Bijlage 1 - Rapport ‘s-Hertogenbosch Klimaatneutraal (CE Delft)
Tekst van het document
’s-Hertogenbosch klimaatneutraal
Inhoudsopgave 1 Samenvatting 2 Inleiding 3 Klimaatneutraal 4 Hernieuwbare elektriciteit 5 Huidige emissies 6 CO2-prognose 7 Referenties
1
220453 - ’s-Hertogenbosch klimaatneutraal - Augustus 2023
1 Samenvatting Deze studie verkent de opgave van de gemeente ’s-Hertogenbosch om
met name rijksbeleid en aanvullend gemeentelijk beleid. In de komende
klimaatneutraal te zijn in 2045. Dat is vijf jaar eerder dan het huidige
periode (2020-2030) is de verwachte reductie circa 200 kton.
rijksbeleid. In haar eigen ambitie om klimaatneutraal te worden, kijkt de gemeente enkel naar het reduceren van de CO2-emissies, en niet
Figuur 1 - Prognose ontwikkeling CO2-uitstoot ’s-Hertogenbosch
naar overige broeikasgassen. Daarnaast wil de gemeente klimaatneutraal worden in die sectoren waar de gemeente daadwerkelijk invloed heeft op de emissies.
Hernieuwbare elektriciteit leidt niet tot lokale CO2reductie De CO2-emissiefactor van elektriciteit wordt op nationaal niveau berekend en niet binnen het grondgebied van de gemeente. Hierdoor telt de productie van hernieuwbare elektriciteit binnen de gemeente niet direct mee als lokale CO2-reductie, maar draagt het wel bij aan de daling van de landelijke emissiefactor van elektriciteit.
Reductie van aardgas en motorbrandstoffen De nationale CO2-emissie vanuit de elektriciteitsvoorziening zal naar verwachting snel dalen. Om in 2045 in ’s-Hertogenbosch klimaatneutraal te zijn, is het nodig om het huidige energieverbruik uit de andere energiedragers (aardgas en stadswarmte in woningen en gebouwen, en brandstoffen voor auto’s en goederenvervoer) te verminderen én te vervangen door CO2-vrije alternatieven.
In 2030 36% CO2-reductie De emissies in de gemeente ’s-Hertogenbosch dalen tot aan 2030 naar verwachting met 36% ten opzichte van 1990, door een combinatie van
2
220453 - ’s-Hertogenbosch klimaatneutraal - Augustus 2023
Nog veel nodig om in 2045 klimaatneutraal te zijn De verwachte reductie in 2030 is 36%, wat betekent dat er een resterende opgave is van 64% van de emissies (wat overeenkomt met circa 550 kton CO2). Na 2030 is er nog vijftien jaar om de emissies naar nul te brengen. Dit betekent dat er nog veel nodig is om in 2045 klimaatneutraal te zijn.
Om vijf jaar eerder dan het Rijk klimaatneutraal te zijn, moet de gemeente dan ook echt aan de slag om de emissies waar zij invloed op heeft, actief te reduceren. Het gaat hierbij met name om maatregelen in de gebouwde omgeving (woningen, diensten en het eigen vastgoed) en de lokale mobiliteit.
3
220453 - ’s-Hertogenbosch klimaatneutraal - Augustus 2023
2 Inleiding De gemeente ’s-Hertogenbosch wil klimaatneutraal zijn in 2045. Dat betekent dat de gemeente in dat jaar geen CO2 meer wil uitstoten. Om beter in beeld te krijgen waar de gemeente ’s-Hertogenbosch nu staat en wat er nodig is om in 2045 klimaatneutraal te zijn, heeft CE Delft een onderzoek uitgevoerd. In deze rapportage staan we stil bij de huidige en toekomstige CO2emissies in de gemeente ’s-Hertogenbosch. Vanuit deze emissies wordt duidelijk wat de opgave is van de gemeente om in 2045 klimaatneutraal te zijn.
Leeswijzer In Hoofdstuk 3 staan we stil bij de definitie van ‘klimaatneutraal’ en de afbakeningen die de gemeente ’s-Hertogenbosch hanteert bij haar doelstelling. In Hoofdstuk 4 gaan we dieper in op de rol van hernieuwbare elektriciteitsopwekking voor de CO2-reductie in de gemeente ’s-Hertogenbosch. In Hoofdstuk 5 brengen we de huidige emissies van ’s-Hertogenbosch in kaart, en in Hoofdstuk 6 kijken we naar de verwachting van de ontwikkeling van deze emissies richting 2030. We brengen in beeld wat de verwachtingen zijn op basis van landelijke trends en ontwikkelingen, en schetsen kort wat het huidige beeld is van de bijdrage van het Bossche klimaatbeleid. Voor een toelichting op de berekeningsmethode en aanvullende resultaten, zie het achtergrondrapport bij deze notitie.
