Bijlage 4. Collegebrief Strategisch plan ZNTM b.v. d.d. 4 februari 2025

Aan de gemeenteraad van ‘s-Hertogenbosch

Uw brief van

:

Ref.

:

Uw kenmerk

:

Tel.

:

Afdeling

:

Zaaknummer

:

Datum

:

Onderwerp

:

SB/Cultuur 17468401 4 februari 2025 Strategisch plan ZNTM b.v.

E-mail Bijlage(n)

J. van der Zweth

06-11710037 : j.vanderzweth@s-hertogenbosch.nl : 4

Geachte raadsleden, Via het raadsinformatiebulletin van 19 december jl. hebben we u geïnformeerd over de behandeling van het strategisch plan van ZNTM b.v. (zie bijlage 1a) tijdens de aandeelhoudersvergadering van 18 december 2024. Het doel van dit plan is om te komen tot een duurzame gezonde financiële toekomst voor het theater. Vanaf de zomer van 2023 hebben we hier extra aandacht aan besteed (zie ook de tijdlijn in bijlage 1e) en in dit kader druk uitgeoefend op ZNTM b.v. Zo hebben we de Raad van Commissarissen (RvC) onder meer gevraagd om een onderzoek naar de houdbaarheid van het bedrijfsplan ‘Zichtlijnen’ en om toe te werken naar een strategisch plan. Want hoewel vele inwoners en bezoekers inmiddels de weg naar het theater hebben weten te vinden, willen we dat zij én toekomstige generaties kunnen blijven genieten van al het moois dat de theaterorganisatie in het mooie nieuwe gebouw te bieden heeft. Met deze brief informeren we uw raad over het strategisch plan, inclusief de meerjarenraming die we van ZNTM b.v. hebben ontvangen. We lichten toe hoe we naar het plan en de financiële prognose kijken. Ook gaan we in op de maatregelen waar ZNTM b.v. ons als gemeente om vraagt en de vervolgstappen die we voor ons zien. Samenvatting In 2018 heeft de gemeenteraad ingestemd met het raadsvoorstel ‘Beschikbaarstelling krediet realisatie vernieuwbouw Theater aan de Parade’.

Hiermee werd niet alleen het benodigde krediet beschikbaar gesteld voor de nieuwbouw van het theater. Ook werd besloten dat de gemeentelijke subsidie voor het nieuwe theater niet mag stijgen. Bovendien onderschreef de gemeenteraad de culturele ambitie zoals is verwoord in het raadsvoorstel. Hierin is bepaald dat er in het nieuwe theater niet alleen aanbod moet zijn dat landelijk reist. Ook moet het theater een ‘huiskamer van de stad’ vormen. Met die huiskamer wordt gedoeld op amateurkunst activiteiten (onder andere optredens van De Bossche Komeedie, Heineken Fanfare, Orthense Harmonie, De Theatermakers, Harmonie Odio en eindmusicals van basisscholen) en evenementen waaronder carnaval (onder andere Gran Gala du Kwek, Veurpruuver, Bambergers en Kikvorschen).

www.s-hertogenbosch.nl Correspondentie-adres: Postbus 12345 5200 GZ ’s-Hertogenbosch KvK nr 17278704

Zoals aangegeven in de inleiding hebben we ZNTM b.v. gevraagd om een strategisch plan op te stellen met maatregelen die zorgen voor een duurzame gezonde financiële toekomst voor het theater. Hieraan heeft ZNTM b.v. gehoor gegeven met het plan ‘De kunst van balans’. Tijdens de laatste aandeelhoudersvergadering van 18 december jl. hebben we als aandeelhouder steun uitgesproken voor de richting die in het strategisch plan wordt beschreven. In dit plan worden vier mogelijke scenario’s gepresenteerd. Samen met ZNTM b.v. geven we de voorkeur aan het scenario ‘Cultureel Ondernemerschap’. We kiezen voor dit scenario omdat het minimaal voldoet aan het inhoudelijke kader dat door de gemeenteraad in 2018 is gesteld. Dit scenario past in onze ogen ook het beste bij de culturele ambities zoals eerder verwoord in het eerdere bedrijfsplan ‘Zichtlijnen’ en het gemeentelijke cultuurbeleid zoals is vastgesteld in 2023. Om het scenario ‘Cultureel Ondernemerschap’ mogelijk te maken, moet het theater ondernemender worden. Bijvoorbeeld waar het gaat om het actiever benutten van de mogelijkheden voor verhuur. Ook wil ZNTM b.v. een verruiming van de mogelijkheden van de horeca zodat deze ten goede kan komen aan de exploitatie. Daarnaast moet door het theater scherper gekeken worden naar de programmering. Er blijft ruimte voor een breed scala aan voorstellingen, voor amateurkunst en evenementen.

