Bijlage 3 Ingekomen interne stukken

Bijlage 3 Index ingekomen interne stukken (in)formatie ’s-Hertogenbosch 2026

Presentaties Nummer 1 2 3 4 5 6 7 8 9

Presentatie Presentatie Financiën t.b.v. coalitie-onderhandelingen Presentatie Samen maken we 's-Hertogenbosch Presentatie mobiliteit Presentatie overview economie Presentatie cultuur en evenementen Presentatie fysieke leefomgeving water groen Presentatie sport Presentatie Financiën t.b.v. coalitie-onderhandelingen 2026 specifieke dossiers Toelichting op structuurfonds t.b.v. coalitie-onderhandelingen 2026

Datum 10-4-2026 10-4-2026 20-4-2026 20-4-2026 8-5-2026 8-5-2026 8-5-2026 14-5-2026 20-5-2026

Interne informatie Nummer 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19

Onderwerp Ambtelijk overdrachtsdocument Brief burgemeester Mikkers aan formateurs Verhaal voor 's-Hertogenbosch Monitor Impact Cultuur 2025 Bijverdienen in de bijstand OZB lasten en middelen Brief pilot BOA's Kansrijkheid rijksbijdrage MosH Beantwoording n.a.v. vragen presentatie financiën Financiële participatie duurzame polder Netcongestie- netbewust bouwen Onderwijs en gelijke kansen Stukken wendbaar begroten Ontmoetingsruimten en financiële opgave 500 studentenwoningen woningopgave Sportvelden en accomodaties vervanging Beantwoording vragen nav inventarisatie financiële effecten beleidsvoornemens d.d. 14 mei 2026 Budget groene Delta Wateroverlast

Datum 20-3-2026 20-3-2026 16-4-2026 17-4-2026 29-4-2026 29-4-2026 4-5-2026 6-5-2026 11-5-2026 12-5-2026 12-5-2026 12-5-2026 13-5-2026 15-5-2026 18-5-2026 18-5-2026 20-5-2026 20-5-2026 28-5-2026

Financiën Verwachtingen, uitdagingen en onzekerheden voor de bestuursperiode 2026-2030 Marjolein van Scheppingen, Directeur Dienstverlening & Bedrijfsvoering / Concern-controller Norbert Klein Swormink, Hoofd Financiën

Agenda 1. Geactualiseerd financieel meerjarenbeeld

2. Inkomsten uit gemeentefonds 3. Sociaal Domein 4. Overige grote financiële dossiers 5. Reserves algemeen 6. Structuurfonds 7. Belastingen 8. Onze boodschap

Geactualiseerd financieel meerjarenbeeld

Financieel meerjarenbeeld: overdrachtsdocument Ravijn 2026 heeft zich niet voorgedaan Mei- en septembercirculaire 2025: positief effect op ons meerjarenbeeld dat in 2025 nog uitging van op termijn een beperkt tekort

Financieel meerjarenbeeld inclusief Actualisatie 2026 Bedragen (x € 1.000)

2026

2027

2028

2029

Uitkomst begroting 2026

0

6.143

5.240

4.963

Ruimte uit septembercirculaire 2025

500

500

500

500

Effect prijsinflatie/bbp-systematiek

PM

PM

PM

PM

Herverdeling Gemeentefonds

PM

PM

PM

PM

Voorlopige cijfers Actualisatie B2026

-600

-3.360

-3.445

-2.907

Indicatief meerjarenbeeld

-100

3.383

2.295

2.556

Zoals gebruikelijk heeft Actualisatie een negatieve impact Voor 2027 volgen bij de begroting nog loon- en prijsstijgingen en overige autonome ontwikkelingen Maar ook: groei bijdrage Gemeentefonds

Essentiële vragen: 1. Wat kunnen we zeggen over onze bijdrage vanuit het Gemeentefonds (PM-posten) 2.

Hoe wil de nieuwe coalitie omgaan met het Sociaal Domein?

Meerjarenbeeld: vervolgproces begroting Voor de zomer: opstellen begroting bestaand beleid Op basis van cijfers meicirculaire en begroting bestaand beleid definitieve financiële ruimte bepalen juli/september: Bestuursakkoord financieel vertalen naar begroting

Inkomsten uit Gemeentefonds

Onzekerheid bijdrage Gemeentefonds algemeen (1) Volumedeel Groei gemeentefonds o.b.v. historische ontwikkeling volumegroei bruto binnenlands product (BBP) afgelopen 8 jaar Let op: afgelopen jaren veel extra taken met geen of ontoereikende extra rijksmiddelen Prijsdeel Groei gemeentefonds voor prijsontwikkeling o.b.v. groei prijspeil BBP lopende jaar Risico: onvoldoende indexatie om onze loon- en prijsstijgingen te dekken, m.n. omdat uitgegaan wordt van bbp-prijspeil uit Centraal Economisch Plan betreffende jaar

Waarvan uitgaan? Groei bijdrage Gemeentefonds voldoende om loon- en prijsstijgingen, effecten Actualisatie 2027 en autonome ontwikkelingen begroting 2027 op te vangen Daarmee ruimte uit overdrachtsdocument beschikbaar voor structureel nieuw beleid

Onzekerheid bijdrage Gemeentefonds algemeen (2) Herverdeling ‒ Advies ROB: voorstellen nu niet goed genoeg. Vooralsnog geen grote wijziging verdeling GF ‒ Vooral maatstaf ‘inwoners met een laag inkomen’ staat ter discussie; kan heel groot effect hebben ‒ Daarmee is eerder aangegeven potentieel voordeel nog erg onzeker (ca. € 10 miljoen, met ingroeipad vanaf 2027) ‒ Vooralsnog is lijn, dat gemeenten in hun meerjarenbegroting niet structureel rekening mogen houden met een voordeel a.g.v. de herijking Gemeentefonds Waarvan uitgaan? In onze meerjarendoorkijk géén rekening houden met een voordeel, maar de meicirculaire afwachten voor meer duidelijkheid

Sociaal Domein

Sociaal Domein: meerjarendoorkijk Sociaal&Zorgfonds

Sociaal Domein: meerjarendoorkijk Sociaal&Zorgfonds Negatief financieel meerjarenbeeld door oplopende kosten van zorgvoorzieningen (Wmo/Jeugdwet) en vermindering rijksbijdrage.

