Bijlage 1 Evaluatie ETP 2016-2020
Tekst van het document
Evaluatie Energietransitieprogramma 2016-2020 Versie: 18 maart 2021
1
Inhoud 1.
Samenvatting van de belangrijkste resultaten. .................................................................................... 3
2. Doelen energietransitieprogramma ........................................................................................................ 5 3. Resultaten per thema .............................................................................................................................. 6 1.
Energieneutrale woningen ................................................................................................................ 6
2.
Bedrijven (kantoren, utiliteit en industrie) ....................................................................................... 8
3.
Duurzame mobiliteit ....................................................................................................................... 10
4.
Energielandschappen en energiek stadsbeeld ............................................................................... 11
5.
Duurzame infrastructuur ................................................................................................................ 12
6.
Gemeentelijke organisatie .............................................................................................................. 13
7.
Energieke samenleving ................................................................................................................... 14
2
1. Samenvatting van de belangrijkste resultaten. De afgelopen jaren is de koers naar een klimaatneutrale stad in 2050 ingezet. Het energietransitieprogramma 2016-2020 heeft daar een belangrijk bijdrage aan geleverd. Zoals in het programma is beschreven is de energietransitie een veelomvattende en complexe opgave. Iedereen, zowel burgers, bedrijven als maatschappelijke organisaties moeten in beweging komen en veranderingen doorvoeren. De invloed die de gemeente kan uitoefenen op al deze actoren is beperkt tot de invloedsfeer die zij heeft vanuit haar publieke taak. Bij de uitvoering van het energietransitieprogramma heeft de nadruk gelegen op het aanjagen, stimuleren en informeren van alle betrokkenen bij de energietransitie om deze in beweging te krijgen. Enerzijds om meters te maken. En daarnaast om tot de benodigde innovaties te komen voor de overgang naar een volledig duurzame energievoorziening. Deze inspanningen van de gemeente hebben concrete resultaten opgeleverd. Het meest zichtbare resultaat is dat het dakoppervlak dat woningen en bedrijven benutten voor zonnepanelen, sterk is toegenomen.
Gerealiseerde zonnepanelen op bedrijven en woningen (cumulatief)
400000 350000
oppervlakte (m2)
300000
106473
250000 200000 67923
150000 38371
100000 50000
19532 34665 14874
0 2016
27113
83955
58886
43817 18055
104416 51150
30485
2017 Bedrijven
2018 Woningen
126147
2019
2020
Onbekend
Steeds meer bewoners en bedrijven ondernemen zelf actie om energie te besparen en de eigen energievraag te verduurzamen. Het overgrote deel van de bedrijven neemt inmiddels de verplichte energiebesparingsmaatregelen. De Bossche Energie Coalitie bereikte 21% CO2 reductie in de afgelopen vijf jaar. Meer dan 3.500 huishoudens maakten gebruik van de gemeentelijke stimuleringsregeling voor energiebesparing. Er zijn inmiddels tien grote duurzame energie opwek installaties in de gemeente ’s3
Hertogenbosch, zoals de biomassa centrale en productie van biogas bij Treurenburg, grote zonnedaken van o.a. Heineken en Van Deursen Group en de windturbines op het bedrijventerrein de Rietvelden (bouw start in 2021). Op het gebied van elektrisch vervoer zijn stappen gezet met het realiseren van vierhonderd publieke laadpunten en honderd laadpunten in parkeergarages en transferia. Inmiddels rijdt 60% van de stadsbussen elektrisch. Naast deze ‘harde’ resultaten zien we dat de samenwerking rondom energietransitie onderwerpen met allerlei partijen uit de stad is geactiveerd en versterkt. Voorbeelden daarvan zijn het duurzaamheidsakkoord met de woningcorporaties en de bewonersgroepen die gestart zijn in de vijf pilotbuurten ‘aardgasvrij’. Met de andere gemeenten in de regio Noordoost-Brabant hebben we het concept aanbod RES uitgewerkt met daarin de ambitie ten aanzien van de hoeveelheid duurzame energie opwek die we in de regio willen gaan realiseren. Parallel daaraan hebben we met de Visie energielandschap de ruimtelijke- en inhoudelijke kaders geschetst voor de toekomstige ontwikkeling van grootschalige zon- en windprojecten in de gemeente ’sHertogenbosch. Inmiddels is begonnen met de verkenning grootschalige opwek in de Duurzame Polder en het mogelijk maken van een totaal van honderd hectare aan zonnevelden. Kortom, er is veel gedaan en veel bereikt.