Maar hierbij worden de culturele ambities meer in evenwicht gebracht met wat nodig is voor een gezonde bedrijfsvoering. Ook bezuinigt het theater op personeel en de omvang van de culturele programmering. Met tenminste 200 (reguliere) podiumkunstenvoorstellingen per jaar is er wel nog altijd meer aanbod dan in de situatie van het oude theater. ZNTM b.v. geeft in het strategisch plan aan dat de eerste jaren ‘beheersbaar’ geprogrammeerd moet worden. Het scenario ‘Cultureel Ondernemerschap’ kan niet in één keer gerealiseerd worden door het theater. ZNTM noemt dit het ‘ingroeimodel’, waarbij feitelijk enkele uitgangspunten van een ander scenario uit het strategisch plan, dat van ‘Business Logic’, worden toegepast. Bezoekers van het theater zullen hier in het aanbod niet veel van merken. ZNTM b.v. gaat onder meer scherper sturen aan de opbrengstenkant. Dit betekent bijvoorbeeld dat voorstellingen kunnen worden geannuleerd wanneer de verwachting is dat hierop (te veel) verlies zal worden geleden gezien de kaartverkoop. Inmiddels hebben we een aangepaste meerjarenraming van ZNTM b.v. ontvangen die hoort bij het scenario ‘Cultureel Ondernemerschap’ (zie bijlage 1c). Dit naar aanleiding van vragen die we voorafgaand aan en tijdens de aandeelhoudersvergadering van 18 december jl. hebben gesteld. In de begeleidende brief (zie bijlage 1b) en de meerjarenraming geeft ZNTM b.v.

aan het scenario ‘Cultureel Ondernemerschap’ niet alleen te kunnen realiseren. Het theater vraagt daarom ons college om aanvullende gemeentelijke maatregelen. ZNTM b.v. geeft aan dat ondanks alle inspanningen om kosten naar beneden te brengen en het ondernemerschap te vergroten het niet mogelijk is om de gewenste culturele ambities te realiseren met de huidige gemeentelijke financiering. Met name de huisvestingskosten drukken zwaar op de exploitatie van het theater. Het gaat hierbij niet alleen om een hogere huur en hogere kosten voor onderhoud. Ook de OZB die ZNTM b.v. aan onze gemeente jaarlijks moet betalen is met 100.000 euro gestegen ten opzichte van de situatie van het oude theater. Mede in dit licht vraagt ZNTM b.v. een structurele verhoging van de gemeentelijke subsidie van 530.000 euro per jaar, oftewel een verhoging van de subsidiebijdrage van 17,3%. Ook verzoekt ZNTM b.v ons college om een eenmalige investeringsimpuls van in totaal 1 miljoen euro verdeeld over maximaal vier jaar voor het opvangen van frictiekosten en het verbeteren van het opbrengstenpotentieel van het nieuwe theater.

www.s-hertogenbosch.nl Correspondentie-adres: Postbus 12345 5200 GZ ’s-Hertogenbosch KvK nr 17278704

We hebben als college het verzoek van ZNTM b.v. om aanvullende gemeentelijke maatregelen zorgvuldig gewogen. Daarbij hebben we uiteraard gekeken naar nut en noodzaak. Op basis van een eerste analyse van de aangepaste meerjarenraming is onze conclusie dat het realiseren van de culturele ambities conform het kader dat de gemeenteraad in 2018 heeft gesteld niet mogelijk is. Vanzelfsprekend hadden we uw raad graag anders willen berichten. Meerdere jaren hebben we onze inspanningen erop gericht om te voldoen aan het door de gemeenteraad gestelde kader. We hebben daarbij ook druk op het theater uitgeoefend door er voortdurend op te wijzen dat de huidige subsidie het uitgangspunt moet zijn om te komen tot een gezonde exploitatie met behoud van de culturele doelstellingen. Maar we kunnen nu niet anders dan erkennen dat de financiële rek eruit is als we de culturele ambities zoveel als mogelijk overeind willen houden. Het laatste heeft onze voorkeur, omdat we daarmee blijven voldoen aan het inhoudelijke kader dat de gemeenteraad in 2018 heeft gesteld. Een structurele gemeentelijke bijdrage is in onze ogen overigens sowieso nodig ongeacht het scenario waarvoor wordt gekozen om de financiële gezondheid van de onderneming te waarborgen. In onze rol als aandeelhouder hebben we ook hiervoor een verantwoordelijkheid.

We willen uw raad uiteraard zo goed en zo snel mogelijk in positie brengen om een oordeel te kunnen vormen over het verzoek van ZNTM b.v. aan onze gemeente. Daarom hebben wij besloten de meerjarenraming ook onafhankelijk te laten beoordelen. We hebben Berenschot gevraagd om de financiële uitgangspunten in de meerjarenraming te toetsen, een oordeel te geven over het gepresenteerde ondernemerschap door het theater en of er mogelijkheden zijn om deze te verruimen. We stellen uw raad in de gelegenheid om hiervoor ook nog input mee te geven aan Berenschot. Bijvoorbeeld via de woordvoerders cultuur van de verschillende fracties. Hiervoor organiseren wij een aparte bijeenkomst op korte termijn waarover u zo spoedig mogelijk informatie ontvangt. De second opinion verwachten wij begin maart. Mede op basis van deze second opinion bereiden wij een voorstel aan uw raad voor. Strategisch Plan ‘De kunst van balans’ en vier mogelijke scenario’s ZNTM b.v. heeft – mede op basis van ons aandringen als aandeelhouder en gezien de geschetste ontwikkelingen in bijlage 1e – het strategisch plan ‘De kunst van balans’ opgesteld. Dit plan is een actualisatie van het meerjarenbeleidsplan ‘Zichtlijnen’ met daarbij ook een update van de meerjarenraming. Vooruitlopend op de aandeelhoudersvergadering van 18 december 2024 heeft ZNTM b.v.