Sociaal&Zorgfonds als financiële remweg voor tekorten In ontwikkeling rekening gehouden met scenario zonder extra Rijksfinanciering en ingrepen gemeente

Geen volumecompensatie vanuit het accres gemeentefonds ingerekend Risico: beweging van medische zorg naar welzijn

Kans: Wetsvoorstel Reikwijdte Jeugdwet Meerjarenbeeld geeft aanleiding voor het maken van keuzes

Sociaal Domein: te maken keuzes Andere aanpak (normaliseren door afbouw tweede lijnszorgvoorzieningen en inrichting van lokale teams) Risico: aanzuigende werking lokale teams

Bijsturen via regionale inkoop en lokale uitnutting van contracten - Zorglandschap beheersbaar maken door minder aanbieders, duidelijke positionering van aanbieders

- Meer grip op volume, duur en intensiteit. Afspraken over instroom, doorlooptijden, afschaling en periodieke herbeoordeling - Verbinding lokale teams en specialistische zorg, heldere kaders en doelstelling om te normaliseren waar het kan.

Overige financiële dossiers

Deze bestuursperiode keuzes op enkele financiële dossiers (1) Bossche Pas -

Incidentele dekking tot eind 2029, structureel tekort daarna € 1,3 miljoen

Bijzondere Bijstand -

Extra lasten gebruik (m.n. individuele inkomenstoeslag) en bewindvoeringskosten

Aanvalsplan ‘s-Hertogenbosch schuldenvrij -

Vanaf 2028 geen dekking maatregelen schuldenpreventie en –bestrijding, structureel tekort € 0,55 miljoen

Stortplaatsen Meerendonk/Vlagheid -

Incidenteel nadeel € 10 miljoen in 2026 → ophogen voorzieningen t.l.v. algemene reserve of afvalstoffenheffing

Deze bestuursperiode keuzes op enkele financiële dossiers (2) Evenementen / volksfeesten -

Kostenoverschrijding deels onvermijdelijk, maar op basis van evenementenvisie gerichte keuzes mogelijk op o.a. aantal en omvang evenementen/volksfeesten, voorzieningenniveau en kosten neerleggen bij betrokken partijen → In Actualisatie B2026 structureel budget voorzien, maar structureel lager dan in 2026

Afvalstoffendienst -

Begrote afdracht aan de algemene middelen van € 776.000 onder druk, afhankelijk van toekomstvisie

Parkeerexploitatie -

Begrote afdracht aan algemene middelen van € 8,27 miljoen onder druk, afhankelijk van keuzes Integrale Aanpak Brede Binnenstad en mobiliteits- en parkeerbeleid

Deze bestuursperiode keuzes op enkele financiële dossiers (3) BUIG-budget -

Onzekerheid of structureel voordeel op BUIG-budget overeind blijft

Inburgering -

Om ondanks wegvallen tijdelijke rijksmiddelen invulling te kunnen blijven geven aan de wettelijke taak die we hebben als regievoerder en uitvoering conform de bestuurlijke kaders, is verlenging van de tijdelijke extra uitvoeringscapaciteit noodzakelijk. → 3 jaar budget voorzien in Actualisatie B2026

Implementatie omgevingswet -

Risico dat huidige reserve niet toereikend is voor transitie naar permanent Omgevingsplan en – visie. Daarnaast risico dat beoogde inverdieneffecten onzeker en mogelijk zelfs negatief zijn.

Budgetten die in de afgelopen periode incidenteel zijn toegekend -

Integraal afwegen of deel van deze budgetten gecontinueerd moet worden

Recent: risico op een energiecrisis?

Reserves

Beschikbare ruimte reserves Stand algemene reserve na resultaatbestemming 31-12-2025

65,7 mln.

Streefwaarde: 7,5% van algemene uitkering gemeentefonds

34,4 mln.

Beschikbare ruimte algemene reserve

31,3 mln.

Screening overige reserves

0,7 mln.

Reserve Grote Werken

Beschikbare vrije ruimte:

32,0 mln.

(inzet voor bovenwijkse infra. Werken)

3,5 mln.

Structuurfonds

Structuurfonds (SF) Middellange termijn investeringsplan, met alleen projecten die van bovenstedelijk strategisch belang zijn en waarvan de investering ten minste € 5 miljoen bedraagt Fasen: •

Verkenningsfase

•

Planstudiefase

•

Uitvoeringsfase

Voor elke faseovergang is een raadsbesluit noodzakelijk

Voeding en onttrekking uit het Structuurfonds Jaarlijkse storting vanuit begroting (9,8 mln.)

