Bijlage 1 - Rapportage varianten en deelgebieden

het verhaal van de Beerse Overlaat en de historische hutten in het gebied zijn minder vaak geduid als aansprekend.

Uitputting van landbouwgronden moet worden voorkomen. Waar nodig moet de bodem worden hersteld. Een ander bodembeheer voor gras- en gewasteel-

Ter aanvulling wordt meegegeven dat het voorgestelde fijnmazige natuur-

ten is vaak noodzakelijk om meer organische stoffen in de bodem te krijgen

netwerk niet te fijnmazig moet zijn. Het moet een robuuste maat en kwa-

en zo het bodemleven te verbeteren. Hiermee gaat ook het waterbufferend

liteit hebben. De structuur moet bestaande (en eventuele nieuwe) natuur

vermogen van de grond omhoog, waarmee effecten van klimaatverandering

verbinden. Beheer is daarbij een belangrijk aandachtspunt voor succes. Het

zoals drogere zomers minder effect op de bedrijfsvoering van de agrariër en

zou helpen het beheer te zien als ‘ecosysteemdienst’, zodat boeren of andere

het welbevinden van dieren en planten hebben.

grondeigenaren die er zorg voor dragen er een vergoeding voor ontvangen. Enkele mensen pleiten voor meer versterking van landschap en biodiversiteit,

In het gebied langs de Hertogswetering en Hoefgraaf ligt er de opgave voor de

zoals heggen en struweel, met name voor insecten en kleine dieren.

aanleg van Ecologische verbindingszones. In het algemeen gelden wat betreft waterkwaliteit en drinkwater de doelstellingen van de Kaderrichtlijn Water

Andere toegevoegde ideeën betreffen vooral recreatieve mogelijkheden. Veel

(KRW) en de bescherming en versterking van het waterwinningsgebied van

mensen noemen dat het nu behoorlijk saai is voor fietsers en wandelaars.

Brabant Water en de gebieden van het Natuur Netwerk Brabant.

Er wordt de suggestie gedaan een (onverhard) wandelpad te maken over de

DEELGEBIEDSUITWERKINGEN

dam tussen de Hertogswetering en de Roode Wetering. Wellicht zou ook de

WELKE IDEEËN VOOR DE WEIDE SPREKEN U HET MEESTE AAN?

ooit opgeblazen brug over de Hertogswetering hersteld kunnen worden, om

Overzicht van de resultaten van de online tool (juni 2023)

een nieuwe wandel- of fietsroute tussen Lith en Geffen te maken. De huidige noord-zuid fietsroutes worden als saai ervaren. Een aantal mensen geeft ook mee dat de fietsroute langs de (kaarsrechte) Maasdijk aan de polder kant ligt en eveneens vrij saai is. Een fietsroute buitendijks is recreatief interessanter. Er worden ook enkele suggesties gedaan om (kleinschalige) waterrecreatie mogelijk te maken, door kano steigers aan te leggen. Anderen geven juist mee om niet in dit deelgebied op recreatie te focussen. Het gebied onder windturbines is minder interessant voor recreatie; de randen van de polder zijn daar meer geschikt voor, zo geven ze aan. Waar sommige mensen aangeven dat er nog wel meer aandacht voor natuur en recreatie mag in dit gebied, geven anderen aan dat je het middengebied juist moet ontzien daarin. Er ligt al genoeg druk op boeren; het helpt de toekomst van de landbouw niet als er landbouwgronden verdwijnen. Tot slot wordt extra aandacht gevraagd voor de eendenkooien. In het verleden lagen er nog meer in het gebied, wellicht biedt dat aanknopingspunten voor de inrichting van de weide. De eendenkooien verwijzen naar het ruigere overstromingsgebied dat de polder ooit was; het bufferen van water wordt daarom ook genoemd als geschikte functie voor dit gebied.

49

H+N+S · DUURZAME POLDER

50

D E E LG E B I E D 3 | OV E R G A N G Z A N D-K L E I

DEELGEBIEDSUITWERKINGEN

OVERGANG ZAND-KLEI DEELGEBIED 3 | BEIDE GEMEENTEN

BESCHRIJVING DEELGEBIED EN ONTWIKKELPERSPECTIEF

Het gebied aan weerszijden van de Rompertweg/Heeseindseweg/Wete-

De lintdorpen Geffen en Heeseind liggen op een hogere zandrug ten opzichte

ringsgraaf (grondgebied ’s-Hertogenbosch), dat in de huidige situatie lager

van de kleigronden van de polder. De doorzichten vanuit het kleinschalige

is gelegen, biedt kansen om te vernatten. Het opzetten van het waterpeil in

landschap van de lintbebouwing naar het grotere polderlandschap zijn een

combinatie natte hooilanden draagt bij aan de verbetering van de waterkwali-

belangrijke kwaliteit hier.

teit en de biodiversiteit.

Op de tekening zie je daarom ook een koers die gericht is op de versterking

Om het kleinschalige landschap te herstellen en de dorpsnatuur te versterken,

van dit kleinschalige landschap, bijvoorbeeld door extra houtwallen, lanen en

werd er tijdens de ontwerpateliers geopperd om extra groenstructuren toe te

kleine bosjes aan te leggen. Daarnaast zijn er kansen voor de ontwikkeling van

voegen langs de lintbebouwing.

lokale recreatie, bijvoorbeeld door oude (agrarische) paden te herstellen of

Door belanghebbenden werd ook aangestipt dat er potentie is om de moge-

agrotoerisme te stimuleren (horeca en dagrecreatie in het buitengebied).

lijkheden voor dieren om wegen en spoorlijnen over te steken te verbeteren,

N AT U U R

door middel van onder- of overgangen bij wegen en de spoorlijn die het geLANDBOUW

bied kruisen.