4
220453 - ’s-Hertogenbosch klimaatneutraal - Augustus 2023
3 Klimaatneutraal Deze studie verkent de opgave van de gemeente ’s-Hertogenbosch om
Ambitie gemeente ’s-Hertogenbosch
klimaatneutraal te zijn in 2045. In dit hoofdstuk staan we stil bij wat dit
De gemeente ’s-Hertogenbosch kijkt in haar eigen ambitie om klimaat-
betekent. Als eerste gaan we in op de definitie van ‘klimaatneutraal’,
neutraal te worden enkel naar het reduceren van de CO2-emissies, en niet
en de wijze waarop ’s-Hertogenbosch haar ambities invult. Ook staan we
naar overige broeikasgassen. Overige broeikasgassen zijn goed voor 9% van
stil bij de scopes die je hierbij hanteert en de mate van invloed die de
de broeikasgasemissies in de gemeente, met name in de sectoren
gemeente heeft op het reduceren van CO2-emissies.
‘Landbouw’ en ‘Industrie’. De overige 91% van de uitstoot komt door de uitstoot van CO2. Hiernaast wil de gemeente klimaatneutraal worden in die
Wat is klimaatneutraal?
sectoren waar de gemeente daadwerkelijk invloed heeft op de emissies.
Een klimaatneutrale gemeente heeft geen negatieve impact op klimaatverandering. Klimaatverandering wordt veroorzaakt door de uitstoot van
Het is dan ook wel belangrijk om duidelijk te maken welke uitstoot van
broeikasgassen.
CO2 je meetelt voor de beleidsdoelstelling en welke maatregelen gebruikt mogen worden om deze doelstelling te halen. Hierna gaan we nader in op
De belangrijkste broeikasgassen zijn: —
twee belangrijke elementen:
Koolstofdioxide (CO2). Voornaamste oorzaak van CO2-uitstoot is het
1.
De scope van de emissies die je hanteert.
gebruik van fossiele brandstoffen (zoals aardgas, motorbrandstoffen,
2.
De mate van invloed van de gemeente ’s-Hertogenbosch.
steenkool) door diensten en huishoudens en verandering in landgebruik —
—
(ontbossing).
Scope: Focus op Scope 1 en 2
Methaan (CH4) en lachgas (N2O). Deze emissies vinden vooral plaats in
De nationale en Bossche doelstellingen voor CO2-reductie betreffen
de landbouw via veeteelt en bemesting van land.
Scope 1 en 2 (zie Figuur 2). In deze doorrekening hebben we daarom
Fluorkoolwaterstoffen (HFK), zwavelhexafluoride (SF6) en perfluor-
alleen de Scope 1- en 2-emissies beschouwd. Activiteiten in de gemeente
koolwaterstoffen (PFK’s). Deze emissies komen onder meer vrij bij
kunnen emissies veroorzaken die buiten de gemeente- of zelfs lands-
verkeer en in de industrie.
grenzen plaatsvinden. Denk bijvoorbeeld aan de productie en het transport van spullen of voedsel dat wel in de gemeente wordt geconsumeerd, maar elders wordt geproduceerd.
‘Klimaatneutraal zijn’ betekent dat er binnen de grenzen van de gemeente netto geen broeikasgassen uitgestoten worden.
5
220453 - ’s-Hertogenbosch klimaatneutraal - Augustus 2023
Deze indirecte emissies (ook wel Scope 3-emissies genoemd, zie Figuur 2)
Tabel 1 - Mate van invloed van een gemeente op de emissies in verschillende sectoren
hebben weliswaar een belangrijke klimaatimpact, maar worden in de
Sector
Subsector
Mate van invloed
Voorbeeld maatregel
Bevoegd gezag
Gebouwde omgeving
Woningen
Middel
Wijkaanpak aardgasvrij; energiecoaches.
Gemeente, rijksoverheid
Publieke dienstverlening
Groot
Handhaving energielabelplicht; verduurzamen eigen vastgoed.
Gemeente
Commerciële dienstverlening
Groot
Handhaving energielabelplicht.
Gemeente
Snelwegen
Gering
−
Rijksoverheid
Overige wegen
Groot
Zero-emissiezone; bevorderen fiets; ov; beprijzen.
Gemeente, provincie
Overige mobiliteit (water, spoor, etc.)
Gering (scheepsvaart) tot groot (mobiele werktuigen)
Duurzaam inkopen GWW; uitbreiding zero-emissiezones.