Surplus reserve grondbedrijf

Incidentele overschotten

Voorbereidingskredieten (in 1 keer)

Structuurfonds Rente- en afschrijvingslaste n bij uitvoeringskredieten

Op basis van huidig beschikbaar saldo in het SF en een inschatting van toekomstige stortingen bepalen we ruimte dan wel tekort

Huidige stand van zaken Structuurfonds Bij GZG, Huis73 en OV Knooppunt Station heeft de raad het geld al specifiek gereserveerd. Ruimte niet meer beschikbaar voor andere projecten

Overige projecten zijn in voorbereiding zonder dat dekking al is verzekerd Als deze projecten uitgevoerd gaan worden tegen de huidige raming, dan verwachten we op dit moment een tekort van 82 mln.

Tekort vraagt om keuzes, maar eigenlijk meer dan dat! Bij huidige projecten in voorbereiding risico op kostenstijgingen (ambities, economische ontwikkeling, geopolitieke situatie) Nieuwe projecten, die nog niet op het overzicht staan?

Groei naar 200.000 inwoners: wat vraagt dat om ons voorzieningenniveau mee te laten groeien?

Knoppen om aan te draaien bij het Structuurfonds Projecten afvoeren Projecten faseren / on hold zetten (maar: kosten kunnen dan op termijn wel verder oplopen) Ambities bij projecten in voorbereiding verlagen Extra doteren (ophogen structurele storting in de begroting dan wel incidenteel extra storten) Streven naar verhoging afdracht vanuit grondbedrijf (d.m.v. bijstellen ambities binnen projecten grondbedrijf)

Belastingen

Woonlasten De woonlasten bestaan uit OZB, rioolheffing en afvalstoffenheffing Riool- en afvalstoffenheffing mogen maximaal 100% kostendekkend zijn Algemeen uitgangspunt OZB: corrigeren voor waardeontwikkeling woningen, daarna inflatiecorrectie

Kwijtschelding gemeentelijke belastingen o.b.v. 100% bijstandsnorm (= wat Rijk maximaal toestaat). Bij heffingen verleende kwijtschelding (kosten verdisconteerd in de heffingen) Voor niet-woningen zit onze gemeente op landelijk gemiddelde, woonlasten woningen zijn landelijk gezien laag Vanuit lijn vorig bestuursakkoord; voor 2027 waardeontwikkeling 5,5%, inflatiecorrectie 1,99%, geraamde OZB-opbrengst woningen € 25,4 miljoen

Woonlasten – Effect extra verhoging OZB-tarieven woningen Alternatief 1: Extra tariefsverhoging van 10% bovenop inflatiecorrectie van 1,99% leidt tot extra opbrengst van ca. € 2,5 miljoen structureel Alternatief 2: Extra tariefsverhoging bovenop inflatiecorrectie tot de gemiddelde OZB-niveau uit rapportage Coelo (Coelo-cijfers 2025) leidt tot extra opbrengst van ca. € 5,2 miljoen structureel (21% verhoging OZB) Overwegingen: - Alternatief 1= € 30,86 per jaar per woning, alternatief 2 = € 64,79 per jaar per woning - Inflatie leidt sowieso tot toename lasten burger - Voor komende jaren opwaartse druk op riool- en afvalstoffenheffing door stijging kosten

Toeristenbelasting ▪

Categorieën en tarieven t/m 2026:

a. Hotels en pensions, vakantieonderkomens, B&B ‘s, kamerverhuur & particuliere vakantieverhuur € 5,00 b. Mobiele kampeer- en overige onderkomens € 0,90 ▪

Differentiatie vanaf 2027 in categorieën o.b.v. aangenomen motie “Duidelijkheid voor toeristen & ondernemers”, Gemeenteraad d.d. 25 februari 2025: a. Hotels en pensions, hotelappartementen b. B&B ‘s en particuliere verhuur

c. Vakantieonderkomens op vakantieparken d. Mobiele kampeer- en overige onderkomens en watertoerisme

Toeristenbelasting ▪

Uitgangspunt in motie is om meerdaags verblijf te stimuleren door lagere tarieven voor categorieën b en c.

▪

Opbrengst 2026 circa € 2,5 miljoen

▪

Meerdere mogelijkheden in tarieven om dit uitgangspunt en de opbrengst te realiseren Categorie Hotels e.d. B&B's en particuliere verhuur Vakantieonderkomens op vakantieparken Mobiele onderkomens, incl. watersport

Optie 1 € 5,50 € 4,00 € 3,00 € 1,50

Optie 2 € 5,45 € 4,25 € 3,25 € 1,30

Optie 3 € 5,35 € 4,25 € 3,25 € 1,50

Gebiedsgerichte heffingen voor collectieve bekostiging vanuit ondernemers Huidige situatie • Reclamebelasting: ondernemers in Binnenstad en Rosmalen • Bedrijven investeringszone (BIZ)-bijdrage: vastgoedeigenaren in 6 afzonderlijke gebieden Voorstel VNO-NCW • Een gemeentebreed ondernemersfonds met een jaarlijkse begroting van € 4 miljoen. • Fonds financieren door OZB-tarieven niet-woningen met circa 11% extra te verhogen. Kanttekeningen 1.

Betreft een stijging v.d. OZB, waarbij inzet extra opbrengst niet integraal wordt afgewogen

2.

In beginsel betaalt gemeente ook deze extra OZB als eigenaar/gebruiker. Zeker de inzet van dit deel onttrekt zich aan de integrale afweging.

3.

Als gemeente niet wil meebetalen, moet dit intern verrekend worden. Niet meebetalen gemeente verlaagt draagvlak onder ondernemers.

4.

Roep om compensatie van extra lasten bij gesubsidieerde instellingen en huurders van de gemeente

Onze boodschap Onze financiële positie is goed dankzij een stabiel en solide financieel beleid.