reeds de urgentie gevoeld om waar het kon reeds op verschillende begrotingsposten te bezuinigen. Ook wordt al scherper gekeken naar de programmering waar het gaat om kosten en baten. Dit is noodzakelijk aangezien het financiële resultaat van ZNTM b.v. slechter uitpakt dan waar in ‘Zichtlijnen’ mee rekening werd gehouden. In 2024 is een verlies geleden van ongeveer 1,3 miljoen euro, terwijl eerder werd uitgegaan van een tekort van 265.000 euro. Waar het gaat om de bezuinigingen die nu al gerealiseerd zijn gaat het in totaal om een bedrag van 600.000 euro vanaf 2026. Kostenposten waar onder meer op wordt bezuinigd door ZNTM b.v. zijn personeel en projecten. In het strategisch plan worden vier mogelijke scenario’s beschreven waar het gaat om de culturele ambities voor het theater in de komende jaren. In het strategisch plan spreekt ZNTM b.v. de voorkeur uit voor het scenario ‘Cultureel Ondernemerschap’. Als aandeelhouder hebben we besloten deze koers te steunen, in ieder geval voor de jaren 2025-2029. We zetten hier uiteen waarom dit scenario ook onze voorkeur heeft. Het in het strategisch plan geschetste mogelijke scenario van volledige commerciële uitnutting/verzelfstandiging is in onze ogen onwenselijk. Dit scenario gaat in tegen het kader dat de www.s-hertogenbosch.nl Correspondentie-adres: Postbus 12345 5200 GZ ’s-Hertogenbosch KvK nr 17278704

gemeenteraad in 2018 heeft gesteld bij het besluit over het raadsvoorstel ‘Beschikbaarstelling krediet realisatie vernieuwbouw Theater aan de Parade’. Hierin is bepaald dat er in het nieuwe theater niet alleen aanbod moet zijn dat landelijk reist. Ook moet het theater een ‘huiskamer van de stad’ vormen. Met die huiskamer wordt gedoeld op amateurkunst activiteiten (onder andere optredens van De Bossche Komeedie, Heineken Fanfare, Orthense Harmonie, De Theatermakers, Harmonie Odio en eindmusicals van basisscholen) en evenementen waaronder carnaval (onder andere Gran Gala du Kwek, Veurpruuver, Bambergers en Kikvorschen). Binnen het scenario van volledige commerciële uitnutting/verzelfstandiging is voor deze huiskamerfunctie geen plek meer. Festivals in de stad die gebruik maken van het theater (zoals Theaterfestival Boulevard en Jazz in Duketown) zullen bovendien commerciële tarieven moeten gaan betalen. De vraag is bovendien wat een theater in dit scenario nog onderscheidt van een commercieel podium zoals Brabanthallen/Mainstage. Aan de andere kant van het spectrum is er het scenario ‘Art logic’. In dit scenario wordt de culturele ambitie aanzienlijk vergroot ten opzichte van hoe deze eerder is beschreven in het bedrijfsplan ‘Zichtlijnen’ en het gemeentelijk cultuurbeleid waarmee uw raad eind 2023 heeft ingestemd.

Dit is in onze ogen niet in lijn met de inhoudelijke uitgangspunten waarmee de gemeenteraad in 2018 heeft ingestemd ten tijde van de kredietverstrekking voor de vernieuwbouw van het theater. Het scenario ‘Cultureel Ondernemerschap’ is in onze ogen het minimale scenario dat in lijn is met de kaders die de gemeenteraad in 2018 stelde. Ook past dit scenario het beste bij de culturele ambities zoals eerder verwoord in het bedrijfsplan ‘Zichtlijnen’, het huidige gemeentelijke cultuurbeleid en de financiële uitdaging waarvoor het theater staat. In vergelijking met het scenario ‘Business Logic’ blijft er binnen het scenario ‘Cultureel Ondernemerschap’ meer ruimte over voor de culturele ambities. Dit vertaalt zich in een bredere programmering wat betreft het aanbod. Zo blijft er bijvoorbeeld ruimte voor voorstellingen van startende makers. Dit geldt eveneens voor voorstellingen die binnen de programmering kostbaarder zijn, zoals klassieke muziek. Bovendien blijft er in dit scenario ruimte voor de eerder beschreven huiskamerfunctie (o.a. amateurkunst en evenementen zoals carnaval). Dit laatste is niet het geval binnen het ‘Business Logic’ scenario, waarmee deze niet voldoet aan de kaders van de gemeenteraad uit 2018. Toegroeien naar scenario ‘Cultureel Ondernemerschap’ ZNTM b.v.

