meter.

Het struweel biedt beschutting en nestgelegenheid voor vogels. Het is een leefgebied voor vele soorten waaronder insecten.

Natuurvriendelijke oever

Poel met ruigte

Kruiden- en bloemrijk grasland

Extensief beheer

11

Transformatie naar groen energielandschap Naast dat het zonnepark een flinke impuls geeft aan de ecologische waarde, zorgt de realisatie van het zonnepark ook voor een goede overgang tussen de Dieze en het achterliggende industriegebied. Het monotone agrarische landschap wordt getransformeerd naar een groen energielandschap dat wordt ingericht met een sterke ecologische en landschappelijke inrichting. Dit verzacht de huidige harde grens tussen de twee landschappen. Er wordt dus niet een ‘groene schutting’ om het gebied heen aangelegd, wat enkel voor een nieuwe harde grens zorgt. De inrichting draagt bij aan een geleidelijke overgang, waarbij de functie van zonnepark er één is die niet per definitie ‘verstopt’ dient te worden. Een zonnepark met een ecologische inrichting en een ruim gedimensioneerde ecologische strook aan de westzijde is ook een functie die gezien mag worden, en één waar de gemeente haar groene ambities mee kan laten zien. Waar struweel wordt aangeplant zal dit ongeveer 2 à 3 meter hoog worden. Het initiatief sluit aan bij de uitgangspunten zoals beschreven in het ‘Uitvoeringsprogramma Visie energielandschap (Deel C)’. Het plangebied ligt op de rand van de Groene Delta, een landschappelijk interessant gebied, dat ook de functie heeft als uitloopgebied van ’s-Hertogenbosch.

Door de bestaande wandelpaden aan te sluiten op de ecologische zone van het zonnepark, ontstaat er een nieuwe wandelverbinding die door de omwonenden en andere recreanten als rondje gebruikt kan worden. Dit biedt ook gelijk potentie voor het toevoegen van enkele informatieborden die iets vertellen over de geschiedenis van het landschap en de transformatie die het door de jaren heeft ondergaan en hoe duurzame energie hierin een volgende stap vormt. De zonnepanelen zelf worden voornamelijk aan de oostzijde van het plangebied geplaatst, tegen de ‘industriële’ kant van het landschap. Door deze inrichting draagt het zonnepark ook duidelijk bij aan de overgang tussen de landschappen.

Op de concept inrichtingsschets is goed te zien hoe het zonnepark een natuurlijke overgang creëert van industrie naar de natuur door de ruime ecologische rand aan de westzijde.

12

7.

Maatschappelijke meerwaarde

Meervoudig ruimtegebruik Het zonnepark sluit aan bij in een ontwikkeling zijnde grootschalige energievoorziening. Doordat Pure Energie eigenaar is van de gerealiseerde windmolen binnen het plangebied en tevens initiatiefnemer van het zonnepark, is er de mogelijkheid van Cable Pooling. Hierdoor kan de door het zonnepark opgewekte elektriciteit worden terug geleverd over de aansluiting van de windmolen. De mogelijkheden hiervoor dienen nader te worden onderzocht. Dit zonnepark vergroot het bestaande ecologische netwerk. Hiermee wordt onder andere bijgedragen aan De Groene Delta rondom ’s Hertogenbosch. Met de realisatie van het zonnepark worden nieuwe landschapselementen toegevoegd, waardoor er ook nieuwe kwaliteiten voor het landschap ontstaan. De vormgeving van het snelweglandschap biedt ’s-Hertogenbosch de mogelijkheid te etaleren hoe de stad werk maakt van de energietransitie. Idealiter worden de snelwegen, in nauwe samenwerking met de technische innovatiekracht, die binnen de gemeente aanwezig is, getransformeerd tot energieboulevards of energie-etalages. Het gaat daarbij om de toepassing van zonne-energie in, aan, over of rondom de weg zelf. Dit zonnepark is parallel aan de snelweg gesitueerd en presenteert zich naar de snelweg (‘Achtergronddocument Visie energielandschap (Deel B)’).

Daarnaast zorgen de landschappelijke elementen voor een extra stapsteen binnen het natuurnetwerk, waardoor flora en fauna een kans gaan krijgen binnen het plangebied, waar nu enkel monotoon gras groeit. Door het aanleggen van poelen met rietruigte, het planten van struweel en nieuwe knotwilgen worden deze doelen behaald. Daarnaast wordt tussen en rondom de panelen kruiden- en bloemrijk mengsel ingezaaid, wat past bij de bodem en waterhuishouding van de locatie. Het beheer hiervan vindt extensief plaats waardoor een geschikte leefomgeving ontstaat voor insecten en andere fauna. De inrichting zal bijdragen aan de ecologische doelen van de Groene Delta. Er wordt gebruik gemaakt van enkel inheems en autochtoon plantmateriaal.