Ga uit van de structurele ruimte voor nieuw beleid conform het overdrachtsdocument (ca. 5,5 mln.) Maak afspraken voor het geval de uiteindelijke ruimte groter of kleiner blijkt te zijn Ga uit van de incidentele ruimte op basis van de definitieve cijfers jaarrekening 2025 (32,0 mln.) Maak afspraken hoe om te gaan met het tekort in het sociaal domein; onze remweg is met de nu voorziene tekorten beperkt en extra rijksmiddelen uiterst onzeker Bepaal voor welke overige genoemde financiële dossiers u ook nu al afspraken wilt maken

Maak het structuurfonds toekomstbestendig en richt u hierbij niet enkel op de nu in voorbereiding zijnde projecten maar kijk verder

april 2026

Samen maken we ‘s-Hertogenbosch Een visie en aanpak op participatie - hoe we het samen waar maken

Inhoud ❑ Participatie? ❑ Aanleiding & context ❑ Route naar visie ❑ De participatievisie ❑ Van visie naar realisatie: 3 scenario’s voor implementatie en borging

Vooraf: wat is participatie? Als inwoners invloed hebben op het voorbereiden, uitvoeren of evalueren van beleid, noemen we dat participatie. Zo staat het in de wet. Maar in het dagelijks leven betekent het woord participatie voor iedereen iets anders.

Participatie?

Aanleiding ❑ Grote groep voelt zich niet gehoord. ❑ Overtuiging dat de inbreng, expertise en meedoen van inwoners leidt tot betere plannen, sterkere wijken en dorpen. ❑ Opgaven steeds complexer – noodzaak tot samenwerking en inbreng meerdere perspectieven. ❑ Toenemende polarisatie: participatie geen tovermiddel. ❑ Zowel vanuit inwoners als vanuit de gemeente behoefte aan duidelijkheid.

✓ 1 op de 5 inwoners vindt dat de gemeente niet luistert ✓ Bijna 1/3 vindt dat inwoners niet voldoende betrokken worden bij maken van plannen

Context – landelijke ontwikkelingen ❑ Omgevingswet: vroegtijdig ruimte voor participatie bij projecten in fysieke leefomgeving – vormvrij. ❑ Wet versterking participatie op decentraal niveau: eerdere, betere en bredere participatie m.b.v. participatieverordening. ❑ Meta-analyse van 102 rekenkamerrapporten over burgerparticipatie.

Fase 1

Q4 2024 Raadsinformatiebrief Naar een Bossche participatieaanpak ‘Samen maken we ‘sHertogenbosch’

Q1 2025

Q2-3 2025

Raadsvoorstel burgerberaad

Burgerberaad

Ophalen & betrekken Evaluatie RtC Evaluatie omgevingsdialoog

Fase 2

Q4 2025

Q1 2026

Q4 2026

Opstellen visie Voorbereiden verordening

Vaststellen visie en uitvoeringsprogramma

Verordening

Tweede burgerberaad ❑ Samen met afspiegeling Bossche bevolking bouwen aan visie en werkwijze. ❑ Instrument verder beproeven en doorontwikkelen voor structureel gebruik. ❑ Qua doorlooptijd en financieel compacter - met behoud van kern en met geleerde lessen van het eerste beraad. ❑ Onderwerp: hoe vinden inwoners dat we hen als gemeente beter kunnen betrekken? ❑ Hoe wil jij betrokken worden bij én samenwerken aan onderwerpen in jouw gemeente?

Opbrengst ❑ De manier van werken – reis minstens zo waardevol als bestemming ❑ Zelf doen en ontwikkelen waardevol in organisatieontwikkeling

❑ Adviesrapport met 24 aanbevelingen ❑ Toegift met inhoudelijke ideeën binnen 11 thema’s

Participatievisie Een visie op hoe we samen ‘s-Hertogenbosch maken Drie doelen: 1. Alle stemmen horen; 2. Meedoen en samenwerken als vaste waarden, verankerd in plannen, processen en werkwijze; 3. Basis voor een nieuwe participatieverordening. Drie delen: 1. Het kompas - 8 principes die richting geven 2. De Bossche werkwijze - hoe we in de praktijk werken 3. De uitvoeringsagenda en het actieplan – wat gaan we doen

Van visie naar realisatie ❑ De afgelopen jaren is samen met de stad veel geleerd en opgeleverd; aanbevelingen en inzichten verankerd in beleid. ❑ Nieuwe bestuursperiode cruciaal om nieuwe afspraken, werkwijzen en waarden daadwerkelijk te laten landen in de dagelijkse praktijk. ❑ Dit vraagt om een gezamenlijke inspanning van de hele gemeentelijke organisatie en bestuur. ❑ Met meedoen en samenwerken als vaste waarden – stevig te verankeren in plannen, processen en werkwijzen. ❑ Structurele verandering van systemen, aansturing en organisatiecultuur nodig met voldoende middelen en capaciteit.

3 Scenario’s

Scenario 1 – participatie blijft beperkt ❑ Minimale scenario, geen extra middelen. ❑ Werkwijze uit participatievisie niet duurzaam geïmplementeerd. ❑ Einde programma en sectoren zelf aan zet per 2027. ‒ Kwaliteit en inzet blijft wisselend per afdeling en per project, waardoor de organisatie kwetsbaar blijft en de kritiek vanuit de samenleving en raad zal toenemen. ‒ Gemeente zet stappen, maar te langzaam om de verwachtingen van raad en inwoners waar te maken. ‒ Aanbevelingen van 2 burgerberaden onvoldoende waargemaakt.