Als we terug kijken op de afgelopen vier jaar zijn er ook lessen geleerd. Zo hebben we bijvoorbeeld gezien dat innovatieve aanpakken op kleine schaal tot mooie voorbeelden hebben geleid. Opschaling daarvan is lastiger gebleken. Voor veel bewoners en bedrijven is de stap om in één keer naar een energieneutrale woning of gebouw te gaan te groot. Daar staat tegenover dat steeds meer bewoners en bedrijven kleinere energiebesparende maatregelen nemen, waarmee in totaal ook een flinke energiebesparing wordt behaald. De afgelopen jaren is er landelijk veel nieuw beleid en wetgeving ontwikkeld. Belangrijkste is het landelijke Klimaatakkoord (1019). De gemeente krijgt hierin steeds meer een regierol bij het realiseren van de energietransitie. In de komende jaren zullen de inspanningen van de gemeente zich steeds meer gaan richten op een thematischeen gebiedsgerichte aanpak. De RES, het Duurzaamheidsprogramma, de Visie energielandschap en de Transitievisie Warmte geven hieraan richting.
4
2. Doelen energietransitieprogramma Het energietransitieprogramma 2016-2020 geeft vorm aan de energietransitie en heeft vooral het doel om de stad zoveel mogelijk te stimuleren om te schakelen naar een energievoorziening die niet meer gebaseerd is op fossiele brandstoffen, maar op duurzame energie. Deze energietransitie is noodzakelijk voor een leefbare stad en een sterke economie én kan daarvoor een impuls zijn. Zelf wil de gemeente daarbij ook een goed voorbeeld zijn door te streven naar een klimaatneutrale organisatie in 2020. Het energietransitieprogramma beschrijft dat ‘s-Hertogenbosch klimaatneutraal is als: -
Alle mogelijkheden voor energiebesparing in de stad zijn benut Alle resterende energie die in de stad wordt gebruikt uit duurzame bronnen komt, zoveel mogelijk uit de stad zelf De dan nog resterende energiebehoefte van de stad uit duurzame bronnen komt van buiten de stad.
De opgave De opgave naar een klimaatneutrale stad is complex omdat veranderingen nodig zijn op het gebied van werkwijzen, gedrag, wet- en regelgeving, fysieke infrastructuur en financiering. De nodige veranderingen hebben betrekking op zowel overheid, bedrijven als bewoners. Veel van de nodige veranderingen liggen buiten de directe invloedsfeer van de gemeente. De rollen die de gemeente inneemt zijn die van regisseur, aanjager en facilitator. De gemeente verbindt partijen en helpt ze in beweging te komen, neemt belemmeringen weg en creëert de voorwaarden voor het realiseren van een klimaatneutrale stad. Daarnaast heeft de gemeente een voorbeeldfunctie daar waar zij direct invloed kan uitoefenen door zelf met eigen medewerkers en organisatie te laten zien stappen te zetten op het gebied van energiebesparing en duurzame energie opwekking. In het energietransitieprogramma is een onderscheid gemaakt tussen inspanningen die nodig zijn om te innoveren, inspanningen die nodig zijn om snelheid te maken met de technieken die er nu al zijn en inspanningen die nodig zijn om betrokkenheid van burgers en bedrijven te vergroten. Het energietransitieprogramma is opgebouwd langs zeven thema’s; Energieneutrale woningen, Bedrijven, Duurzame mobiliteit, Energielandschappen en energiek stadsbeeld, Duurzame infrastructuur, Gemeentelijke organisatie en Energieke samenleving.