Langs de noordelijke grens van het gebied, in de overgangszone van de lintbebouwing naar open landschap, is het belangrijk om de huidige agrarische

W O N E N E N ( R E C R E AT I E V E ) B E L E V I N G

en landelijke uitstraling te behouden. Uit gesprekken met belanghebbenden

De woningbouwopgave voor het landelijke gebied heeft als uitgangspunt om

kwam naar voren dat de landschappelijke inpassing van het agrarisch gebied

ruimte te geven aan een organische groei. Voor het grondgebied van ’s-Her-

nog wel verbeterd kan worden. Bijvoorbeeld door grote bedrijven en erven

togenbosch geldt, dat bestaande (agrarische) erven ruimte kunnen bieden

in het groen te zetten. Verder werd tijdens ontwerpateliers de mogelijkheid

aan herontwikkeling met kleinschalige en passende woningbouw. Ruimte

genoemd om ruimte te geven aan kleine (agrarische) bedrijvigheid op vrijko-

voor nieuwe erven wordt echter niet geboden om zo de openheid van het

mende erven.

landschap te borgen. In het stedelijk gebied (Oss en Den Bosch) wordt inge-

51

H+N+S · DUURZAME POLDER

52

zet op verdichting. Deze groei heeft een effect op de dorpen. In de toekomst

extensief beheerde akker -en graslandpercelen. Dit draagt niet alleen bij aan

krijgt het deelgebied te maken met toenemende (dag)recreatie en de uitloop

natuur maar ook aan het enigszins verzachten van het zicht op de windturbi-

van de omliggende dorpen en stadsranden. Natuurgebied de Hooge Heide,

nes. Daarnaast werd in ontwerpateliers met belanghebbenden benoemd dat

lokaal (agro)toerisme (bijvoorbeeld minicamping Huismans, ’t Heide Huisje

de dorpen en de polder momenteel als gescheiden werelden worden ervaren,

of lokale maneges) en de landelijke uitstraling van de lintbebouwing maken

zowel landschappelijk als functioneel. Er is dus potentie om de verbinding

het gebied een aantrekkelijke locatie. In gesprek met belanghebbenden kwam

tussen de hogere en drogere dekzandrug met lagergelegen gronden langs de

naar voren dat comfortabele en veilige fietspaden in het deelgebied gewenst

Hertogswetering in de polder te versterken.

zijn, zowel voor lokale gebruikers (bijvoorbeeld schoolkinderen) als voor recreatieve gebruikers. Mogelijkheden om het bestaande snelfietspad vanuit

W AT E R E N B O D E M

Geffen hierbij aan te laten sluiten kunnen onderzocht worden.

Het principe ‘water en bodem sturend’ geldt door de hele polder en randen. Dit betekent dat de grenzen van het bodem- en watersysteem worden ge-

L A N D S C H A P E N C U LT U U R H I S T O R I E

respecteerd. Waterbuffering moet verdroging verminderen. Daarnaast moet

Het gebied aan weerszijden van de Rompertweg/Heeseindseweg/Weterings-

de kwaliteit van het oppervlakte- en grondwater verbeteren. Uitspoeling en

graaf (grondgebied ’s-Hertogenbosch), dat in de huidige situatie lager is

afspoeling van mest en gewasbeschermingsmiddelen (voornamelijk gif) moet

gelegen, biedt kansen om te vernatten. Dit is plek waar we kansen zien om

zoveel mogelijk worden voorkomen.

de overgang van zand naar klei en beleving van de Beerse Overlaat zichtbaar maken.

Uitputting van landbouwgronden moet worden voorkomen en waar nodig worden hersteld. Een ander bodemgebruik voor gras- en gewasteelten is vaak

Richting het lint van Kruisstraat en Heeseind loopt het maaiveld op en wordt

noodzakelijk om meer organische stoffen in de bodem te krijgen en zo het bo-

ingezet op het markeren van de kleinschalige verkaveling en het behoud van

demleven te verbeteren. Hiermee gaat ook het waterbufferend vermogen van

de doorzichten naar de polder. De kansen voor het verbeteren van de kwa-

de grond omhoog, waarmee effecten van klimaatverandering zoals drogere

liteit van het landschap in dit gebied liggen vooral bij het versterken van de

zomers minder effect op de bedrijfsvoering van de agrariër en het welbevin-

samenhang tussen de verschillende karakteristieke groenelementen. Denk

den van flora en fauna.

hierbij aan bossages, houtwallen, bomenrijen, hagen en heggen en kleine

53

IDEEËN VOOR DE UITWERKING VAN DE OVERGANG ZAND-KLEI

Herstellen en versterken van kleinschalig landschap Het kleinschalige landschap is kenmerkend voor dit gebied. Met extra beplanting zoals houtwallen, lanen en kleine bosjes kan dit landschap versterkt worden. Ook kan de overgang naar de polder daarmee verzacht worden. Deze overgang wordt nu als (te) hard ervaren voor bewoners; dorp en polder zijn nu gescheiden werelden.

Karakter van dorpslint bewaren Bewoners geven aan dat het belangrijk is het kleinschalige karakter van het dorpslint te bewaren en zo de belevingswaarde en de cultuurhistorische waarde overeind te houden, ook in de toekomst (Foto: Google Earth)

i

i

i

Verbeteren van oversteekmogelijkheden dieren Bij spoorlijn en wegen die het gebied kruisen is het nodig om de oversteekbaarheid voor dieren te vergroten, met onder- of overgangen.