Scenario 2 – Impuls versterking participatie ❑ Blijvende inzet en capaciteit: expertteam gaat organisatie helpen met vaardigheden, instrumenten, houding en gedrag. ❑ Investeren in participatie geen tijdelijke opgave, maar een doorlopende ontwikkeling. ❑ Door nu te investeren in mensen, kennis en ondersteuning, kan de gemeente de kwaliteit van participatie duurzaam verbeteren. ❑ Dat versterkt niet alleen de relatie met de stad, wijken dorpen maar draagt ook bij aan beter beleid en een organisatie die daadwerkelijk samen met de samenleving werkt in plaats van vóór.

Scenario 3 – landelijk koploper ❑ Aanzienlijke ambitie om landelijk koploper te worden op het gebied van participatie en samenwerking met de samenleving. ❑ Veel structurele capaciteit om participatie vroegtijdig, professioneel en gebiedsgericht te organiseren. ❑ Veel ruimte voor experiment en nieuwe instrumenten waaronder de verkenning en mogelijke implementatie van een permanent burgerberaad.

Een bereikbaar 's-Hertogenbosch

T.b.v. onderhandelaars bestuursakkoord

Bart Raemaekers Ruud van Helden Gido ten Dolle

Opbouw Introductie 1.

BLOK 1: Context

2.

BLOK 2 : Mobiliteitsbeleid breed

3.

BLOK 3 : Inzoomen verkeersstructuur / MosH

4.

BLOK 4 : Gebiedsontwikkelingen

BLOK 1. CONTEXT

Van omgevingsvisie naar vorstelijk verbinden Groei van de stad naar 200.000 inwoners

Compact, nabij en meervoudig:

Vorstelijk verbinden

Meer woningen en werken betekent ook meer stad en meer verplaatsingen, meer voertuigen en meer druk op de bestaande infrastructuur

Meer aandacht voor lopen en fietsen (directe leefomgeving en gericht op dagelijkse voorzieningen)

Samen op laten gaan met Groots vergroenen, Bouwen aan generaties en Welvarend welzijn

Meervoudigheid en compact vraagt om nieuwe stedenbouwkundige concepten (autoluw, parkeerhuizen, toekomstbestendig)

Meerdere claims op de openbare ruimte die we integraal moeten afwegen

Mobiliteit is randvoorwaardelijk voor de groei. De verkeersstructuur bepaalt waar ontwikkelingen nog mogelijk zijn

Mobiliteit en verstedelijking

Aandachtspunten mobiliteit We groeien naar 2050 als gemeente met 25% We vernieuwen onze stad (=beheeropgave) We breiden uit binnen en buiten de bestaande bebouwing We hebben te maken met boven- en ondergrondse ontwikkelingen/aanpassingen die een claim leggen op de beschikbare openbare ruimte => warmtenet, vergroening, netcongestie, PHS en Bosch Centraal, A2/MIRT We zien een groeiend aantal auto’s en daarmee druk op de beschikbare hoeveelheid parkeerplaatsen Hierdoor groeit de druk op de beschikbare openbare ruimte, bereikbaarheid en leefbaarheid Dit vraagt om besef, keuzes en draagvlak

BLOK 2. Mobiliteitsbeleid

Behaalde mijlpalen Verkeersstructuur 2030 => Leefbare en bereikbare Brede Binnenstad (dec. 2024) Zin in ‘s-Hertogenbosch Omgevingsvisie, ontwikkellijn Vorstelijk verbinden (mei 2025) Integrale aanpak Brede Binnenstad (sep. 2025) MO’sH (dec. 2025) Wegencategorisering (mrt. 2026) => Motie 30km tenzij Fietsnetwerk 3.0 (mrt. 2026) Centraal Station vernieuwen en uitbreiden (mrt 2026) Knip Zuid Willemsvaart/Kanaalboulevard (mrt 2026) Dit naast de reguliere verkeersmaatregelen t.b.v. de verkeersveiligheid en bereikbaarheid in de wijk.

Wat is al gepland (lokaal)

Onderwerp

benodigd (uitgebreid)

Uitrol Verkeersstructuur en IABB (2026-2030)

Verkeerstructuur & IABB

(5,8 + 7,4 mln) + 2 mln IABB

Aandacht voor de bereikbaarheid van de stad:

Fiets

Bestaande middelen + 0,5 mln/jaar

‒ Verkeersmanagementod

Verkeersmanagement (en Vri)

‒ Aanpak hoofdwegen en verder verbeteren verkeersveiligheid:

Aanpak hoofdwegen

+ 5 mln/jaar

Mobiliteitsbeleid ‘s-Hertogenbosch 2040 (najaar 2026)

‒ Fiets grote opgave, maar passend binnen de bestaande middelen

‒ Doorstroomassen

Verkeersveiligheid

‒ Wegcategorisering (30km, tenzij) ‒ Schoolomgeving => motie roept tot onderzoek => onderzoek wekt verwachting

+ 1 mln/jaar + 4 FTE

Veilige schoolomgeving

2,4 mln eenmalig

Werk met werk maken (lokaal) Invulling aan de beheeropgave

Benodigde financiën

Beheeropgave gaat uit van een een-op-een vervanging (conform vigerende wetgeving) Uitvoering conform Versterkt => inclusief optimaal invullen van het vastgesteld beleid