5
3. Resultaten per thema Dit hoofdstuk beschrijft per thema wat de belangrijkste doelen waren, welke inspanningen zijn geleverd en welk resultaat daarmee is gehaald.
1. Energieneutrale woningen De inspanningen op het gebied van innovatie voor het verduurzamen van woningen zijn vooral gericht geweest op het ontwikkelen en stimuleren van ‘Nul-op-de-meterwoningen’(NOM) en het ontwikkelen van energieneutrale renovatieconcepten voor gestapelde woningen en monumenten. Doelen Ontwikkelen en Stimuleren van; ➢ vraag naar NOM woningen ➢ NOM adviezen ➢ renovatieconcepten voor gestapelde woningen en monumenten Kostenverlaging en financieringsmethoden voor woningrenovatie Aanpassen wet- en regelgeving.
Inspanningen
Resultaten
▪
Woningen openstellen bij duurzame huizenroute.
✓
28 woningen in de gemeente.
▪
Samenwerken met Buurkracht, Woonconnect en Energie voor iedereen.
✓
▪
Nu of Nooit campagne
5 buurten met werkgroep pilot aardgasvrij o.a. in samenwerking met Buurkracht, Farent en Woonconnect.
▪
Subsidie NOM
✓
PAW: 5,4 miljoen voor de wijk het Zand
▪
Onderzoek Renovatiefonds en woonabonnement
✓
11 particuliere woningen met subsidie gerenoveerd naar NOM
✓
Beleid PV en monumenten is vastgesteld.
Om meters te maken en woningen verder te brengen op de weg naar energieneutraliteit is vooral ingezet op het stimuleren van energiebesparing met isolatiemaatregelen, en het stimuleren van het plaatsen van zonnepanelen op het dak en het plaatsen van zonneboilers.
Aanvraag Proeftuin aardgasvrij ’t Zand toegewezen! In oktober 2020 heeft het Ministerie van BZK een bijdrage van 5,4 miljoen euro toegekend voor de proeftuin aardgasvrij in ’t Zand. ’t Zand is hiermee één van de 19 proeftuinen die in deze ronde uit 71 aanvragen is geselecteerd. De proeftuin is bedoeld om kennis en ervaring op te doen om haalbaar en betaalbaar de overstap te maken naar aardgasvrij. De keuze voor ’t Zand is voor een groot deel te danken aan de inzet van de bewoners zelf. Een aantal bewoners, bekend onder de naam ’t Ecozand, heeft samen met de gemeente , woningcorporaties en andere stakeholders een plan gemaakt om de woningen in het proeftuingebied in de toekomst te verwarmen met zonnewarmte. Hiervoor komen panelen op de daken die en warmte en elektriciteit opwekken (PVT panelen). Ook wordt gekeken naar warmte uit de Dommel. De warmte wordt opgeslagen in de bodem en via een netwerk verdeeld over de woningen. De proeftuin duurt acht jaar. Meer informatie is de vinden op www.ecozand.nl
6
Doelen
Inspanningen
✓ 5.000 tot 10.000 woningen hebben zonnepanelen en/of zonneboilers
✓ Isolatiemaatregelen in 5.000 woningen uitgevoerd. o
Stimuleren energieneutrale nieuwbouw
▪
Resultaten
Energiebesparingslening
▪ Subsidies: a. Voorbereiding van energiemaatregelen b. Coöperatie Energie Nul 73 (voor 650 adviezen) c. Energiebesparing Eigen Huis d. NOM woningen ▪
▪
▪
▪
Energieloket ‘BrabantWoontSlim’
✓
6.500 woningen met zonnepanelen op het dak.
✓
3.500 huishoudens en 16 VVE’s hebben gebruik gemaakt van subsidies, leningen, en/of vouchers voor adviezen over of voor het nemen van energiebesparende maatregelen.