H+N+S · DUURZAME POLDER

54

FEEDBACK BEWONERS OP DE OVERGANG VAN ZAND NAAR KLEI

Verder geven mensen mee: zorg bij alle nieuwe groene elementen voor goe-

Uit de reacties van bewoners en andere belanghebbenden blijkt dat het ver-

gezien; er is vaak weinig budget voor terwijl dit budget wel nodig is om het

sterken van het kleinschalige landschap met bosjes, hagen en bomenrijen

landschap goed te kunnen onderhouden.

de afspraken en vergoedingen voor beheer. Beheer wordt als een zorgpunt

als zeer aansprekend wordt gezien. Ook wordt de waarde van het bufferen van water in tijden van droogte erkend; ook dit onderdeel scoort hoog in dit

Ook wordt aandacht gevraagd voor de bewoners van Kruisstraat en Hees-

deelgebied. Meer ruimte voor (dag)recreatieve functies aan de rand van dorp

eind. Hier zijn vergelijkbare maatregelen nodig als bij de andere kernen,

en polder en doorkijkjes naar de polder worden minder vaak als aansprekend

bijvoorbeeld om het zicht op windturbines te verkleinen. Investeer in het be-

benoemd.

houd van het historische lint, bijvoorbeeld met struiken tussen de percelen op de Kruisstraatse akkers. Het meer ‘in het groen zetten’ van agrarische erven

Ook voor dit deelgebied wordt meegegeven dat een fijnmazig, kleinschalig

worden verder ook als idee genoemd om de kwaliteiten van dit deelgebied te

natuurnetwerk voldoende maat en kwaliteit moet hebben om daadwerkelijk

versterken.

bij te dragen aan de biodiversiteit. Kijk hoe zo’n netwerk de overgang van zand naar klei kan verbinden met de grotere natuurlijke gebieden, zoals de

Daarnaast noemen enkele mensen dat dit gebied relatief goede landbouw-

eendenkooien, de Hertogswetering, de Hoefgraaf en de Roode Wetering. Ook

grond heeft, dus dat het belangrijk is ook voldoende ruimte voor landbouw te

wordt aanbevolen om de natuurverbinding tussen de Nulandse Heide en Kar-

behouden.

regat te verbeteren. Voor de komst van de spoorlijn was dit één gebied. Er wordt ook aangestipt dat de kwalificatie ‘van hoog naar laag’ niet helemaal klopt. Ten zuiden van de dekzandrug (Kruisstraat, Heeseind) ligt ook weer een wat later gebied.

DEELGEBIEDSUITWERKINGEN

WELKE IDEEËN VOOR DE OVERGANG ZAND-KLEI SPREKEN U HET MEESTE AAN? Overzicht van de resultaten van de online tool (juni 2023)

55

H+N+S · DUURZAME POLDER

56

D E E L G E B I E D 4 | S TA D S R A N D O S S

DEELGEBIEDSUITWERKINGEN

S TA D S R A N D O S S DEELGEBIED 4 | GEMEENTE OSS

BESCHRIJVING DEELGEBIED EN ONTWIKKELPERSPECTIEF

in het zuiden van de stadsrand vindt de ontwikkeling van Amsteleind plaats.

De stadsrand van Oss zal de komende jaren veranderen. De gemeente streeft

versterkt door de ontwikkelingen in het landbouwgebied. Door bijvoorbeeld

ernaar om de komende 15 jaar 8.500 woningen bij te bouwen, waaronder in

rechtstreekse verkoop van lokale producten, bijzondere activiteiten op het erf

de nieuwe woonwijk Amsteleind. Deze nieuwe wijk grenst aan de Duurzame

of participatie van omwonende binnen het agrarische bedrijf. Uiteraard voor

Polder. De verbinding met het open polderlandschap, de groene buffers (o.a.

zover dit past bij de bedrijfsvoering en dit haalbaar is voor de onderneming.

rondom Ussen en Heihoek) en het agrarische karakter zijn door bewoners

Daarnaast kunnen nieuwe teelten wellicht een kansrijk perspectief bieden

benoemd als belangrijke kwaliteiten om te behouden.

voor de lokale landbouw, zoals bijvoorbeeld het telen van biobased bouwma-

De kleinschaligheid en toegankelijkheid van dit landschap kan verder worden

terialen die vervolgens ingezet kunnen worden bij de woningbouwopgave in Op de tekening zie je daarom een geleidelijke overgang van stad naar land.

de omgeving.

Met nieuwe groenstructuren en nabij de stad ook landbouw die inspeelt op de nabijheid van de omwonenden. Bestaande erven dichtbij de stad kunnen meer

N AT U U R

‘aangekleed’ worden met groen om aan te sluiten bij de nieuwe groenstructu-

Binnen de huidige en nieuwe stadsrand kan de natuuropgave met landbouw,

ren, zo is geopperd in bijeenkomsten met belanghebbenden. Ook een ‘water-

wonen, recreatie en bedrijvigheid verweven worden. Door bewoners benoem-

harmonica’, een natuurlijke waterzuivering, zou onderdeel van de stadsrand

de voorbeelden hiervan zijn het doortrekken van bestaande groenstructuren

kunnen zijn. Verder is een veilig netwerk voor fietsers en wandelaars belang-

naar Amsteleind en omgeving of een groene versterking langs Geffen. Het

rijk hier.

versterken van de samenhang tussen verschillende karakteristieke groenelementen (bossages, houtwallen, bomenrijen, hagen en heggen en kleine

LANDBOUW

extensief beheerde akker- en graslandpercelen) is daarbij een kansrijke ont-

Om de huidige agrarische identiteit binnen het gebied te behouden en toe-

wikkelkoers.

komstbestendig te maken, onderscheiden we verschillende kansen voor de landbouw binnen het deelgebied. Op de hoger gelegen, droge zandgronden