Gemeente, provincie, rijksoverheid
Industrie
Gering
Aanpak bedrijventerreinen; bewustwording; green deals.
Provincie, rijksoverheid
Landbouw
Gering
Bewustwording; coaching.
Provincie, rijksoverheid
Gemeentelijke organisatie
Groot
Duurzaam inkopen.
Gemeente
Overige emissies
Gering
Bevorderen tweedehandsmarkt; bewustwording.
−
monitoring van broeikasgasemissies meestal buiten beschouwing gelaten. Figuur 2 - Scope 1-, 2- en 3-emissies
Verkeer en vervoer
Wel brengen wij ter illustratie in Hoofdstuk 5 in beeld wat de indirecte emissies zijn van de Bosschenaren en hoe het inkoopbeleid van de gemeente invloed heeft op de indirecte emissies.
Mate van invloed De gemeente kan met haar beleid sturen op de CO 2-emissies in de gemeente. Echter, niet op alle sectoren heeft zij evenveel invloed. In Tabel 1 is per (sub)sector aangegeven welke mate van invloed de gemeente heeft op de CO2-emissies, en staan enkele voorbeelden genoemd van mogelijke beleidsopties.
6
220453 - ’s-Hertogenbosch klimaatneutraal - Augustus 2023
Indirecte emissies
4 Hernieuwbare elektriciteit De afnemers en producenten van elektriciteit binnen ’s-Hertogenbosch zijn allemaal verbonden aan het elektriciteitsnet en daarmee onderdeel van het (inter)nationale elektriciteitssysteem: een gemeente staat hierin niet op zichzelf. Volgens de nationale rekenwijze is het de standaard om te werken met de verbruikersbenadering. Bij dit perspectief wordt de uitstoot van broeikasgassen door de elektriciteitsproductie in Nederland verdeeld over alle verbruikers van energie. Zie het voorbeeld in de tekstbox hiernaast. Voor het berekenen van de CO2-uitstoot gerelateerd aan elektriciteitsverbruik gebruiken we dan ook de emissiefactor 1 van elektriciteit van het landelijke net.
Opwek hernieuwbare elektriciteit draagt bij aan landelijke CO2-reductie
Voorbeeld Er zijn twee manieren om te rekenen aan CO2-emissies in gemeenten: de verbruikersbenadering en de bronbenadering. Het wordt duidelijker hoe deze perspectieven verschillen door te kijken naar een voorbeeldgemeente. In de gemeente Geertruidenberg staat de Amercentrale, een grote kolen-/biomassacentrale met een flinke CO2-uitstoot. Bij de bronbenadering worden alle bronnen van CO2-uitstoot in een gemeente meegerekend aan de desbetreffende gemeente. Echter, de Amercentrale levert energie aan een groot deel van het land. Om deze reden kijkt de verbruikersbenadering naar de gemiddelde emissies van het landelijke elektriciteitsnet: iedere gebruiker draagt haar CO2-uitstoot van het gebruik van het net. De emissies van de grotere elektriciteitscentrales wordt hiermee door alle gemeenten op een gelijke wijze meegenomen. Ook bij windenergie kun je beide perspectieven hanteren. In beide gevallen levert een windmolen geen directe CO2-reductie op in de gemeente waar deze staat:
—
voordeel gedeeld met alle Nederlanders, via het landelijke
Het gebruik van de verbruikersbenadering betekent enerzijds dat eigen opwek binnen de gemeente met bijvoorbeeld zonnepanelen of windmolens niet wordt meegeteld als CO2-reductie, anders dan dat gemeentelijke of regionale inspanningen wel een bijdrage leveren aan reductie van de landelijke emissiefactor. Anderzijds betekent het dat vergroening van de nationale (en internationale) elektriciteitsproductie doorwerkt op de CO 2-uitstoot voor de gemeentelijke elektriciteitsvraag.
________________________________ 1
7
De emissiefactor geeft aan hoeveel CO2 uitgestoten wordt per hoeveelheid energie.
220453 - ’s-Hertogenbosch klimaatneutraal - Augustus 2023
In de verbruikersbenadering wordt dit
elektriciteitsnet.
—
In de bronbenadering leidt het plaatsen van windmolens tot een reductie van het gebruik van reguliere kolen- en gascentrales, zoals de kolencentrale in Geertruidenberg. Daar neemt dan ook de CO2-uitstoot af.