geeft in het strategisch plan aan dat het scenario ‘Cultureel Ondernemerschap’ niet in één keer gerealiseerd kan worden. De eerste jaren zal ‘beheersbaar’ geprogrammeerd moeten worden. ZNTM noemt dit het ‘ingroeimodel’, waarbij feitelijk enkele uitgangspunten van het scenario ‘Business Logic’ worden toegepast zonder dat bezoekers van het theater hier in het aanbod veel van zullen merken. Het gaat er hierbij bijvoorbeeld om dat scherper wordt gestuurd aan de opbrengstenkant, waarbij soms voorstellingen worden geannuleerd wanneer de verwachting is dat hierop (te veel) verlies zal worden geleden gezien de kaartverkoop. Het ingroeimodel is overigens niet alleen noodzakelijk om financiële redenen. Het theater geeft aan dat de inhuizing van de organisatie in het nieuwe gebouw ook veel heeft gevraagd van het personeel en dat dit nog altijd het geval is. Het nieuwe theater met al zijn verschillende mogelijkheden is nog niet volledig eigen gemaakt. We hebben ook steun uitgesproken voor het door ZNTM b.v. gepresenteerde groeimodel. Hierin blijft ruimte over voor de beschreven huiskamerfunctie voor de stad. Daarnaast is de culturele ambitie met tenminste 200 (reguliere) podiumkunstenvoorstellingen in het basisprogramma weliswaar verkleind www.s-hertogenbosch.nl Correspondentie-adres: Postbus 12345 5200 GZ ’s-Hertogenbosch KvK nr 17278704

ten opzichte van het eerdere bedrijfsplan ‘Zichtlijnen’, maar is er nog altijd meer aanbod dan in de situatie van het oude theater. Het is de ambitie van ZNTM b.v. om het aantal voorstellingen weer te laten toenemen naarmate de financiële situatie van het theater verbetert. Inhoudelijk hebben we aangegeven dat we het voor de overgangsfase naar ‘Cultureel Ondernemerschap’ van belang vinden dat een programmering overblijft die vergelijkbaar is met die van theaters in soortgelijke steden als ’sHertogenbosch. Ieder jaar zullen we daarom het programma evalueren in een aandeelhoudersvergadering van ZNTM b.v. Daar waar nodig voeren we hierover ook overleg met het theater tijdens de voortgangsgesprekken die we hebben vanuit onze rol als subsidiënt van het theater. Kanttekeningen ten aanzien van vaststellen strategisch plan Zoals aangegeven, hebben wij tijdens de aandeelhoudersvergadering van 18 december jl. steun uitgesproken voor de inhoudelijke koers zoals deze beschreven staat in het strategisch plan. Dit hebben wij onder voorwaarden gedaan, met de volgende twee kanttekeningen: - In het plan wordt aangekondigd dat een heroverweging volgt ten aanzien van de gemaakte demarcatieafspraken tussen gemeente en ZNTM b.v. Hiermee worden de afspraken bedoeld wie waarvoor verantwoordelijk is waar het gaat om onderhoud en vervanging en wie uiteindelijk de kosten hiervoor draagt.

Er is op dit vlak echter geen voornemen aan onze kant. De demarcatieafspraken zijn zorgvuldig tot stand gekomen en wij zien geen aanleiding om deze te wijzigen. - ZNTM b.v. kiest ervoor om gezien de huidige financiële situatie de komende jaren minder te reserveren voor onderhoud. Wij kunnen dit begrijpen als tijdelijke maatregel gezien de nieuwstaat van het theater. Met het oog op de keuze van ZNTM b.v. hebben we de onderneming gevraagd om het meerjarenonderhoudsplan (MJOP) in 2027 te actualiseren op basis van een nieuwe schouw. Waarna we samen kijken wat nodig is vanaf 2028 en wat dit betekent voor de begroting en exploitatie van ZNTM b.v. voor de jaren erna. Niet sluitende meerjarenraming De definitieve meerjarenraming behorend bij het strategisch plan van ZNTM b.v. laat een structureel tekort zien. In de meerjarenraming is een incidentele bijdrage vanuit de gemeente opgenomen van 1 miljoen euro verdeeld over de jaren 2025 t/m 2028 en afbouwend van 400.000 euro in het eerste jaar naar 100.000 euro in het laatste jaar (zie ook onder ‘Vervolgstappen’). Op basis hiervan wordt uitgegaan van een verlies in de komende jaren van 735.000 euro (2025), 480.000 euro (2026), 505.000 euro (2027) en 530.000 euro (vanaf 2028). Zoals aangegeven heeft het theater zelf al bezuinigingen gerealiseerd voor dit jaar en verder. Ook heeft ZNTM b.v.

verschillende plannen (deels al in uitvoering) om het ondernemerschap te vergroten (en dus het genereren van extra middelen). Uit de begeleidende brief van ZNTM b.v. en de meerjarenraming wordt echter duidelijk dat ondanks deze inspanningen het niet mogelijk is om te komen tot een sluitende meerjarenraming binnen het scenario ‘Cultureel Ondernemerschap’. Dit geldt ook voor het scenario ‘Business Logic’. ZNTM b.v. vraagt daarom onze gemeente om een aanvullende structurele subsidie van 530.000 euro per jaar om het scenario ‘Cultureel Ondernemerschap’ te kunnen realiseren. Als college hebben we het verzoek van ZNTM voor een eenmalige bijdrage (verdeeld over vier jaar) en een aanvullende structurele verhoging van de subsidie zorgvuldig gewogen. Op basis van een eerste analyse van de meerjarenraming is onze conclusie dat het realiseren van de culturele ambities conform het kader dat de gemeenteraad in 2018 heeft gesteld inderdaad niet mogelijk is. Dat kader stelt onder meer dat de gemeentelijke subsidie voor het nieuwe theater niet mag toenemen. Dit was uiteraard niet de boodschap die we eerder beoogden om nu aan uw raad te geven. Want meerdere www.s-hertogenbosch.nl Correspondentie-adres: Postbus 12345 5200 GZ ’s-Hertogenbosch KvK nr 17278704