57

H+N+S · DUURZAME POLDER

58

Richting de Hertogswetering en de westelijke grens van het gebied kan de na-

In het noorden wordt het landschap gekenmerkt door grootschalige verka-

tuurkwaliteit in het open landschap versterkt worden door o.a. natuurvrien-

veling op de lagergelegen kleigronden. Agrarische erven bevinden zich in het

delijke oevers, akkerranden en wegbermen.

grote open landschap met typerende slotenstructuur. Dit deel van het gebied is ook onderdeel van de Beerse Overlaat. Kansen voor ontwikkeling liggen hier

W O N E N E N ( R E C R E AT I E V E ) B E L E V I N G

bij het versterken van het aanwezige contrast tussen de verschillende cul-

Amsteleind wil straks een toekomstbestendige leefomgeving bieden aan een

tuurhistorische landschappen. Bijvoorbeeld door bestaande groenstructuren

diverse en brede groep bewoners. De huidige structuurvisie van het gebied

te versterken aan de stad- en dorpsranden en de openheid van grootschalige

schetst een beeld van verschillende ‘woonmilieus’ met variatie in bebou-

rationele polder te behouden. Daarnaast kan de beleving van de Beerse Over-

wingsdichtheden, voorzieningen en type woningen. Daarbij zal in het gebied

laat versterkt worden door het bijvoorbeeld te benutten voor waterberging.

een padennetwerk voor fietsers en wandelaars aangelegd worden. Ook worden nieuwe groen- en waterstructuren gemaakt.

W AT E R E N B O D E M Voor de ontwikkeling van Amsteleind moet het bestaande agrarische wa-

Om de recreatieve toegankelijkheid voor fietsers en wandelaars te verbeteren

tersysteem veranderd worden in een stedelijk watersysteem. De groen- en

langs de rand van de polder, kan de omgeving van Amsteleind ontwikkeld

waterstructuur van het plangebied kan worden ingezet voor waterberging,

worden tot stedelijk uitloopgebied. Zo wordt de nieuwe wijk in Oss-West een

zowel tijdens extreme regen als periodes van droogte. Het watersysteem op

stedelijke overgang van stad naar het achterliggende open poldergebied.

de hogere zandgronden (zuidelijke deel) zal er anders uit zien dan de lagergelegen komgronden (noordelijk deel), aansluitend bij de kenmerken van beide

L A N D S C H A P E N C U LT U U R H I S T O R I E De stadsrand van Oss wordt een overgangslandschap. Het zuidelijke deel op de hoger gelegen zandgronden wordt een meer besloten en kleinschalig landschap. Een fijnmazige verkaveling en herkenbare groenstructuren vanuit de (lint)bebouwing dragen bij aan de landschappelijke kwaliteit.

bodemtypen.

59

I D E E Ë N VO O R D E U IT W E R K I N G VA N D E S TA D S R A N D O S S

Landschappelijk inpassen van erven nabij de stadsrand Bewoners hebben het idee ingebracht om grote (agrarische) bedrijven landschappelijk in te passen met erfbeplanting. Zo passen de erven beter in de groene overgang van stad naar land.

i

i

Groene versterking noordkant spoor Geffen Vanuit Geffen is de wens uitgesproken om de noordelijke spoorzijde te versterken met groen, bijvoorbeeld in de vorm van bos of heesters.

i

Agrarische identiteit behouden Het agrarische karakter is kenmerkend voor dit gebied, bewoners willen dit karakter graag behouden. In de stadsrand zijn nieuwe typen van landbouw kansrijk, die aansluiten bij de nabije aanwezigheid van stadsbewoners. Bijvoorbeeld productie van voedsel dat in Oss verkocht wordt.

H+N+S · DUURZAME POLDER

60

F E E D B AC K B E W O N E R S O P S TA D S R A N D O S S

Ook worden de huidige ‘groene lobben’ regelmatig benoemd. Koester deze

De reacties op de stadsrand van Oss laten zien dat drie van de onderdelen het

groenstructuren én gebruik het als inspiratie, zo geeft men ons mee.

meest worden gewaardeerd: het toevoegen van nieuwe groenstructuren, het behoud van bestaande groenstructuren en de aanleg van veilige, nieuwe rou-

Wat betreft de gewenste nieuwe fiets- en wandelpaden wordt de suggestie

tes voor fietsers en wandelaars.

gedaan deze niet van asfalt, maar van natuurvriendelijkere materialen te maken. Verder wordt de verkeersopgave (aan de westkant) in Oss onder de

In de aanvullende ideeën wordt de overgang van het stromende (hogere, oostelijke) deel van de oude Beerse Overlaat naar het vlakkere (lagere) deel onder de aandacht gebracht. Het hogere deel zou de ideale plek zijn voor het bufferen van water. Versterking van waterberging en -opvang wordt ook door andere mensen benoemd als kans voor dit gebied. Verder valt op dat mensen de huidige groene kwaliteiten van de westkant van Oss benoemen en meegeven als inspiratie, om te behouden en te versterken. Zo wordt benoemd dat de westzijde van Oss een groene, aantrekkelijke binnenkomer van de stad is; er wordt als aanbeveling meegegeven dit groene karakter ook te realiseren in nieuwe woonwijken van Amsteleind. Het huidige landschap, bijvoorbeeld tussen de Amstereindstraat en de Oostenakkerstraat, wordt genoemd als prachtig voorbeeld van de combinatie van wonen, kleinschalige agrarische activiteiten en natuur.

aandacht gebracht. Zorg dat je deze meeneemt in het ontwerp, is het advies.