✓ RRE subsidie 2020 van het Rijk toegekend: 325.000 euro voor kleine energiebesparende maatregelen bij 4.000 koopwoningen.
‘Winst Uit je Woning’; Inkoopactie isolatiemaatregelen en zonnepanelen.
Inventarisatie geschikte daken (monumenten) voor zonnepanelen uitvoeren.
✓ RRE-W subsidie 2021 van het Rijk toegekend: 1,1 miljoen euro voor kleine energiebesparende maatregelen bij 13.000 huuren koopwoningen. ✓
377 woningen hebben een gesubsidieerd energie bespaar advies gehad.
✓
138.000 website bezoekers in 2020 op energieloket BrabantWoontSlim in heel de regio NOB.
✓
Minimaal 271 sets zonnepanelen en 192 isolatiemaatregelen door ‘Winst uit je Woning’.
✓
Nieuwbouw: 6 NOM woningen op de Zonkade en 10 energieneutrale woningen De Lanen gerealiseerd met energiecoach van de gemeente.
✓
‘Zon op Erfgoed’ onderzoek gestart naar collectief dak voor bewoners in beschermd stadsgezicht.
Sluiten van het duurzaamheidsakkoord woningcorporaties 2018.
7
✓
Verduurzaming corporatie woningen op basis van het duurzaamheidsakkoord.
Wat nemen we mee voor het vervolg? Het is effectief gebleken om in te zetten op de samenwerking met strategische partners, de subsidie ‘NOM woningen’ heeft geleid tot renovatie van elf particulieren woningen naar NOM. De stap naar Nul-op-de meter in één keer blijkt voor veel bewoners nog te groot, de voorbeeld woningen inspireren anderen wél om stappen te zetten. Om woningen in de toekomst energieneutraal te maken zal er ook een alternatief voor het gebruik van aardgas in woningen moeten worden gevonden. Door het collegeprogramma is daarom de pilot aardgasvrije buurten toegevoegd aan het energietransitieprogramma en is gestart met het opstellen van de Transitievisie Warmte. Naar verwachting wordt de Transitievisie Warmte in het derde kwartaal van 2021 aan de gemeenteraad ter besluitvorming voorgelegd. Het dakoppervlak van woningen dat wordt benut voor zonnepanelen is de afgelopen jaren sterk toegenomen: van 34.000 m2 in 2016 tot 200.000 m2 in 2020. Dit is een signaal dat veel individuele woningeigenaren zich bewust zijn geworden van het nut van het verduurzamen van de eigen woning, en nog belangrijker ook in actie zijn gekomen. Informatievoorziening via het energieloket Brabant Woont Slim blijft daarom ook voor de komende jaren van belang. Daarnaast wordt het de komende jaren belangrijk om het duurzaamheidsakkoord met de woningcorporaties uit te voeren.
Onder de paraplu van de Transitievisie Warmte gaan we meer gebieds- en wijkgericht werken aan het verduurzamen van de warmte voorziening van woningen.
2. Bedrijven (kantoren, utiliteit en industrie) Op het gebied van innovatie stond het de afgelopen vijf jaar centraal om kennis en ervaring op te doen om bedrijfsmatige gebouwen energieneutraal te krijgen. Individuele bedrijven zijn gestimuleerd om energiemaatregelen te treffen, en er is ingezet op het bevorderen van een gebiedsaanpak om lokale duurzame energienetten en -bronnen te benutten.
Doelen
Inspanningen
Ontwikkelen en Stimuleren van; o vraag naar energieneutrale gebouwen (renovatie en nieuwbouw) o benutten lokale duurzame warmtebronnen en restenergie
Pilots, masterclasses en bijeenkomsten renovatie naar energieneutraal ▪
Resultaten
Inzet energieontwikkelaars
8
✓
✓
9 energieneutrale gebouwen, 10 gebouwen op weg naar aardgasvrij Haalbaarheid van 3 warmteprojecten en 1 waterkracht project onderzocht
Kennis opdoen over; o concepten zoals Esco o lokale duurzame energienetten o gebruik van lokale duurzame energiebronnen.