jaren hebben we alles in het werk gesteld om te voldoen aan het door de gemeenteraad gestelde kader van 2018. Waarbij we ook voortdurend druk op het theater uitoefenden door erop te wijzen dat de huidige gemeentelijke subsidie het uitgangspunt moet zijn om te komen tot een gezonde exploitatie met behoud van de culturele doelstellingen. Gegeven de huidige situatie kunnen we echter niet anders dan erkennen dat wanneer we de culturele ambities zoveel als mogelijk overeind willen houden, hiervoor aanvullende financiële middelen nodig zijn. We snappen dat niet alleen wij maar ook u als gemeenteraad voor een dilemma komt te staan. Het heeft de voorkeur van ons college om vast te houden aan de inhoudelijke ambities zoals vastgelegd in 2018. Het is echter uiteindelijk aan uw raad om hierover te beslissen. U kunt er ook voor kiezen om de culturele ambities naar beneden bij te stellen en te kiezen voor het scenario ‘Business Logic’. Ook dat scenario laat echter een structureel tekort zien van € 370.000 waarvoor aanvullende structurele gemeentelijke subsidie noodzakelijk is. Een keuze hiervoor betekent dat het culturele programma minder divers en meer commercieel zal zijn en dat de huiskamerfunctie vervalt.

Mede gezien het relatief geringe verschil van 160.000 euro tussen de benodigde structurele gemeentelijke subsidie voor realisatie van de scenario’s ‘Business Logic’ (zie bijlage 1d) en ‘Cultureel Ondernemerschap’ gaat onze voorkeur als college daarom op dit moment uit naar het laatste scenario. Hiermee houden we de ambities zoals geformuleerd in 2018 ook zoveel als mogelijk in stand. In de volgende paragraaf ‘Vervolgstappen’ lichten we toe hoe we met de ontstane situatie willen omgaan en hoe we uw raad in positie brengen om hierover een besluit te nemen. Vervolgstappen Zoals aangegeven heeft ZNTM b.v. vooruitlopend op de bespreking van het strategisch plan verschillende maatregelen genomen die hebben geleid tot besparingen die optellen tot 600.000 euro vanaf 2026. Het plan maakt echter duidelijk dat meer nodig is om te komen tot een duurzame gezonde financiële toekomst voor het theater. ZNTM b.v. heeft daarom ons college gevraagd om verschillende aanvullende gemeentelijke maatregelen. Deze raken voor een groot deel ook de bevoegdheden van uw raad. Het betreft de volgende maatregelen: A. Het verstrekken van een aanvullende structurele gemeentelijke subsidie van 530.000 euro per jaar B. Het verstrekken van een eenmalige investeringsimpuls van in totaal 1 miljoen euro door onze gemeente verdeeld over maximaal vier jaar. C.

Onderzoek naar de verruiming van de exploitatiemogelijkheden van ZNTM b.v. D. Uitstellen van het innen van de openstaande vorderingen van resp. 1,5 miljoen euro en 750.000 euro van de gemeente ’s-Hertogenbosch op ZNTM b.v. De betreffende maatregelen lichten we hieronder kort toe. A. Het verstrekken van een aanvullende structurele gemeentelijke subsidie. Zoals in het voorgaande aangegeven, verzoekt ZNTM b.v. onze gemeente op basis van de meerjarenraming om een aanvullende structurele subsidie van 530.000 euro per jaar. Deze aanvullende subsidie is nodig om het scenario ‘Cultureel Ondernemerschap’ te kunnen realiseren. Gezien de hoogte van het tekort dat ZNTM b.v. in de meerjarenraming presenteert, verwachten wij dat uiteindelijk inderdaad extra structurele gemeentelijke subsidie noodzakelijk zal zijn. Wij willen echter niet over één nacht ijs gaan en de uitgangspunten van de meerjarenraming onafhankelijk laten www.s-hertogenbosch.nl Correspondentie-adres: Postbus 12345 5200 GZ ’s-Hertogenbosch KvK nr 17278704

toetsen, ook die van het scenario ‘Business Logic’. Om zo bijvoorbeeld nog meer inzicht te krijgen in waar nog ruimte zit voor meer ondernemerschap van het theater. En wat dit uiteindelijk moet betekenen voor de hoogte van een aanvullende structurele subsidie, ook in vergelijking met soortgelijke theaters in Nederland. Net als bij het eerdere bedrijfsplan ‘Zichtlijnen’ hebben we daarom Berenschot gevraagd om een second opinion uit te voeren. We stellen uw raad in de gelegenheid om hiervoor ook nog input mee te geven aan Berenschot. Bijvoorbeeld via de woordvoerders cultuur van de verschillende fracties. Hiervoor organiseren wij een aparte bijeenkomst op korte termijn waarover u zo spoedig mogelijk informatie ontvangt. De second opinion van Berenschot verwachten wij begin maart. Onder meer op basis van de bevindingen willen we tot een definitief oordeel komen. We zijn voornemens u een raadsvoorstel voor te leggen met het voorstel om de consequenties hiervan te verwerken bij de aankomende actualisatie van de begroting 2025. Een soortgelijke werkwijze als bij Sportiom vorig jaar, waar de toekomst van deze voorziening eveneens in gevaar dreigde te komen. Gezien de huidige financiële situatie en het beperkte weerstandsvermogen waarover ZNTM b.v.