To ev oe

va n (z bes ge oal taa s nd n bi e va jU g n s ro ni eu sen en ve we en stru rb g He ct r i u nd oe Gr oe in ns ihoe ren g ne Do tru k) s ta ct or ve d ur zic rs e te n en ht rk po a en in ld ls na g Gr er n oe ar ab ne op i j G r‘ en ef in po fe pa n ld kk er ov en l er B an ’ v st el ds an ro ee ch er m fb ap ve in aa g n bi sg r m di jvo eb a st cht or ie ke ad bi Ve be d d n v sr j de ilig el e an an d B e, d m ee he ni et rs t v eu w e O ro w a e te ve ege ro rb rl re ut er aa es gi t, ng vo or fie w ts an e de rs la en ar s

ud

ho

Be

DEELGEBIEDSUITWERKINGEN

W E L K E I D E E Ë N V O O R D E S TA D S R A N D O S S S P R E K E N U H E T

MEESTE AAN?

Overzicht van de resultaten van de online tool (juni 2023)

61

H+N+S · DUURZAME POLDER

62

D E E LG E B I E D 5 | D E O E V E R WA L

DEELGEBIEDSUITWERKINGEN

DE OEVERWAL DEELGEBIED 5 | GEMEENTE OSS

BESCHRIJVING DEELGEBIED EN ONTWIKKELPERSPECTIEF

ook de mogelijkheid om hier op bedrijfsniveau andere accenten te leggen.

Op de oeverwal van de Maas zijn de Maasdorpen ontstaan en in de loop der

en recreatie of initiatieven die bijdragen aan opgaven op het gebied van water

tijd gegroeid. De duurzame koers die voor dit gebied is ontwikkeld, is gericht

en biodiversiteit.

Bijvoorbeeld op het gebied van bijzondere teelten, combinaties van landbouw

op het behoud en versterking van de oeverwal als waardevolle woonomgeving én toekomstgebied voor de landbouw. Het accent ligt hierbij op de polderzij-

N AT U U R

de, waar verduurzaming van het landbouwgebied samengaat met de ontwik-

Het gebied heeft een hoge natuurwaarde door het kleinschalig en gevarieerd

keling van een netwerk van groen- en waterstructuren zoals natuurvriende-

groen karakter. In de ontwerpsessies met betrokkenen werd het handha-

lijke oevers, bomen en hagen.

ven van deze natuurwaarde en landschappelijke kwaliteit als aandachtspunt genoemd. Ook werden ideeën benoemd om deze kwaliteiten te versterken.

Dit kan gecombineerd worden met klompenpaden die (nieuwe) ommetjes

Het versterken van deze kwaliteit sluit aan bij bestaande initiatieven als ‘het

vanuit en tussen de dorpen mogelijk maken. De paden voeren langs interes-

padenplan van Lith’ of ‘bomen voor de eeuwigheid’.

sante plekken, zoals een historische fortificatie of een boerderijerf met bezoekfunctie. Duurzame en deels ook grootschalige landbouw zal hier samen-

Om een aantrekkelijk leefgebied voor akker- en struweelvogels te krijgen, is

gaan met een kleinschalig, halfopen tot besloten landschap dat contrasteert

het goed voor (lage) groenelementen in het overgangslandschap tussen de

met het landschap van de open en grootschalige polder.

oeverwal en de polder aan te planten. Bijvoorbeeld in de vorm van de versterking van kleine akkerlandjes, graslanden met ruige groenranden of de aanleg

LANDBOUW

van hagen.

De oeverwal heeft net als het open middengebied van de Duurzame Polder een hoge vruchtbaarheid van de bodem. Ook is er voldoende water beschikbaar.

Tijdens een van de bijeenkomsten met belanghebbenden werd daarnaast

De net wat ‘lichtere’ bodem in combinatie met de gunstige grondwaterstand

voorgesteld om bijvoorbeeld de heg vanuit Maren-Kessel door te trekken

biedt veel vrijheid voor de teeltkeuze. Ook in de toekomst zullen hier primair

langs de Meester van Coothstraat. Belangrijk voor omwonenden is dat deze

op agrarische productie gerichte bedrijven zijn. De natuurlijke omstandighe-

nieuwe groenstructuren ook aanleiding geven voor nieuwe ommetjes vanuit

den, het kleinschaliger landschap én de nabijheid van de dorpen biedt echter

de dorpskernen.

63

H+N+S · DUURZAME POLDER

64

W O N E N E N ( R E C R E AT I E V E ) B E L E V I N G

zoals (hoogstam)boomgaarden, perceelscheidingen met (mei)doornhagen,

De dorpen op de oeverwal (Maren-Kessel, Lith en Lithoijen) hebben evenals

houtsingels en knotwilgen. Ook erfbeplanting past hier goed bij. Bij de ver-

andere landelijke kernen in de Duurzame Polder een opgave om ruimte te

fijning tot concrete plannen kan aangesloten worden bij wat nog aanwezig

geven aan nieuwe woningen. In de structuurvisie van het buitengebied van

is aan historische structuren, zoals onregelmatige of blokvormige verkave-

Oss (2015) worden verschillende zoekgebieden gemarkeerd voor deze lokale

ling en lanen. Nieuwe (klompen)paden kunnen de dorpen met hun kerken

verstedelijking rondom de kernen. De huidige woonkwaliteit van de oever-

en andere historische bebouwing verbinden zodat deze elkaar versterken.

waldorpen en relatie met het landschap behouden is hierbij een aandachts-

Bijzondere kans is het zichtbaar en beleefbaar maken van fort Luttereind als

punt. Met de omgevingsvisie wordt hier naar verwachting op voortgebouwd.

recreatieve stepping-stone van de Zuider Waterlinie, als verbinding tussen het binnen- en buitendijkse landschap.