▪
Subsidieregeling haalbaarheidsonderzoek energiemaatregelen.
✓
▪
Stimuleren gebiedsaanpak
✓
.
Aanpassen wet- en regelgeving
7 keer subsidie haalbaarheidsonderzoek energiemaatregelen toegekend. Gebiedsaanpak voor verduurzaming opgestart: De BrandHintham, Paleiskwartier, Noordelijke Spoorzone, De Herven, Pettelaarpark;.
Om meters te maken waren de inspanningen richting bedrijven vooral toegespitst op het plaatsen van zonnepanelen op bedrijfsdaken, het uitvoeren van de verplichte energiebesparingsmaatregelen en vermindering van 25% van de CO2 uitstoot van 50 grote bedrijven en organisatie. Doelen
Inspanningen
✓ 50 tot 100 panden met
▪
Inzet energieontwikkelaars en informeren bedrijven
✓
230 panden met zonnepanelen (incl. gemeentelijke panden)
▪
Controles uitvoeren en handhaving energiebesparingsplicht
✓
▪
Subsidie voorbereiding energiemaatregelen.
Bij 890 bedrijven controles energiebesparingsplicht uitgevoerd, 92% van de bedrijven voldoen aan de informatieplicht energiebesparing
✓ ▪
Inzet de Bossche Energiecoalitie
7 keer subsidie haalbaarheidsonderzoek energiemaatregelen toegekend.
✓
21% CO2 reductie bereikt met de Bossche Energiecoalitie. Oplopend tot ruim boven 25% bij realisatie Windpark Rietvelden.
zonnepanelen. o
Toezicht en handhaven van energiebesparingsplicht.
✓ 25% vermindering van CO2 uitstoot bij ruim 50 grote bedrijven en organisaties (deelnemers BEC)
Resultaten
Wat nemen we mee voor het vervolg? In de aanloop naar renovatie van een pand of vervanging van installaties blijkt informatie over duurzame alternatieven cruciaal. We willen daarom blijven inzetten op informatievoorziening aan bedrijven, op zonnepanelen op bedrijfsdaken en op toezicht op het naleven van de verplichte energiebesparingsmaatregelen. Naast de individuele benadering blijven we gebiedsgericht werken om samen met bedrijven toe te werken naar aardgasvrij en CO2 neutraal. Samenwerking en regie is daarbij nodig om projecten voor verduurzaming warmtevoorziening tot stand te brengen. De Transitievisie Warmte 9
en de wijkuitvoeringsplannen vormen daarvoor het kader. Potentiële restwarmtebronnen van bedrijven worden daarbij meegenomen.
3. Duurzame mobiliteit De scope van het onderdeel duurzame mobiliteit in het energietransitieprogramma beperkt zich tot elektrisch rijden in relatie tot duurzame energie opwekking en de energie-infrastructuur. Voor het faciliteren van duurzame mobiliteit moet er voldoende laadinfrastructuur zijn. De inspanningen zijn de afgelopen jaren dan ook vooral gericht geweest op het realiseren van laadpalen in de gemeente ’s-Hertogenbosch. Laadinfrastructuur heeft een prominente plek in het Actieplan Duurzame Mobiliteit.
Doelen o
Inspanningen ▪
Beleid ‘Elektrisch rijden en laden’ voor opschaling vaststellen
▪
Wijkgerichte aanpak met wijklaadplannen
Stimuleren elektrisch rijden en elektrisch openbaar vervoer
✓ 2000 laadpunten realiseren in 2022. o
Kennis en ervaring ontwikkelen over mogelijkheden van elektrische voertuigen als onderdeel van smart grids (slimme energienetwerken)
Resultaten
▪
Norm voor minimaal aantal laadpalen bij nieuwbouw
▪
Aanpak laadpunten in gemeentelijke parkeergarages en transferia.
▪
Verduurzamen alle transferium lijnen en overige stadslijnen.