Hernieuwbare elektriciteitsopwekking blijft van belang
Figuur 3 - Ontwikkeling uitstoot Nederlandse elektriciteit
De productie van hernieuwbare energie in de gemeente ’s-Hertogenbosch draagt dus niet direct bij aan de reductie van CO 2-emissies in de gemeente, maar draagt wel bij aan het verduurzamen van de nationale elektriciteitsproductie. In de Regionale Energiestrategie (RES) bepalen regio’s welke bijdrage zij willen leveren aan de hernieuwbare energieproductie in Nederland tot 2030 en daarmee aan het verduurzamen van de nationale elektriciteitsproductie. De gemeente ’s-Hertogenbosch is onderdeel van de RES-regio Noordoost-Brabant. In de RES 1.0 is de ambitie voor hernieuwbare elektriciteitsproductie in 2030 vastgelegd. Met de ontwikkeling van beleid stimuleert de gemeente ’s-Hertogenbosch de opwek van duurzame energie op eigen grondgebied, en draagt op die manier bij aan de verduurzaming van de elektriciteitsmix. Bron: (PBL, 2022).
De Nederlandse elektriciteitsmix is de afgelopen jaren in rap tempo duurzamer geworden, en de CO2-uitstoot van elektriciteit zal naar de verwachting van het PBL flink blijven dalen tot 2030 (zie Figuur 3). De inspanning van de RES-regio’s en de uitrol van windmolens op zee spelen hierin een belangrijke rol.
8
220453 - ’s-Hertogenbosch klimaatneutraal - Augustus 2023
5 Huidige emissies De grootste uitstoot komt van gebouwen, gevolgd door mobiliteit
Figuur 4 laat zien dat de gebouwde omgeving, bestaande uit huishoudens
In 2020 bedroegen de totale broeikasgasemissies in de gemeente
dienstverlening), de belangrijkste veroorzaker van CO2-emissies zijn: goed
’s-Hertogenbosch 827 kton CO2-eq. Wanneer we enkel kijken naar CO2-
voor 50% van de totale CO2-uitstoot. In de gebouwde omgeving komen de
emissies dan gaat het over 737 kton CO2. Figuur 4 laat de broeikasgas-
meeste emissies uit de commerciële dienstverlening en koopwoningen,
emissies zien per sector, opgedeeld in CO2 en overige broeikasgassen.
zie Figuur 5.
in koop- en huurwoningen en de dienstensector (commerciële en publieke
In de rest van deze rapportage kijken we enkel naar de CO 2-uitstoot van de gemeente ’s-Hertogenbosch. Figuur 4 - Broeikasgasemissies in de gemeente ’s-Hertogenbosch in 2020 naar sector
Figuur 5 – Verdeling van de CO2-emissies over de verschillende deelsectoren van ’s-Hertogenbosch
Bron: (Rijkswaterstaat, lopend).
9
220453 - ’s-Hertogenbosch klimaatneutraal - Augustus 2023
Bron: (Rijkswaterstaat, lopend).
De sector ‘Mobiliteit’ is de tweede grote uitstoter van CO2. Binnen deze
In Hoofdstuk 4 hebben wij al aangegeven dat de CO2-emissie vanuit de
sector worden de meeste emissies veroorzaakt door wegverkeer
elektriciteitsvoorziening naar verwachting snel zal dalen. De gemeente
(met name personenauto’s). Meer dan de helft van de emissies van
draagt hieraan bij door haar inzet op meer hernieuwbare elektriciteit.
mobiliteit komt van snelwegen en provinciale wegen die door het grond-
Om aan de doelstelling ‘klimaatneutraal in 2045’ te kunnen voldoen,
gebied van de gemeente ’s-Hertogenbosch lopen. Op deze emissies heeft
is het nodig om het huidige energieverbruik uit de andere energiedragers
de gemeente geen directe invloed.
(aardgas, brandstoffen en stadswarmte) te verminderen én te vervangen door CO2-vrije alternatieven, waaronder steeds duurzamere elektriciteit.
De CO2-emissies vanuit landbouw en industrie zijn kleiner; ook hier heeft de gemeente beperkte invloed.
Figuur 6 – Energieverbruik in de gemeente ’s-Hertogenbosch in het jaar 2020
De voornaamste invloed van de gemeente zit op de reductie van aardgas en motorbrandstoffen De CO2-emissies in ’s-Hertogenbosch komen met name door het gebruik van energie in de gemeente. In Figuur 6 is het energieverbruik van de gemeente onderverdeeld naar verschillende energiebronnen. Te zien is dat met name het gebruik van aardgas en motorbrandstoffen verantwoordelijk is voor het energiegebruik. Dit wordt nog duidelijker wanneer we kijken naar het energiegebruik binnen sectoren. Zo is het aardgasgebruik in de sector ‘Gebouwde omgeving’ 65% van het totale energiegebruik voor de sector in de gemeente. Motorbrandstoffen voorzien meer dan 98% van de energievraag binnen de sector ‘Mobiliteit’. Binnen de sector ‘Industrie’ is de verhouding tussen het elektriciteitsverbruik en aardgasverbruik ongeveer gelijk.