Aanpak hoofdwegen (+2,5 mln) + veiligheid (+0,5 mln) + 2FTE

Uitvoering conform Uitgebreid => maximaal invullen van het vastgesteld beleid

Aanpak hoofdwegen (+5 mln) + veiligheid (+1 mln) + 4FTE

Parkeren (lokaal) Parkeren is een cruciaal onderdeel van de stedelijke leefbaarheids- en mobiliteitsopgaves Samenhang met andere (beleids)ontwikkelingen is groot; zoeken naar een goede en uitlegbare balans Parkeerplan 2026-2035 met keuzes voor de Brede Binnenstad, Stedelijke en Landschappelijke wijken en Dorpen en Buitens Meerjarige flexibele financiële doorkijk van de parkeerexploitatie Lopende thema’s: ‒ aantrekkelijke voorzieningen voor bewoners en bezoekers ‒ parkeerexploitatie en betaalbaarheid parkeren ‒ parkeren in gebiedsontwikkelingen en verdichtingsopgave ‒ parkeerregulering en overige regelgeving

Duurzame mobiliteit (lokaal) Bestuurlijke aandacht en keuzes Extra middelen t.b.v. structureel inregelen duurzame deelmobiliteit: ‒ Mobiliteitshubs ‒ MaaS (Mobility as a Service) Volledige elektrificatie van mobiliteit (koppeling naar stikstofproblematiek) bij gebiedsontwikkeling in uitgifte van vergunningen

Regionale, landelijke, Europese dossiers OV-concessie (start dec 26. looptijd 12,5 jaar) MMA-pakketten (afspraken tussen Rijk en regio Brabant) Regio Noord Oost Brabant (RNOB) = belangrijk v.w.b. bijvoorbeeld deelmobiliteit, regionaal mobiliteitspakket Complex, langjarig en ‘taai’; maar succesvol in vergelijking met andere landsdelen/regio’s. Landelijk: A2/MIRT MO’sH MMA-pakketten/uitvoeringsaanpak Europees: Europese mobiliteitslobby

Wat hebben we nodig ?

Keuzes in uitvoering In dialoog met de stad (in gesprek gaan en luisteren) Koers op (middel)lange termijn (2030- 2040) Reële uitvoeringsstrategie (niet alles kan tegelijk) Samenspel tussen inzet, capaciteit en middelen

BLOK 3. Inzoomen -

Verkeerstructuur 2030

-

MosH

Verkeersstructuur 2030 Waar komen we vandaan?

Waar gaan we naartoe?

Verkeersstructuur •

Bestemmingsverkeer krijgt meer ruimte in de Brede Binnenstad

•

Fietser en voetganger krijgen vaker voorrang in de Brede Binnenstad

•

OV-haltes op alle zijden van de huidige binnenstadsring

•

Doorgaand verkeer wordt naar de doorstroomassen geleid

•

Bestemmingsverkeer bereikt en verlaat de Brede Binnenstad via inprikkers

•

Raadsvoorstel (dec 2024): keuze voor de verkeersstructuur als onderdeel van breder pakket

Gefaseerde uitvoering - uitgangspunten •

Infrastructurele maatregelen combineren met een kwaliteitsverbetering Brede Binnenstad; Integrale Aanpak Brede Binnenstad

•

Plaatsen van knips, te beginnen bij Zuid-Willemsvaart

•

Als het doorgaand verkeer wordt omgeleid o Doorstroomassen zoveel mogelijk op orde brengen o Mitigerende maatregelen nemen in omliggende wijken met waterbedeffecten o Zorgen voor goede route- en parkeerverwijssystemen

•

Vanuit iedere windrichting zijn parkeervoorzieningen bereikbaar

•

Zoveel mogelijk aansluiten bij gebiedsontwikkelingen om werk met werk te maken

Monitoring verkeersintensiteiten, parkeercijfers en bezoekersaantallen

Basispakket

II

Basispakket I

Optimalisatie Hustenweg & Empelsehoefweg • Sept 2026: raadsvoorstel planstudiefase • 2027: procedure & aanbesteding • 2028-2029: realisatie

Optimalisatie Blauwe Sluisweg t/m Koornwaardlaan • Raadsbesluit dec. 2025 • 2026: procedure & aanbesteding • 2027: realisatie Dekking (zie fiche) I Blauwe Sluisweg t/m Koornwaardlaan >11,5 mln. structuurfonds > 6 mln. grex, wbi, subsidie totaal 17,5 mln.

Ontwerpend onderzoek

DGW Noord 2800 won. 2027-2034

Verdiepend onderzoek verkenningsfase: - Ontwerpend onderzoek oostzijde - Verdiepend onderzoek economische effecten Centrum Rosmalen - Verdiepend onderzoek knooppunten Bruistensingel en Hooghemaal - Onderzoek sluipverkeer Dekking (zie fiche) II+III MOsH > 40 mln. reservering structuurfonds MOsH > 12,3 mln. reservering structuurfonds oostelijke gemeentedelen > 8,2 mln. grex en wbi > 32,3 mln. lobby rijksbijdrage (lobbybrief!) totaal 92,8 mln.

III

BLOK 4. Gebiedsontwikkelingen

Keuzes in mobiliteit zijn randvoorwaardelijk Om te bouwen…bouwen…bouwen -

Noodzakelijke (publieke) infrastructuur: doorstroomassen op orde + Lage Diezebrug + verbinding over het Spoor + snelle fietsverbindingen

-

Keuzes over parkeernormering: aantal parkeerplaatsen per woning + introductie deelmobiliteit

-

I.c.m. met investeringen in parkeergarages (auto, fiets etc.): de Vliert, IKDB/Citadel + evt. tijdelijke garage Tramkade

Woningproductie op koers • Stevige woningproductie in de periode 2022 t/m 2025

1500

Woningbouw (nieuwbouw en transformatie)

3760 nieuwbouw 250 toevoegingen anderszins 194 woon(zorg)eenheden

1000 500 0 2022

2023

2024

2025

• En veel productie in het verschiet In voorbereiding voor oplevering:

Verwachte woningpr oductie

2026

900

700-850

2027

1.100

900-1000

2028

1.200

800-1100

2029

1.000

800-1000

Spoorzone: één van de 30 grootschalige woningbouwlocaties van nationaal belang

Cruciale randvoorwaarden om succesvol te bouwen Keuzes over mobiliteit: doorzetten verkeerstructuur 2030, knips/doorstroomassen + ontwikkeling van nieuwe parkeerhuizen (Vliert + Tramkade/IKDB) Sturen op netcongestie: netbewust ontwikkelen: aansluitstop per 1 juli + aanmelden van prioritaire projecten gebiedsontwikkelingen voor 1 oktober Werken aan extra stikstof ruimte: natuurversterkend ontwikkelen doorzetten + samenwerking met de provincie rondom stikstof reductie natura 2000 gebied (grote uitstoter naar Brand II) Uniforme en naleefbare regelgeving, in een nieuw omgevingsplan: unieke kans op het vereenvoudigen van regels en het voorkomen van stapelingen van eisen Mee laten groeien van voorzieningen met de groei van het aantal woningen, denk aan winkelcentra, wijk/buurtvoorzieningen, scholen, cultuur etc.

Dekking voor investeringen p-huizen Knoppen om te draaien ?

T.b.v. raadsbesluiten de Vliert, parkeren in Bossche stadsdelta Knop 1: Wijzigen tarieven parkeerexploitatie, op basis van meerjarige doorkijk Knop 2: dekking grex, o.a. woningbouwmix aanpassen Knop 3: normering, aantal parkeerplaatsen per woning Knop 4: inzet deelmobiltiteit Knop 5: Bovengronds/minder kwaliteit

Vragen

Bossche economie in beweging SO/Economie & Energie Eveline Kramer – Afdelingshoofd E&E Marianne de Beer – strategisch adviseur

Agenda ●

Bestaand beleid: economische beleidsstukken en – kaders

●

Economische visie en UPEV (incl. IKDB)

●

Bedrijventerreinen

●

Visie werklandschappen

●

Economische positionering: SU rapport, economic board

●

Ondernemersfonds

●

Binnenstad / EPBB

●

Toerisme en Citymarketing

●

Economie en gebiedsontwikkeling

●

Wijk winkelcentra + uitvoeringsprogramma

Bestaand beleid: visies en uitvoering

Economische Visie (najaar 2024) Impact ondernemen als motor van de Bossche economie 1.

Een economie met een solide basis, die voldoende innovatie en verdienvermogen kent om de samenleving draaiende te houden en maatschappelijke transities mogelijk te maken

2. Een duurzame economie, waarin economische ontwikkeling

plaatsvindt in balans met natuur en ruimte 3. Een sociale economie, gekenmerkt door inkomenszekerheid, zinvol

werk en inclusie

EV en bijhorende uitvoeringsprogramma aan de hand van 4 pijlers

Ondernemerschap & innovatie

IKDB ● ● ●

● ●

2023: ontwikkelcombinatie AM/Coebax als partner geselecteerd 2023-2024: haalbaarheidsfase, focus op langjarig partnerschap en ruimtelijk programma 2024 : Ontwikkelplan en Ruimtelijk raamwerk goedgekeurd door de raad Nov 2025: Formalisatie PPS; oprichting ontwikkel-BV en ecosysteem-BV Dec. 2025: Ontwikkelkader ruimtelijke ontwikkeling vastgesteld in gemeenteraad

Doorlopend: gesprekken met provincie over samenwerking; o.a. via Novex, bijdrage IKDB (gebiedsontwikkeling), dossier SPARK, dossier JADS, ecosysteem ontwikkeling

Waar staan we nu? (1)

Kennis & Talent

Samenwerkingsverband IKDB InnovatieLab

… plús bedrijvenpartners én 40+ Startups in de Grasso

Aantrekkelijk & gastvrij

De kunst van het verenigen

Bedrijventerreinen (1) •

Circa 34% van alle werkgelegenheid binnen de gemeente is gevestigd op een bedrijventerrein

•

Naast economische relevantie ook een belangrijke stadsverzorgende functie (bouw, logistiek, groothandel, etc.)

•

Essentieel voor nabijheid van werkgelegenheid en een goede woon-werkbalans

•

Belangrijke dragers van grote economische en maatschappelijke transities (energie, circulariteit, autonomie)

Bedrijventerreinen - urgentie (2)

● ● ●

●

●

Het aanbod van bedrijventerreinlocaties is niet toereikend voor de huidige vraag (lokale uitbreidingsvraag!) Deze mismatch dreigt richting de toekomst nog groter te worden zonder ingrijpen Veel onbenut potentieel op de huidige terreinen Veroudering, suboptimaal ruimtegebruik en transitievraagstukken zetten ook kwaliteit van de bestaande voorraad onder druk Netcongestie dwingt tot minder (piek)verbruik en andere inrichting van energie-infrastructuur (lokale gesloten systemen)

Indicatie van veroudering op bedrijventerreinen (voorbeeld de Rietvelden) Bron: BAG

Bedrijventerreinen (3) Belemmeringen versus ontwikkelingen ●

Netcongestie: rem op verkrijgen van aansluiting en daardoor grote belemmering voor nieuwe ontwikkelingen en herontwikkelingen waarbij een zwaardere aansluiting nodig is >> Groote Vliet, Heesch West

●

Stikstof: rem op verkrijgen van bouwvergunningen en daardoor grote belemmering voor herontwikkeling en nieuwe ontwikkelingen >> De Brand 2