beschikt om nieuwe tegenvallers te kunnen opvangen, is er in onze ogen urgentie om de toekomst van het theater zo snel mogelijk veilig te stellen. Deze werkwijze betekent niet dat andere door ons gesubsidieerde culturele organisaties worden gekort of dat inwoners van de gemeente ’s-Hertogenbosch meer lokale belasting zullen moeten gaan betalen. Wel dat er de komende jaren minder begrotingsruimte over zal zijn voor nieuwe plannen. Een aanvullende financiële gemeentelijke subsidie voor ZNTM b.v. is in onze ogen hoe dan ook nodig, aangezien vercommercialisering/verkoop niet overeenkomt met onze ambities zoals verwoord in het cultuurbeleid en in het kader dat de gemeenteraad in 2018 heeft vastgesteld. Het is ons echter niet uitsluitend te doen om de functie die het theater vervult binnen onze gemeente. We hebben als 100 procent aandeelhouder ook een verantwoordelijkheid richting het personeel van ZNTM b.v. waar het gaat om het zoveel als mogelijk behouden van werkplekken. In het raadsvoorstel zullen wij u ook aangeven welke voorwaarden wij stellen aan ZNTM b.v. voor de aanvullende structurele subsidie. En maken we inzichtelijk hoe we de komende jaren zicht wensen te houden op een doelmatige besteding van de middelen.

Naast de financiële kwartaalrapportages die we op dit moment al ontvangen denken we daarbij bijvoorbeeld aan het jaarlijks indienen van een inhoudelijk plan door ZNTM b.v. voor het komende jaar en een uitgebreidere jaarlijkse verantwoording waarin wordt ingegaan op zowel de besteding van de tranches uit de eenmalige investeringsimpuls (zie onder B) als de aanvullende structurele gemeentelijke subsidie. Uiteraard zal het Berenschot rapport een bijlage zijn bij het raadsvoorstel. B. Het verstrekken van een eenmalige investeringsimpuls van in totaal 1 miljoen euro door onze gemeente verdeeld over maximaal vier jaar. Het strategisch plan geeft inzicht in de verschillende bezuinigingen die op tal van begrotingsposten al zijn gerealiseerd en welke nog worden geëffectueerd vanaf 2026. Om de verdere benodigde bezuinigingen en inkomstenverhoging te kunnen realiseren zoals opgenomen in de meerjarenraming vraagt ZNTM b.v. ons college om eenmalige middelen. Deze middelen kunnen in beginsel worden onttrokken aan het aanwezige weerstandsvermogen van de b.v. Dit heeft echter niet onze voorkeur, omdat daarmee de financiële positie van de onderneming nog verder verslechtert vanwege het beperkte aanwezige weerstandsvermogen.

www.s-hertogenbosch.nl Correspondentie-adres: Postbus 12345 5200 GZ ’s-Hertogenbosch KvK nr 17278704

Gezien de huidige financiële situatie van ZNTM b.v. en de prognose voor 2025 en verder zien we met het theater de noodzaak om een eenmalige investeringsimpuls te geven, verdeeld over maximaal vier jaar. Met deze middelen kan uitvoering worden gegeven aan het strategisch plan, daar waar de aanvullende structurele gemeentelijke subsidie nodig is voor de reguliere exploitatie. Een eenmalige investeringsimpuls is nodig om ook daadwerkelijk het rendement van een slimmere bedrijfsvoering mogelijk te maken. Bovendien moet de organisatie eerst op punten worden herijkt, alvorens te kunnen investeren in de gewenste ontwikkeling. Het gaat hierbij onder meer om het beter op orde brengen van het personeelsbestand. Dit is ingegeven door nieuwe inzichten in de benodigde bedrijfsvoering ten opzichte van de eerdere uitgangspunten in het bedrijfsplan ‘Zichtlijnen’. Tot slot is de impuls ook nodig voor de financiering van frictie- en transitiekosten. De voorziene benodigde eenmalige investeringsimpuls bedraagt in totaal 1 miljoen euro. Het zwaartepunt van de investering ligt logischerwijs in 2025, aangezien dan de meeste maatregelen genomen dienen te worden door ZNTM b.v. om de bedrijfsvoering zo snel mogelijk in positieve zin bij te kunnen sturen. We voorzien daarom dat in 2025 een bedrag van 400.000 euro nodig is.