Uit gesprekken met belanghebbenden kwam naar voren dat meer mogelijkheden voor lokale recreatie gewenst zijn. Bewoners spraken de wens uit om in

W AT E R E N B O D E M

de toekomst meer ommetjes of struinpaden te hebben door (nieuwe) beplan-

Vanuit water en bodem biedt de oeverwal ten opzichte van de polder goede

ting in de dorpsomgeving. Daarnaast is er ook aangegeven dat het wenselijk

condities voor wonen en een gevarieerd pallet aan (landbouwkundig) land-

is om een doorgaande fietsverbinding over de dijk van ‘t Wild tot Lithoijen

gebruik. Onder invloed van de steeds verder verduurzamende landbouw én

te realiseren. Met eventueel mogelijkheden om deze fietsverbinding te kop-

specifieke maatregelen zoals natuurvriendelijke oevers zal de waterkwaliteit

pelen aan het geplande fietspad parallel aan de Kennedybaan naar Oss. Dit

steeds verder verbeteren. Landbouw en natuur profiteren hiervan en de bele-

zou naast een recreatieve verbinding ook een veilig fietspad realiseren voor

vingswaarde van water neemt toe. Onder invloed van klimaatverandering en

schoolkinderen die naar Oss of Den Bosch moeten fietsen.

dorpsontwikkeling kan een grotere waterbergingsopgave ontstaan. Het ligt voor de hand dat de oeverwal ‘zijn eigen broek ophoudt’ door water vast te

L A N D S C H A P E N C U LT U U R H I S T O R I E

houden en te bergen in en aan de randen van de dorpen. Ook de natuurvrien-

Met de versterking van het kleinschalige, halfopen tot besloten landschap

delijke oevers in het landbouwgebied leveren hun bijdrage. Afwenteling op de

wordt voortgebouwd op de historische kenmerken van de oeverwal. Specifiek

lagergelegen polder wordt tegengegaan.

kan hierbij gedacht worden aan elementen van het oude cultuurlandschap

65

IDEEËN VOOR DE UITWERKING VAN DE OEVERWAL

i i

Versterken van oude cultuurlandschap De oeverwal kan landschappelijk versterkt worden met nieuwe inrichtingselementen die passen bij het oude cultuurlandschap. Denk aan (hoogstam) boomgaarden, perceelscheidingen met meidoorn- of gemengde doornhagen, houtsingels, knotwilgen en bosjes.

i

Nieuwe ommetjes langs groen Bewoners zien graag meer ommetjes en struinpaden aan de randen van de dorpen en tussen dorpen. Deze ommetjes kunnen aansluiten bij nieuwe groenelementen in het landschap.

Zichtbaar maken van fort Luttereind Fort Luttereind was onderdeel van de Zuiderwaterlinie. Het fort is nu niet meer zichtbaar. Het zichtbaar maken van het fort kan een nieuwe recreatieve schakel in de Zuiderwaterlinie zijn en ook een verbinding tussen het gebied binnen en buiten de dijken vormen.

H+N+S · DUURZAME POLDER

66

FEEDBACK BEWONERS OP DE OEVERWAL

De inzet op innovatieve landbouw roept bij enkele mensen wat zorgen op.

Onder de ideeën voor de oeverwal worden met name het versterken van het

Leidt innovatie wel tot verduurzaming, een betere bodemkwaliteit en ver-

kleinschalig groen en de fietsverbinding over/langs de dijk tussen ’t Wild en

sterking van de biodiversiteit? Zolang innovatie ook verduurzaming inhoudt,

Lithoijen gewaardeerd. Daarnaast hebben ook relatief veel mensen aangege-

is er ruimte voor in de polder.

ven dat het behoud van onverharde paden en het maken van nieuwe ommetjes hen aanspreekt. Aanvullende functies op erven en innovatieve landbouw

Tot slot wordt als aandachtspunt meegegeven er wel een economisch renda-

zijn het minst vaak als aansprekend benoemd.

bel landgebruik mogelijk moet zijn. Het is de vraag of dit voldoende samengaat met kleinschaligheid. Wellicht zijn grotere eenheden natuur (vanuit een

Eén van de aanvullende ideeën die wordt gedaan, is het transformeren van de

gebiedsfonds dat gevuld wordt met opbrengsten van de windturbines) dan

Graftweg tot wandel- en/of fietspad, van de Valkseweg tot de Jan van Ingen-

beter.

straat. Ook wordt op verschillende plekken de suggestie gedaan om wandelroutes langs het (Maas)water te maken en om de fietsverbinding vanaf de Maasdijk bij ’t Wild door te trekken tot het veer bij Alem (liefst aan de Maaskant). Verder wordt aandacht gevraagd voor gemotoriseerd verkeer; dit mag wel wat minder in de Maasdorpen. Vooral de Meester van Coothstraat wordt als ergernis genoemd (sluipverkeer). Verder wordt -naast het zichtbaar maken van het oude fort- het zichtbaar maken van andere cultuurhistorische elementen gemist. Dit zou worden gewaardeerd.

DEELGEBIEDSUITWERKINGEN

WELKE IDEEËN VOOR DE OEVERWAL SPREKEN U HET MEESTE AAN? Overzicht van de resultaten van de online tool (juni 2023)