Bron: (Rijkswaterstaat, lopend).
10
220453 - ’s-Hertogenbosch klimaatneutraal - Augustus 2023
Special: indirecte emissies
Bijdrage gemeentelijke organisatie
Indirecte emissies worden meestal buiten beschouwing gelaten om dubbeltellingen te voorkomen: de emissies van een bedrijf in ’s-Hertogenbosch dat zijn producten levert aan inwoners in Eindhoven, wordt dan zowel meegerekend in de emissies van ’s-Hertogenbosch als Eindhoven. Als consument kun je met je inkoopgedrag wel stimuleren dat bedrijven in andere landen of gemeenten duurzaamheidsmaatregelen treffen.
Ook de gemeente ’s-Hertogenbosch koopt goederen en materialen in. Zo’n 5% van de totale indirecte CO2-emissies van een Nederlandse gemeente is toe te schrijven aan de indirecte CO2-emissies die veroorzaakt worden door gemeentelijke inkoop.
In Figuur 7 is de klimaatimpact van alle Bosschenaren weergegeven, verdeeld over verschillende inkoopcategorieën. Met name het gebruik van spullen, de auto, wonen, en je voedselconsumptie maken in het dagelijks leven veel uit voor je klimaatimpact. Ook vliegreizen zijn een belangrijke categorie, aangezien deze reizen maar enkele vluchten per jaar betreffen.
1.
GWW (wegen, bruggen en andere infrastructuur).
2.
Energie (gemeentelijk vastgoed en openbare verlichting).
3.
B&U (nieuwbouw, onderhoud aan gebouwen).
4.
Zorg (WMO, jeugdzorg, maatschappelijke activering).
5.
Afvalverwerking (huishoudelijk afval).
Figuur 7 - Klimaatimpact per jaar van de inwoners gemeente 's-Hertogenbosch, 2020
De volgende inkoopsegmenten zijn vaak van grote invloed op de klimaatimpact van gemeentes (RIVM, 2021) (CE Delft, 2023):
Figuur 8 - Voorbeeld van klimaatimpact van een gemeente in Nederland
Het aandeel van de directe en indirecte impact verschilt sterk per categorie. Als je kijkt naar de categorie ‘Spullen’, is 8% directe impact, bijvoorbeeld het gebruik van stroom voor de laptop. De rest van de impact van deze categorie wordt bepaald door de productie van de consumptiegoederen. Ook het gebruik van goederen uit de categorieën ‘Kleding’, ‘Vlees’ en ‘Zuivel & Eieren’ veroorzaken veel indirecte impact. In totaal is de indirecte impact 33% hoger dan de directe impact. Bron: (CE Delft, 2023).
11
220453 - ’s-Hertogenbosch klimaatneutraal - Augustus 2023
6 CO2-prognose Het klimaatbeleid is in een stroomversnelling beland. Op Europees en
Effecten op de emissies in ’s-Hertogenbosch
nationaal niveau wordt nieuw beleid gemaakt dat een grote impact gaat
In Figuur 9 is een overzicht gegeven van de historische CO2-uitstoot en de
hebben op de CO2-emissies in de gemeente ’s-Hertogenbosch. In dit
verwachte ontwikkeling van de CO2-uitstoot van de gemeente.
hoofdstuk geven we een overzicht van de effecten van dit beleid op de gemeente ’s-Hertogenbosch. Ook geven wij een indicatie wat de huidige
De emissies in 1990 zijn grofweg gelijk aan de emissies in
effecten zijn van het gemeentelijk beleid, op basis van een eerdere
’s-Hertogenbosch in 2019. Dit terwijl de bevolking in deze periode is
doorrekening hiervan.
gegroeid van 91.000 in 1990 naar 154.000 (+69%). Rekening houdend met de groei van de gemeente en de verwachte effecten van het nationale
CO2-prognose zonder gemeentelijk beleid
beleid, verwachten we in 2030 een reductie van 193 kton CO2 (36%) ten
De Nederlandse overheid vult haar klimaatbeleid in, deels ingegeven
opzichte van 1990.