Verduurzaming van de omgeving In 2050 wil de gemeente ’s-Hertogenbosch energieneutraal zijn. Daarvoor zijn veel maatregelen nodig: energie besparen, systeemverandering en duurzame energiebronnen gebruiken. Bij het opwekken van duurzame energie is zowel de inzet van windenergie als zonnepanelen op daken en grondgebonden zonneparken nodig. Zonnepark De Dieze wordt ongeveer 5,8 hectare groot. Conform de gedragscode Zon op Land van branchevereniging Holland Solar wordt minimaal 25% van de beschikbare oppervlakte niet bebouwd met zonnepanelen, maar gebruikt voor landschappelijke inpassing en ecologische verbeteringen. In de schets landschappelijke inpassing die voor ZP de Dieze gemaakt is, is 30% van het plangebied gereserveerd voor landschappelijke inpassing. Dat resulteert in een zonnepark van netto ca. 3,8 hectare. Naar schatting levert dat per jaar 5,5 miljoen kilowattuur (kWh) op, waarmee we ongeveer 1.833 huishoudens van duurzame elektriciteit kunnen voorzien. Dit draagt bij aan de doelstelling van de gemeente ’s-Hertogenbosch om in 2050 energieneutraal te zijn. Door de ontstaansgeschiedenis van het landschap zijn de specifieke kernkwaliteiten van het plangebied verdwenen. Echter bevindt het zich wel op de overgang tussen een industriegebied en een natuurlijke rivier.

Vele ontwikkelingen hebben plaatsgevonden in dit gebied die allemaal impact hebben gehad op de vroegere open polder met rivier die daar doorheen stroomde. Hierdoor is een nieuwe rand ontstaan. Dit zonnepark maakt daar deel van uit en zal deze rand verder versterken.

Maatregelen die de impact op de omgeving beperken In de oostwest-richting dient het plangebied als overgangsgebied tussen de verstedelijking en de natuurlijke Dieze. Momenteel vormt de weg Treurenburg en het spoor de overgang tussen het industrieterrein het plangebied. Het plangebied is in gebruik als agrarisch grasland, strak beheerde percelen, waardoor er ook met De Dieze die ten westen ligt, geen zachte overgang is. Door het ontwikkelen van een zonnepark ontstaat er ruimte om natuurlijke overgangen te creëren. Het zonnepark zal een zachte overgang vormen tussen de twee landschappen.

13

De drie opzichzelfstaande gebieden, De Dieze, het plangebied, en het industrieterrein worden op natuurlijke wijze aan elkaar verbonden. Door aan de zijde van de industrie de zonnepanelen te plaatsen en richting De Dieze een overgang te maken naar een natuurlijk en ecologische inpassing wordt de overgang tussen deze twee landschappen verzacht. Zo wordt de beleving van het landschap van De Dieze op die plek versterkt en wordt er niet enkel geïnvesteerd in duurzame energie, maar ook in natuur- en landschapsontwikkeling.

Het zonnepark zal een zachte overgang vormen tussen de twee landschappen.

Bijdrage aan maatschappelijke doelen De aanleg van een zonneveld betekent een verandering van de leefomgeving van de direct omwonenden. Pure Energie vindt het belangrijk dat omwonenden niet alleen de lasten, maar ook de lusten hebben. Dit kan bijvoorbeeld via een omgevingsfonds. Het omgevingsfonds is bedoeld om lokale initiatieven op het gebied van maatschappelijke betrokkenheid te steunen. Dit kan bijvoorbeeld een initiatief zijn ter stimulans van het verduurzamen van de omgeving. Maar een idee voor het oprichten of aanvullen van een AED netwerk behoort ook tot de mogelijkheden Omgevingsfonds Van elke MWh die het zonnepark opwekt stort Pure Energie 15 jaar lang € 0,50 in een omgevingsfonds. Als het zonnepark in een jaar 5,5 miljoen kWh opwekt, gaat er dat jaar 2.750 euro naar het omgevingsfonds De besteding van het fonds kan in overleg met de omgeving naar bij voorkeur duurzame ruimtelijk maatschappelijke initiatieven in de omgeving gaan om zo de omgeving te versterken. De besteding van het omgevingsfonds is normaal gesproken onderwerp van gesprek in de lokale werkgroep. De initiatiefnemer heeft op verschillende manieren de omwonenden geprobeerd te betrekken bij het plan voor Zonnepark De Dieze. Zo is er een brief naar alle direct omwonenden binnen een straal van ca. 350 meter gegaan. Er is op 29 september een informatieavond georganiseerd. Hiervan is een verslag gemaakt.

Het verslag en de presentatie die gegeven is, zijn achteraf gemaild naar de aanwezigen. Ook zijn deze op de website www.zonneparkdedieze.nl geplaatst. Tijdens de avond is de aanwezigen gevraagd zich aan te melden voor de op te richten werkgroep. Deze oproep is ook gedaan in de eerste nieuwsbrief over ZP de Dieze. Toen hier geen respons op kwam, is er een brief aan de omwonenden in een straal van ca. 350 meter gestuurd met de oproep zich aan te melden voor de werkgroep. Helaas zijn er geen aanmeldingen geweest voor deelname aan de werkgroep. Omdat de initiatiefnemer het belangrijk vindt dat er lokale input voor de besteding van het omgevingsfonds is, stellen we voor om nadat het plan vergund wordt door de gemeente, opnieuw de omgeving te benaderen. Dit zal in overleg met en door het lokale Platform Coöperatief Duurzaam Noordoost-Brabant gedaan worden.

14