67

H+N+S · DUURZAME POLDER

68

ALGEMENE FEEDBACK BEWONERS Naast de feedback op de varianten en deelgebieden hebben mensen via de online consultatie ook algemene opmerkingen meegegeven. In de algemene opmerkingen wordt door een deel van de mensen meegegeven dat ze niet blij zijn met de keuze voor windturbines in het gebied. Ze vinden dat er gekozen moet worden voor kernenergie, zonne-energie of wind op zee. Een deel van deze mensen geeft daarbij aan dat het nadenken over hoe windturbines in te passen zijn in het gebied voor hen daarom niet zinvol is, ondanks dat dit de opdracht is die de gemeentes hebben meegegeven voor deze fase. Anderen geven juist aan achter de plannen te staan en blij te zijn dat er over een duurzame toekomst wordt nagedacht. Een deel van de mensen geeft nogmaals hun zorgen mee. Deze zorgen gaan vooral over geluidsoverlast. Sommigen geven expliciet aan dat ze geluid bezwaarlijker vinden dan het zicht op de windturbines. Enkele noemen dat ze niet tegen windmolens zijn, maar willen dat de mogelijke overlast zorgvuldig wordt meegewogen. In de opmerkingen wordt ook gevraagd om evenwichtige keuzes te maken, en niet alleen te luisteren naar degenen die het hardst roepen. Bij het maken van

evenwichtige keuzes horen zowel ruimtelijke, maar ook sociale en economische afwegingen, zodat toekomstige generaties hier ook graag weer komen wonen. Ga dus uit van een lange termijnperspectief bij de afwegingen, zo zeggen ze. Ook wordt de oproep gedaan opgaven scherp te stellen, ook voor andere onderdelen dan energie. Dat zou het integrale karakter van de opgave ten goede komen. Het project is namelijk een kans om ook andere beleidsopgaven, doelen en ambities aan te pakken: landbouw, biodiversiteit, water en bodem. Verder wordt de oproep gedaan om in te zetten op (minimaal) 50% lokaal eigendom; en dat gemeente Den Bosch zich ook aan dit voornemen zal houden. Verschillende mensen geven aan geïnteresseerd te zijn om mee te doen. Enkelen geven aan dat ze het eerlijk zouden vinden als direct omwonenden (die niet onderdeel zijn van de initiatiefnemers) gecompenseerd worden, bijvoorbeeld door (gedeeltelijk) gratis stroom. Tot slot er wordt aandacht gevraagd voor het borgen van de integraliteit van de plannen. Dat ingrepen op het gebied van biodiversiteit, landschap en recreatie ook als randvoorwaarde worden meegenomen naar de volgende fases. Wilt u meer informatie over de online consultatie? Hier vindt u de gehele samenvatting op een rij.

DEELGEBIEDSUITWERKINGEN

69

70

H+N+S · DUURZAME POLDER

Q3-Q4 ‘23

Deze varianten worden in september informerend gedeeld met de gemeenteraden.

DIT RAPPORT

HOE VERDER

71

5.HOE VERDER NIEUWE LESSEN UIT HET MER EN ANDERE ONDERZOEKEN

H E T V O O R K E U R S A LT E R N A T I E F Het voorkeursalternatief wordt onderdeel van een programma voor de Duurzame Polder, een instrument in het kader van de Omgevingswet. In

In de zomermaanden wordt een milieueffectrapport (MER) van de varianten

programma’s formuleren overheden maatregelen die leiden tot de gewenste

gemaakt. In juli heeft de commissie MER advies uitgebracht en zijn de

kwaliteit van de fysieke leefomgeving. Die maatregelen kunnen heel divers

varianten definitief gemaakt. Dit leidt tot meer gedetailleerde informatie over

zijn. Denk aan communicatieve, financiële en juridische maatregelen. Maar

de milieueffecten van verschillende plaatsingszones voor windturbines. Ook

ook het nemen van feitelijke maatregelen – zoals de uitvoering van projecten

worden andere mogelijkheden voor de Duurzame Polder beoordeeld of verder

– zijn een middel om de doelstellingen uit programma’s te bereiken. Het

onderzocht. Bijvoorbeeld de huidige natuurwaarden in de polder.

programma is zelfbindend, bindt dus in eerste instantie het bestuur zelf. Daarnaast kan een programma burgers en bedrijven stimuleren om die

TOEWERKEN NAAR ÉÉN V O O R K E U R S A LT E R N A T I E F

dingen te doen, die helpen om de doelstellingen te halen. Het voorkeursalternatief zal qua detailniveau aansluiten bij het karakter

De onderzoeken leveren aanvullende informatie. Deze informatie is

van een programma en naar verwachting tenminste de volgende onderdelen

nodig om zorgvuldige afwegingen te kunnen maken en uiteindelijk tot

bevatten:

één voorkeursalternatief (VKA) te komen dat wordt voorgelegd aan

◼

een aangescherpt beeld van de plaatsingszones voor windenergie,

colleges en gemeenteraden van gemeenten Oss en ’s-Hertogenbosch. Dit

gekoppeld aan ruimtelijke principes en kaders om in acht te nemen bij

voorkeursalternatief is niet persé één van de varianten, maar kan ook nieuwe

de verdere uitwerking van de plannen.

samenstelling zijn op basis van de inzichten zijn. Ook het voorkeursalternatief

◼

wordt in het MER beoordeeld op milieueffecten.

doelstellingen voor de Duurzame Polder op thematisch niveau (landbouw, natuur, recreatie enz).

◼

ambities per deelgebied waaruit blijkt hoe de verschillende doelen samen komen.

H+N+S · DUURZAME POLDER

72

Het programma maakt duidelijk dat bepaalde inrichtings- en compensatiemaatregelen direct gekoppeld worden aan de plaatsing van windturbines en benoemt daarnaast ontwikkelingen die op andere wijze tot

INBRENG VAN BELANGHEBBENDEN IN D E Z E FA S E

uitvoering kunnen komen.

Ook bij de ontwikkeling van het voorkeursalternatief vragen we input

Het voorkeursalternatief is dus geen plankaart die dient als blauwdruk voor

heemkundige kringen en partijen als provincie, waterschap, Brabant Water

de inrichting. Er blijft ruimte om na vaststelling van het voorkeursalternatief bij uitwerking - per thema en per deelgebied - aanvullende ontdekkingen te doen en met de hierbij betrokken partijen tot nadere invulling te komen.

van belanghebbenden, waaronder bewoners, boeren, natuurorganisaties, en de initiatiefnemers. Dit doen we door wederom twee bijeenkomsten te organiseren voor vertegenwoordigers van belangen en daarnaast de conceptresultaten van deze fase met het bredere publiek te delen.