vanuit Europese verordeningen. De rijksoverheid heeft de ambitie van 49% reductie ten opzichte van 1990, naar 55%, met een beleidsinzet op 60% reductie om de kans dat de doelen gehaald worden te vergroten. Er zijn de laatste tijd vele nieuwe beleidsvoornemens voorgesteld. De effecten van dit beleid worden jaarlijks door PBL doorgerekend in de Klimaat- en Energieverkenning, die eind november verschijnt. In de prognose die in dit hoofdstuk is gemaakt, zijn dan ook enkel de maatregelen opgenomen die het PBL vorig jaar heeft betrokken in de berekening. Dat betekent dat de effecten van nieuw beleid na 31 mei 2022, zoals het aangekondigde verbod op de aanschaf van hr-ketels, nog niet zijn meegenomen. Hiernaast groeit volgens de bevolkingsprognose van PBL/CBS het aantal Bosschenaren tot 2030 door tot bijna 165.000, en stijgt het aantal woningen van 72.000 in 2019 tot 82.000 in 2030.
12
220453 - ’s-Hertogenbosch klimaatneutraal - Augustus 2023
Figuur 9 - Prognose ontwikkeling ’s-Hertogenbosch zonder gemeentelijk beleid
Bijdrage gemeentelijk beleid
Zeker voor de sector ‘Mobiliteit’ is het daadwerkelijke effect van het
Arcadis heeft in 2022 een doorrekening gemaakt van de effecten van het
beleid naar verwachting hoger dan nu is meegenomen.
gemeentelijk beleid op het gebied van de gebouwde omgeving (diensten en huishoudens). Hierna staan per sector de relevante maatregelen en de
In Figuur 10 worden de prognoses van de CO2-reductie zonder het gemeen-
bijbehorende CO2-reductie uit deze doorrekening benoemd. We kijken
telijk beleid weergegeven, aangevuld met de bijdrage van het gemeente-
hierbij enkel naar maatregelen die leiden tot energie besparen of het
lijke beleid zoals doorgerekend door Arcadis in 2022. De bijdrage van de
inzetten van duurzame energiebronnen. Opwek van energie laten we
gemeentelijke maatregelen zijn slechts een klein deel van de totale
buiten beschouwing (zie ook Hoofdstuk 4).
emissiereductie.
Diensten
Figuur 10 - Prognose emissiereductie per sector, inclusief door Arcadis doorgerekend
—
energiehandhaving bij bedrijven;
gemeentebeleid
—
verduurzamen openbare verlichting. → Reductie in 2030: 6,2 kton CO2
Huishoudens —
aardgasvrij maken van 515 woningen in ’t Zand. → Reductie in 2030: 1,6 kton CO2
Mobiliteit —
verduurzamen vervoer afvalstoffendienst;
—
verduurzamen vervoer WeenerXL. → Reductie in 2030: 2,2 kton CO2
De effecten van het gemeentelijk beleid op de sectoren ‘Industrie’ en ‘Landbouw’ en van mobiliteitsmaatregelen buiten het gemeentelijk wagenpark, zijn in deze studie niet onderzocht. Er zijn geen cijfers beschikbaar om deze effecten momenteel mee te nemen in deze studie.
13
220453 - ’s-Hertogenbosch klimaatneutraal - Augustus 2023
Effect potentiële aanvullende beleidsmaatregelen
maatregel, hoe meer het gevoerde beleid een directe vertaling heeft naar
Op verzoek van de gemeente ’s-Hertogenbosch is ter inspiratie in beeld
een effect. Figuur 11 geeft dit schematisch weer.
gebracht wat het effect is van verschillende aanvullende beleidsmaatregelen. Het gaat hierbij telkens om een eerste ruwe inschatting om een beeld
Figuur 11 - Meetbaarheid van het effect van verschillende typen beleidsmaatregelen
te krijgen van de grootte van het effect, en op welke schaal zo’n maatregel zou moeten worden uitgerold om bij te dragen aan de klimaatdoelstellingen van ’s-Hertogenbosch. Bijlage A bevat een verdere toelichting welke maatregelen zijn meegenomen en een indicatie van de effecten van de individuele maatregelen. Deze beleidsmaatregelen (met uitzondering van mobiliteit en inkoop mobiele werktuigen2) leiden, als ze allen worden uitgevoerd, tot een aanvullende reductie van ongeveer 36 kton CO2. Hoewel dit effect ongeveer 3,5 keer zo groot is als het huidige beleid zoals doorgerekend door Arcadis, resteert er alsnog een grote reductieopgave richting klimaatneutraal in 2045.