▪
Realisatie laadinfra voor bussen
▪
Pilot project CONNECT bij Transferium met Enexis, TUE en Arriva
▪
Onderzoeksproject 073 elektrisch: dataanalyse door JADS m.b.t. uitbreiding laadpunten
10
✓
Beleid vastgesteld, 880 (semi) publieke laadpunten door marktpartijen gerealiseerd
✓
Wijklaadplannen West en Binnenstad vastgesteld, plannen voor overige wijken gereed in 2021
✓
Norm o.a. toegepast bij nieuwbouw De Lanen, Haverleij, Klooster 2, Wateringen, Empel
✓
26 laadpunten bij transferium Deuteren, gevoed met zonne-energie. Voorbereiding van 100 oplaadpunten in gemeentelijke parkeergarages en transferia in 2021
✓
60% stadsbussen elektrisch
✓
Oplaadpunten voor elektrische bussen gerealiseerd
✓
CONNECT: slim monitoring systeem voor management stroom zonnepanelen, batterijen, elektrische bussen voor ontlasting elektriciteitsnet
o
o
o
Dataplatform dat inzicht biedt in (toekomstige) behoefte aan laadinfra
Samenwerken om elektrisch deelvervoer te bevorderen
✓
Projecten elektrisch deelvervoer in voorbereiding.
Stimuleren duurzame vormen van mobiliteit met gedragscampagnes Investeren in fiets (fietsparkeren, fietspaden, fietsapp Schwung) Toewerken naar principebesluit zero emissie zone bevoorrading Gesprekken over lokale Green Deal Bevoorrading
✓
Duurzame mobiliteitscampagne Lekker Onderweg opgestart. Extra fietsparkeerplaatsen in wijken, Bravo deelfietsen, Fiets- busstraat Van Berckelstraat, fietsapp Schwung gepromoot In 2025 zero emissie zone bevoorrading binnenstad Eerste initiatieven voor schonere bevoorrading hebben zich gemeld (door corona nog geen uitvoering)
▪
Stimuleren elektrisch deelvervoer.
Vermindering van de CO2uitstoot van mobiliteit (bus, auto) met 5%, door reductie van autoverplaatsingen (referentie 2014: 68%), schonere voertuigen en stimuleren lopen en fietsen; Schonere en efficiëntere bevoorrading van stedelijke centra: toename van de bundeling van goederenstromen voor de binnenstad en centrum Rosmalen.
✓
▪ ▪ ▪ ▪
✓
✓ ✓
Wat nemen we mee voor het vervolg? Voor wat betreft innovatie is het relevant om de mogelijkheden te verkennen van bidirectioneel laden (laden en ontladen op het juiste moment), en met marktpartijen de mogelijkheden onderzoeken voor ‘Anders laadpunten’, bijvoorbeeld in combinatie met lantaarnpalen. Daarnaast gaan we door met het maken van wijklaadplannen voor alle wijken in ’s-Hertogenbosch. Daarmee zijn toekomstige locaties voor laadpunten al bepaald. Het aantal laadpunten kan daardoor net iets voorlopen op de vraag, zodat het de aanschaf van elektrische vervoermiddelen niet remt. Het realiseren van laadpleinen centraal in de wijk in plaats van individuele laadpunten is een ontwikkeling die inmiddels is ingezet.