Dit bedrag loopt af in 2026 naar 300.000 euro, in 2027 naar 200.000 euro en in 2028 naar 100.000 euro. Voor de tijdelijke investeringsimpuls is geen financiële voorziening aanwezig binnen de gemeentelijke begroting. Dit betekent dat we in het raadsvoorstel over het verstrekken van een aanvullende structurele gemeentelijke subsidie ook een voorstel opnemen over de gevraagde eenmalige investeringsimpuls. In dit voorstel benoemen we tevens de voorwaarden die wij – als college van B&W (dus niet als aandeelhouder) - willen stellen aan ZNTM b.v. voor het jaarlijks uitkeren van de investeringsimpuls. Indien uw raad hiermee instemt zal het bestuur van ZNTM b.v. jaarlijks een aanvraag moeten doen voor een tranche uit dit budget, met daarbij een onderbouwing van de noodzaak en inzicht in de voorgenomen besteding. Hierover neemt ons college vervolgens een besluit. Ook willen we in overleg met het theater enkele KPI’s vastleggen. We vragen het bestuur van ZNTM b.v. om in de kwartaalrapportages inzicht te verschaffen in de besteding en in de jaarrekening een algehele verantwoording op te nemen. In het raadsvoorstel vragen we uw raad om de kosten voor de eenmalige investeringsimpuls te dekken vanuit de reserve nieuwbouw Theater aan de Parade. Hierin resteert op dit moment een bedrag van 966.691 euro.

Deze reserve is oorspronkelijk bedoeld voor onvoorziene ontwikkelingen als gevolg van de nieuwbouw van het theater. Voor het evt. overige benodigde bedrag van (afgerond) 33.000 euro zoeken wij te zijner tijd dekking. C. Onderzoek naar de verruiming van de exploitatiemogelijkheden van ZNTM b.v. Ongeacht de verschillende mogelijke scenario’s die beschreven zijn in het strategisch plan, zijn maatregelen mogelijk die in alle gevallen ondersteunend (kunnen) zijn aan de exploitatie van het theater. Eén daarvan is het verruimen van de mogelijkheden voor het theater als de horeca gedurende de gehele dag open kan zijn, inclusief een terras. Dit kan in potentie niet alleen ten goede komen aan de exploitatie van het theater. Ook draagt het bij aan de beleving van het theater, omdat het een meer levendige en laagdrempeliger plek wordt dan deze nu is. Op basis van het geldende Omgevingsplan is nu alleen ondersteunende horeca mogelijk. Ook de huidige Horecavisie gaat uit van ondersteunende horeca. ZNTM b.v. heeft ons nu middels een brief verzocht om een verruiming. Als aandeelhouder begrijpen we het verzoek dat het theater heeft www.s-hertogenbosch.nl Correspondentie-adres: Postbus 12345 5200 GZ ’s-Hertogenbosch KvK nr 17278704

gedaan, omdat dit de exploitatie van het theater ten goede komt. We hebben in onze rol als college echter ook een bredere afweging te maken. Daarom onderzoeken we op dit moment de mogelijkheden tot verruiming op deze locatie. Bij een positieve uitkomst kunnen we hieraan medewerking verlenen via een zogenoemde ‘buitenplanse omgevingsplanactiviteit’. Het is de verantwoordelijkheid van het theater om ook de directe omgeving bij de plannen te betrekken, niet in de laatste plaats de horecaondernemers aan de overzijde van de Parade. In lijn met wat we eerder aan uw raad hebben toegezegd, is het tevens van belang om opnieuw onderzoek te doen naar het vormgeven van de horecafunctie in het theater. Dit in navolging van het eerdere LA Group onderzoek. De variant waarin een derde partij de horeca exploiteert in het theater, hiervoor jaarlijks een afdracht doet aan ZNTM b.v. en daarbij het volledige risico draagt, is niet (volledig) onderzocht. We hebben ZNTM b.v. gevraagd dit onderzoek op korte termijn te starten in nauw overleg met ons als aandeelhouder. D. Uitstellen van het innen van de openstaande vorderingen van resp. 1.5 miljoen euro en 750.000 euro van de gemeente ’s-Hertogenbosch op ZNTM b.v. Als gemeente hebben we nog twee vorderingen op ZNTM b.v. te weten 1,5 miljoen euro en 750.000 euro.

Waar het gaat om de vordering van 1,5 miljoen euro is in de aandeelhoudersvergadering van juli 2024 afgesproken dat deze in oktober van 2024 aan de gemeente wordt uitgekeerd als dividend (zie ook bijlage 1e). Over de vordering van 750.000 euro is met ZNTM b.v. in dezelfde vergadering afgesproken dat op een later moment wordt gekeken wanneer en op welke wijze deze wordt voldaan aan onze gemeente. Gezien de huidige financiële situatie en de prognose voor 2025 en verder hebben we besloten om het innen van de openstaande vorderingen/ uitkeren van dividend door ZNTM b.v. tot minimaal 31 december 2028 uit te stellen. In theorie heeft de b.v. op dit moment nog voldoende eigen vermogen om deze openstaande verplichtingen aan onze gemeente te voldoen. In de praktijk zou dit er echter toe leiden dat ZNTM b.v. een zeer beperkt eigen vermogen overhoudt waarmee de risicobuffer erg klein is om verder tegenvallende jaarresultaten op te kunnen vangen. Dit is uiteraard een ongewenste ontwikkeling voor onze gemeente als aandeelhouder en subsidiënt. Met ZNTM b.v. is afgesproken dat in aanloop naar de eerste aandeelhoudersvergadering na de zomer van 2028 opnieuw wordt gekeken of tot vordering/ uitbetaling van dividend door ZNTM b.v. kan worden overgegaan. Vanzelfsprekend is dit vooral afhankelijk van de financiële positie van ZNTM b.v. op dat moment.