LEREN VAN HET MER In een eerste bijeenkomst met belangenvertegenwoordigers zullen we de resultaten van het MER en andere lopende onderzoeken bespreken. Waar het kan zullen we conclusies trekken en opgaven aanscherpen.

AFWEGEN VAN BELANGEN DOOR GEMEENTEN OP BASIS VAN INBRENG BELANGHEBBENDEN De inbreng van belanghebbenden wordt gebruikt om zo zorgvuldig mogelijk afwegingen te maken en tot een voorstel voor één voorkeursalternatief te komen. Het voorstel voor de afweging en het concept voorkeursalternatief worden gemaakt door de gemeente ’s-Hertogenbosch en gemeente Oss, hierbij ondersteund door de betrokken bureaus. Dit voorstel wordt tijdens de totstandkoming besproken met de belangenvertegenwoordigers en voorgelegd aan bestuurders en politiek van de beide gemeentes. Hierbij komt ook aan bod in hoeverre aan de vanuit de politiek meegegeven kaders voldaan wordt en of er aanpassing nodig is.

HOE VERDER

De betrokkenheid gedurende de fases vanuit verschillende belangen heeft

DELEN VAN HET VKA

een breed beeld van de verschillende belangen geschetst. Zowel bewoners als

Het concept VKA wordt tegelijkertijd breed gedeeld. De reacties van mensen

boeren, natuurorganisaties en andere belanghebbenden hebben ieder voor

hierop worden ook gedeeld met bestuurders en politiek, zodat zij de mening

het voetlicht gebracht wat ze belangrijk vinden, welke ideeën ze enthousiast

van het brede publiek mee kunnen wegen in hun uiteindelijke besluit.

van worden en waar ze juist op tegen zijn. Om zo goed mogelijke afwegingen te maken, wegen de gemeente ’s-Hertogenbosch en gemeente Oss het perspectief van alle belanghebbenden mee.

BESPREKEN VAN CONCEPT VKA In een tweede bijeenkomst voor belangenvertegenwoordigers zullen de beide gemeenten c.q. bureaus hun afwegingen toelichten, om hier vervolgens met elkaar over te spreken. Zijn belangen goed geïnterpreteerd? Wat vinden belanghebbenden van deze afwegingen? Met de inbreng uit deze bijeenkomst hebben de gemeenten vervolgens de ruimte afwegingen bij te stellen of aan te scherpen. Ook draagt het gesprek over de afwegingen bij aan het goed toelichten van het voorkeursalternatief voor bestuurders en raden. De gemeenten zullen in hun toelichting namelijk elk belang en elk voor belanghebbenden relevant aspect adresseren, en aangeven hoe belanghebbenden er over denken en waarom de afweging op deze manier is gemaakt.

73

H+N+S · DUURZAME POLDER

74

COLOFON Datum

4 juli 2023 bijgewerkt op 21 augustus 2023 (definitieve varianten ingevoegd, deelgebiedsuitwerkingen ongewijzigd)

bijgewerkt op 30 augustus 2023 (definitieve varianten ingevoegd, deelgebiedsuitwerkingen gemeente ‘s-Hertogenbosch aangepast obv laatste inzichten programma)

Auteurs

H+N+S landschapsarchitecten: Pieter Schengenga, Tim de Weerd, Hestia Zinsmeister Open Kaart: Hanneke Stenfert Witteveen+Bos: Michelle Vanderschuren, Rolf de Jong

75

Intellectuele eigendomsrechten met betrekking tot uitgaven Alle intellectuele eigendomsrechten met betrekking tot de inhoud, waaronder tekst, geluid en/of beeld, van deze uitgave berusten bij H+N+S B.V. en/of haar licentiegevers. Zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van H+N+S B.V. en/of haar licentiegevers, is het niet toegestaan om enige inhoud openbaar te maken en/of te verveelvoudigen. [Voor zover openbaarmaking en/ of verveelvoudiging is toegestaan, moet steeds de bron worden vermeld indien dit wettelijk of contractueel verplicht is. Commercieel of onrechtmatig gebruik van enige inhoud van deze uitgave is niet toegestaan.]

Inspanningsverplichting achterhalen rechthebbenden H+N+S B.V. heeft haar uiterste best gedaan om rechthebbenden van de inhoud, waaronder tekst, geluid en/of beeld, van deze uitgave te achterhalen. Indien u (mede)rechthebbende bent op enige inhoud en voor het gebruik daarvan niet als (mede)rechthebbende bent genoemd of daarvoor geen toestemming hebt verleend waar die wel vereist was, verzoeken wij u onmiddellijk contact op te nemen via mail@hnsland.nl.

Disclaimer ten aanzien van uitgaven H+N+S B.V. heeft uiterste zorg besteed aan de inhoud van deze uitgave. H+N+S B.V. wijst echter iedere vorm van aansprakelijkheid af voor onvolkomenheden of onjuistheden ten aanzien van de inhoud van de uitgave. H+N+S B.V. behoudt zich het recht voor de inhoud van de uitgave te wijzigen zonder dit vooraf aan te kondigen.

Levering van concepten Zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van H+N+S B.V. is het niet toegestaan om enige door H+N+S B.V. geleverde concepten, waaronder concept uitgaven, openbaar te maken en/of te verveelvoudigen.

H+N+S Landschapsarchitecten Bezoekadres Soesterweg 300 3812 BH Amersfoort Postadres Postbus 1603 3800 BP Amersfoort