●

Eigendom: voor herstructurering en verduurzaming deels en soms volledig afhankelijk van private partijen, omdat het gaat om reeds uitgegeven grond >> Bestaande voorraad

Visie werklandschappen ●

Meer ruimte voor de economie: o Intensivering bestaand ruimtegebruik o Uitbreiding via nieuw te ontwikkelen locaties o Creëren van schuifruimte

o

Betere kwaliteit en profilering van bestaande voorraad: o Verduurzaming: toepassing van energiebesparing, elektrificatie, klimaatadaptatie en circulariteit o Efficiënt ruimtegebruik en collectieve voorzieningen o Juiste bedrijf op de juiste plek: bedrijventerreinen benutten voor bedrijven die op andere plekken niet inpasbaar zijn

o

Langdurige inzet en meervoudige aanpak: o Proces van de lange adem (herstructurering, uitbreiding en verduurzaming) o Brede en intensieve samenwerking met eigenaren, ondernemers, provincie en regio

Economische positionering (1) -

De economie van ’s-Hertogenbosch groeit nu met ongeveer 1,1% per jaar.

-

Dat is te weinig om de basis van onze brede welvaart en publieke en sociale voorzieningen in de toekomst te betalen.

-

De dienstensector verandert snel door digitalisering en AI - dit is tevens een grote sector in onze gemeente (= dubbele impact)

-

Aanwezig talent wordt onvoldoende benut

-

(Inter)nationale context: productiviteit, technologie, concurrentiekracht, soevereiniteit

Onderzoek SU + urgentieprogramma 'Alliantiekracht voor de economie van sH (1)

Onderzoek SU + urgentieprogramma (2)

Onderzoek SU + urgentieprogramma

Economische positionering (2) Stevig fundament + uitgangspositie -

Veel kansen vanuit onze sterke MKB dienstensector

-

Ontwikkeling data-ecosysteem met IKDB en JADS

-

Sterke positie in MBO en HBO onderwijs

-

Vervolg JADS samenwerking met TU/e, Tilburg University en PNB

-

Hoge concentratie publieke organisaties binnen onze gemeente

-

Strategische ligging op NZ- en OW-as

Economische profilering: Fairtech ● Den Bosch is de plek waar technologie landt, opschaalt en verantwoord wordt

toegepast → Fairtech en verantwoorde toepassing van AI ● Digitale technologie en AI valideren, implementeren en veilig toepasbaar

maken ○ ○ ○

○ ○

onafhankelijkheid van buitenlandse techpartijen, betrouwbaarheid van AI-systemen transparantie en uitlegbaarheid onderlinge verbondenheid van gegevens en systemen menselijke regie op technologie

● Ontwikkeling richting een AI-gedreven dienstensector om concurrerend te

blijven ● Economic Board als instrument om economische ontwikkeling te regisseren

en samenwerking + gedeeld eigenaarschap hierin te organiseren

Ondernemersfonds ●

Huidig: ○ BedrijvenInvesteringsZone (BIZ) in centrum voor eigenaren met verdubbeling bedrag door gemeente (600.000,- euro in huidige collegeperiode) ○ Reclamebelasting voor gebruikers centrum ‘s-Hertogenbosch en Rosmalen ○ Parkmanagement de Brand voor eigenaren

●

Initiatief VNO Gemeentebreed ondernemersfonds

●

OZB-verhoging voor alle niet-woningen met 10%, naast bedrijven, ook sport, zorg, onderwijs

●

Verdeling via trekkingsgebieden en deel gemeentebreed, heeft voor- en nadelen

●

Risico: evt. implementatie van gemeentebreed ondernemersfonds vergt zorgvuldige afweging t.a.v. bestaande fondsen in de binnenstad en Rosmalen (met betrekking tot financiën en zeggingskracht) en t.a.v. maximale benuttingsmogelijkheden voor bedrijventerreinen en winkelcentra die nu nog niet in een fonds betrokken zijn

●

Gemeentelijk vastgoed: 613.000 euro + instellingen met subsidierelatie

Binnenstad: EPBB (1) ●

Doelstellingen t.a.v. bezoekersaantallen en waardering etc. blijvend omarmen

●

Leidend principe: de binnenstad is de huiskamer van de stad, dé logische keuze voor de regionale consument en een fantastische ervaring voor toeristen

●

Uitvoering geven aan identiteit sfeergebieden: scherpe keuzen en open houding nodig

●

Vanaf nu echt werk maken van vergroening (i.r.t. IABB) ○ Executiekracht op tijdelijke en vooral ook definitieve vergroening ○ Geen mobiliteitsmaatregelen zonder gelijktijdige verbetering verblijfsklimaat ○ ‘Scharnierpunten’ met elan herpositioneren ○ Beheerfonds om sneller vergroening te kunnen laten plaatsvinden

●

We werken vanuit het IABB altijd vanuit de drieluik Verrassende veelzijdigheid, hoge verblijfskwaliteit en multimodale bereikbaarheid

●

Aandacht voor gevel- en sfeerverlichting toekomstbestendig uit te voeren (middelen en inzet)

Binnenstad: EPBB (2) ●

Ruimtelijk regelen om wonen op begane grond in kernwinkelgebied niet langer mogelijk te maken én meer souplesse t.a.v. wonen boven winkels en samenvoegen van winkelpanden

●

Aandacht voor effect op (lokale) ondernemers van aanpassingen in reclamebeleid (n.a.v. motie over fossiele reclame en ongezonde voeding): gelijk speelveld en bourgondische karakter van de stad verdienen afweging