Niet al het zinvolle beleid is meetbaar Niet alle beleidsmaatregelen hebben een meetbaar effect op de broeikas-
Vaak gaat het gemeentelijke beleid niet over het uitvoeren van concrete
gasemissies in de gemeente. Eén van de redenen hiervoor is dat bepaalde
acties, maar zorgt beleid ervoor dat de juiste randvoorwaarden aanwezig
beleidsmaatregelen op een indirecte manier bijdragen aan CO2-reductie.
zijn die inwoners en andere partijen in de gemeente inspireren tot of
Hoe actiever de rol van de gemeente in de realisatie van een beleids-
ondersteunen bij verduurzaming. Denk hierbij aan het informeren van bewoners, het bijeenbrengen van partijen, etc.
________________________________ 2
De potentiële emissiereductie bij mobiliteit is berekend als een percentuele besparing en hangt af van het maatregelpakket en of deze in het landelijke of stedelijke gebied wordt uitgevoerd. Zie Bijlage A voor meer informatie.
14
220453 - ’s-Hertogenbosch klimaatneutraal - Augustus 2023
Deze acties zijn niet overbodig: ze zorgen voor het fundament waarop gewerkt kan worden aan het verduurzamen van de gemeente. Het effect van deze acties is echter indirect en kan niet één-op-één worden toegewezen aan de beleidsinspanning: als een bewoner een warmtepomp installeert, komt dit dan door de beleidsvisie van de gemeente ’s-Hertogenbosch of door de informatiecampagne van de gemeente? Of had de bewoner de warmtepomp ook geïnstalleerd zonder deze maatregelen? In het duurzaamheidsbeleid van de gemeente ’s-Hertogenbosch staan verschillende maatregelen die wel bijdragen aan verduurzaming, maar waarvan het effect op CO2-reductie indirect is of pas in de toekomst plaatsvindt. We hebben het dan ook over faciliterend of flankerend beleid. Bijvoorbeeld: —
Verbinden/samenwerken: met partners in de gemeente, zoals de club van Duurzaam Doen, of met andere overheden, zoals binnen de RES Noordoost Brabant.
—
Onderzoeken/innoveren: Proeftuin aardgasvrije wijken, leren van andere aanpakken.
—
Inspireren/stimuleren van duurzaam gedrag: Nature Building Project, Brabant Woont Slim, etc.
—
Creëren van draagvlak door middel van informatievoorziening (bijvoorbeeld het Regionaal Energieloket voor particulieren/ bedrijven/vve’s) en participatie (bijvoorbeeld in het kader van verkenningsbuurten en uitvoeringsplannen).
15
220453 - ’s-Hertogenbosch klimaatneutraal - Augustus 2023
7 Referenties CE Delft, 2023. Impactanalyse MVI Rotterdam, Delft: CE Delft. PBL, 2022. Klimaat- en Energieverkenning (KEV) 2022. Den Haag: Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) Rijkswaterstaat, lopend. Klimaatmonitor databank, 06. https://klimaatmonitor.databank.nl/dashboard/. RIVM, 2021. De milieu-impact van de jaarlijkse 85 miljard euro aan inkoop door alle Nederlandse overheden, Den Haag.
16
220453 - ’s-Hertogenbosch klimaatneutraal - Augustus 2023
A Effecten aanvullend beleid Op verzoek van de gemeente ’s-Hertogenbosch is een inschatting gemaakt van de klimaatimpact van verschillende aanvullende maatregelen voor de sectoren ‘Woningen’, ‘Dienstverlening’ en ‘Mobiliteit’. Ook voor de gemeentelijke organisatie hebben wij gekeken wat mogelijke effecten zijn van een tweetal maatregelen.
Disclaimer
3.
Maatwerkaanpak Energiearmoede: uitbreiden bestaande energiearmoedeaanpak met een maatwerkaanpak voor woningeigenaren met energiearmoede. Doel is om deze doelgroep gericht te ontzorgen bij de aanschaf van (collectieve inkoop) isolatiemaatregelen. Deze maatregel overlapt qua CO2-effect met de actie ‘collectieve inkoop’.
Een eerste indicatie van de effecten van deze maatregelen is weergegeven in Figuur 12.
Het gaat hierbij telkens om een eerste ruwe inschatting om een beeld te krijgen van de grootte van het effect, en op welke schaal zo’n maatregel zou moeten worden uitgerold om bij te dragen aan de klimaatdoelstellingen van ‘s-Hertogenbosch. Het feit dat er een doorrekening is gemaakt van een maatregel, zegt nog niets over de wenselijkheid van de invoer van zo’n maatregel.
Resultaten Hierna geven wij per sector de resultaten weer.
Woningen We hebben in overleg met de gemeente drie maatregelen uitgewerkt voor de sector ‘Woningen’: 1.
Buurtuitvoeringsplan: een plan voor het aardgasvrij maken van 500 woningen opstellen en uitvoeren.
2.