Op de openstaande vorderingen zal een zakelijke rente van toepassing zijn. Werkbezoek aan het theater ZNTM b.v. heeft uw raad inmiddels voor een werkbezoek uitgenodigd, waarvoor in overleg met de griffie de datum van 6 februari aanstaande is gekozen. Tijdens het werkbezoek wil ZNTM b.v. een toelichting te geven op het strategisch plan en de meerjarenraming. Het bestuur van ZNTM b.v. wil u bovendien op hoofdlijnen meer vertellen hoe de bedrijfsvoering van een theater in het algemeen werkt. Om zo ook meer kleur te geven aan de keuzes die het theater voor de komende jaren wil maken.

www.s-hertogenbosch.nl Correspondentie-adres: Postbus 12345 5200 GZ ’s-Hertogenbosch KvK nr 17278704

Tot slot Zoals in de inleiding van deze brief door ons is aangegeven, hadden wij u graag een andere boodschap gegeven. Ondanks alle inspanningen aan onze kant en die van ZNTM b.v. blijkt het niet mogelijk om met de huidige gemeentelijke subsidie tot een duurzame gezonde financiële toekomst te komen voor het theater met behoud van de culturele ambities. Met het raadsvoorstel dat wij voorbereiden, leggen we de vraag aan uw gemeenteraad voor wat u zwaarder laat wegen: de financiën of de culturele doelstellingen. Als college kiezen wij uitdrukkelijk voor het laatste. Daarmee voldoen we niet alleen aan het kader dat de gemeenteraad in 2018 heeft gesteld. We houden daarmee ook een theater met een huiskamerfunctie én culturele programmering die past bij de omvang van een stad als ’s-Hertogenbosch. Een theater dat inwoners van en bezoekers aan onze gemeente ook mogen verwachten. We zien bovendien dat ZNTM b.v. sinds de opening van het nieuwe theater een succesvol divers aanbod van professionele en amateurkunst heeft weten neer te zetten. Een aanbod dat inmiddels heeft gezorgd voor vele uitverkochte zalen. Dit geeft ons vertrouwen dat ZNTM b.v. op basis van het strategisch plan en de aanvullende gemeentelijke maatregelen het theater in rustiger vaarwater zal weten te brengen in financieel opzicht.

Als aandeelhouder voelen we daarnaast een verantwoordelijkheid om de financiële gezondheid van de onderneming te waarborgen. Daarvoor is hoe dan ook een aanvullende financiële bijdrage van onze gemeente noodzakelijk. Bij de behandeling van het rekenkameronderzoek naar het Theater aan de Parade door uw raad is door velen de vraag gesteld hoe we in de toekomst kunnen voorkomen dat we in een soortgelijke situatie terecht komen. Ongetwijfeld komt die vraag na lezing van deze brief opnieuw bij u naar boven. Natuurlijk willen wij binnen het mogelijke alles in het werk zetten om herhaling bij nieuwe projecten te vermijden. In dat kader kijken we natuurlijk uit naar de bevindingen van de werkgroep die vanuit uw raad is gevormd naar aanleiding van het genoemde rekenkameronderzoek. We trekken als college in ieder geval een aantal lessen. Door ons is in het geval van het theater in een vroegtijdig stadium aandacht besteed aan de toekomstige exploitatie. We hebben deze ook onafhankelijk laten toetsen. Met de kennis van nu is er in dergelijke projecten noodzaak om hier meer risicogericht naar te kijken en daarbij een bandbreedte te benoemen (‘worst case’ en ‘best case’). Met hierbij ook meer expliciete aandacht voor de effecten van nieuwbouw op de exploitatie.

Niet alleen waar het gaat om de stijging van de huurprijs, maar ook andere kosten die samenhangen met de nieuwbouw zoals OZB, energie en onderhoud. We zien bovendien de noodzaak om tegenspraak vooraf beter te organiseren en te benutten. Dat betekent dat we met de betrokken partij van een project nog indringender in gesprek moeten over de haalbaarheid. Wij verwachten van die partijen daarbij ook een tegengeluid wanneer iets niet haalbaar is, om wensdenken zoveel als mogelijk te voorkomen. Uiteraard moeten we tevens scherper met uw raad in debat over de uiteindelijk te verwachten exploitatie, naast de aandacht die nodig is voor de benodigde investering voor (ver)nieuwbouw. Hoogachtend, Burgemeester en wethouders van ‘s-Hertogenbosch, De gemeentesecretaris, De burgemeester,

drs. B. van der Ploeg

drs. J.M.L.N. Mikkers www.s-hertogenbosch.nl Correspondentie-adres: Postbus 12345 5200 GZ ’s-Hertogenbosch KvK nr 17278704

Bijlage(n): 1a. Strategisch plan ZNTM b.v. ‘De kunst van balans’ 1b. Brief van ZNTM b.v. 1c. Meerjarenraming scenario ‘Cultureel Ondernemerschap’ 1d. Meerjarenraming scenario ‘Business Logic’ 1e. Tijdlijn ZNTM b.v. ten aanzien van strategisch plan

www.s-hertogenbosch.nl Correspondentie-adres: Postbus 12345 5200 GZ ’s-Hertogenbosch KvK nr 17278704