Collectieve inkoop: organiseren van collectieve inkoopacties, gericht op het isoleren van DEFG-labels in de gemeente, uitgevoerd voor de totale doelgroep van 4.200 woningen.
17
220453 - ’s-Hertogenbosch klimaatneutraal - Augustus 2023
Figuur 12 – Indicatie effecten maatregelen voor de sector ‘Woningen’
Dienstverlening We hebben in overleg met de gemeente drie maatregelen uitgewerkt voor de sector ‘Dienstverlening’: 1.
Aanpak bedrijventerreinen: effectbepaling van het verduurzamen en aardgasvrij maken van zeven bedrijventerreinen.
2.
Aanpak kantoren buiten energielabelplicht C: het bovenwettelijk begeleiden en stimuleren van kleinere kantoren en monumenten om tot energielabel C te komen. Proactief handelen nieuwe energielabelplicht C utiliteitsbouw: verplichten om voor overige gebouwen in 2030 energielabel C te krijgen.
Een eerste indicatie van de effecten van deze maatregelen is weergegeven in Figuur 13.
18
220453 - ’s-Hertogenbosch klimaatneutraal - Augustus 2023
Figuur 13 – Indicatie effecten maatregelen voor de sector ‘Dienstverlening’
Mobiliteit
’s-Hertogenbosch bestaat uit zowel stedelijk en landelijk gebied. Om deze
Voor ‘Mobiliteit’ hebben wij geen specifieke doorrekeningen gemaakt voor
reden zijn de indicaties van de mogelijke klimaateffecten weergegeven
de gemeente, maar hebben we aangesloten bij een inventarisatie van de
voor zowel stedelijk als landelijk gebied (zie Figuur 14).
mogelijke effecten van maatregelen uit een eerdere studie voor de RMP
Figuur 14 - Indicatie effecten maatregelen voor de sector 'Mobiliteit'
regio Noord-Holland-Flevoland (CE Delft, n.d.)3. We hebben gekeken naar een drietal pakketten aan maatregelen, zie Tabel 2. Tabel 2 - Maatregelen die zijn opgenomen per ‘Trias Mobilica maatregelenpakket’ Trias Mobilica
Maatregelen
Verminderen
− − − −
logistieke hubs en slimme logistiek; betaald parkeren uitbreiden; lagere parkeernormen; autoluwe zones.
Veranderen
− − − − −
werkgeversaanpak en onderwijsaanpak; stimuleren actieve mobiliteit; verhogen ov-capaciteit en aantrekkelijk maken ov-gebruik; modal shift logistiek; knooppuntbeleid.
Verschonen
− − − − −
ITS: Intelligent transport systems en verkeerscirculatie; duurzaam personenvervoer over water; zero-emissiezones logistiek; snelheidsverlaging; deelmobiliteit en MaaS.
De grootte van het effect van mobiliteitsmaatregelen verschilt tussen (hoog)stedelijke gebieden en landelijke gebieden. De gemeente
________________________________ 3
In de achtergrondrapportage staat een verdere toelichting op de berekening van de maatregelen.
19
220453 - ’s-Hertogenbosch klimaatneutraal - Augustus 2023
Gemeentelijke organisatie We hebben in overleg met de gemeente twee maatregelen uitgewerkt: 1) het verduurzamen en aardgasvrij maken van het eigen vastgoed en 2) het verduurzamen van mobiele werktuigen (zoals graafmachines, kiepwagens, bulldozers en tractoren) via de inkoop van bijvoorbeeld (wegen)bouw. Een eerste indicatie van de effecten van deze maatregelen is weergegeven in Figuur 15.
20
220453 - ’s-Hertogenbosch klimaatneutraal - Augustus 2023
Figuur 15 - Indicatie effecten maatregelen voor gemeentelijke organisatie
Colofon Delft, CE Delft, augustus 2023 Deze publicatie is geschreven door: Jasper Schilling Florian Hesselink Fenneke van de Poll Sander Raphaël Publicatienummer: 23.220453.122 Opdrachtgever: Gemeente ’s Hertogenbosch Alle openbare publicaties van CE Delft zijn verkrijgbaar via www.ce.nl © copyright, CE Delft, Delft
CE Delft Committed to the Environment CE Delft draagt met onafhankelijk onderzoek en advies bij aan een duurzame samenleving. Wij zijn toonaangevend op het gebied van energie, transport en grondstoffen. Met onze kennis van techniek, beleid en economie helpen we overheden, NGO’s en bedrijven structurele veranderingen te realiseren. Al meer dan 40 jaar werken betrokken en kundige medewerkers bij CE Delft om dit waar te maken.
21
220453 - ’s-Hertogenbosch klimaatneutraal - Augustus 2023