4. Energielandschappen en energiek stadsbeeld De afgelopen jaren is onderzocht en uitgewerkt op welke manier de ruimte in de stad en daarbuiten kan worden benut voor het opwekken van duurzame energie met zonne- en wind energie. Dit heeft geresulteerd in de Visie energielandschap die in de zomer van 2020 is aangenomen door de gemeenteraad. Met het vaststellen van de Visie energielandschap is het ruimtelijke kader geschetst waar er de komende jaren mogelijk duurzame energie productie in de vorm van wind en zon, kan worden gerealiseerd. Voor wat betreft wind is de omgevingsvergunning voor de windmolens op De Rietvelden en Treurenburg onherroepelijk en worden deze gerealiseerd. Daarnaast loopt de verkenning voor de gebiedsaanpak in de Duurzame 11
Polder in samenwerking met de Provincie Noord Brabant en de gemeente Oss. ‘De Brand’ is in de Visie energielandschap ook aangewezen als mogelijke locatie van een klein cluster van windturbines. Voorlopig kan hier geen uitvoering aan worden gegeven vanwege andere kader stellende ontwikkelingen in het gebied zoals de verbreding van de A2. Voor wat betreft zon is er onverminderd doorgegaan met het stimuleren en realiseren van zoveel mogelijk zonnepanelen op daken van woningen, bedrijven en de gemeentelijke panden. Daarnaast is het zonnepark nabij het bedrijventerrein HeeschWest verder in ontwikkeling gebracht. In 2020 is met de publicatie van de ‘Selectieleidraad 100 ha zonnevelden’ gestart met de uitvoering van de in de Visie energielandschap aangekondigde 1e tranche van 100 ha aan zonnevelden.
Besluiten
Concept-RES
Projecten
De Rietvelden
Visie energielandschap
Zon-Heesch West
1e tranche 100 ha zon
100 ha zon
Gebiedsaanpak
De Duurzame Polder
5. Duurzame infrastructuur Vernieuwing in de energie-infrastructuur moet vooral plaats gaan vinden in de transitie naar duurzame warmte (warmte transitie visie en aardgasvrije wijken) en met het realiseren van wijklaadplannen en laadpunten voor elektrisch vervoer. Daarnaast is het van belang dat het huidige elektriciteitsnetwerk ook de grootschalige duurzame opwek capaciteit in de vorm van zonne-en windenergie in de toekomst kan faciliteren. Dit laatste is een verantwoordelijkheid van Enexis waar we nauw mee samenwerken. Om de verandering naar een nieuwe energie infrastructuur te bewerkstelligen zijn er vooral stappen gezet op het gebied van collectieve WKO systemen en het verkennen van kansen voor duurzame warmte. Doelen ➢
Inspanningen Bestaande duurzame energie-infrastructuur initiatieven behouden of uitbouwen.
Resultaten
▪
Verkennen van uitbreiding van WKO systeem Paleiskwartier
▪
Ontwikkelen van kansen voor duurzame warmte tot projecten
12
✓
Ingebruikname van de biogasleiding van de RWZI naar Heineken (besparing van 3 miljoen m3 aardgas per jaar)
i.s.m. Bossche Energiecoalitie
✓
Kansen voor restwarmte en collectieve WKO zijn verkend en worden meegenomen in de Transitievisie Warmte
✓
Project voor verduurzaming en uitbreiding collectief WKO-systeem Paleiskwartier loopt.
✓
Onderzoek haalbaarheid collectieve duurzame energievoorziening Noordelijk Spoorzone.
Wat nemen we mee voor het vervolg? Er zijn diverse kansen naar boven gekomen en partijen zijn geactiveerd om het gezamenlijk verduurzamen van de warmtevoorziening verder te onderzoeken en uit te werken. Het vergt wel regie van de gemeente om tot resultaat te komen. De lopende projecten worden meegenomen in de Transitievisie warmte en kunnen verder worden geconcretiseerd en uitgevoerd via de wijkuitvoeringsplannen.
6. Gemeentelijke organisatie De gemeente geeft zelf het goede voorbeeld met het verduurzamen van de eigen panden en het plaatsen van zonnepanelen op daarvoor geschikte daken van gemeentelijke panden. Daarnaast is er gewerkt aan het verduurzamen van de openbare verlichting en het wagenpark van de gemeente.
Ruim 100 gemeentelijke gebouwen verduurzaamd of in uitvoering! Voor het gemeentelijk vastgoed is de ambitie dat bestaande gebouwen een zo groot mogelijke stap richting ‘Bijna Energie Neutraal Gebouw’ (BENG) maar minimaal energielabel B verkrijgen en om daken te benutten voor zonneenergie. Daarnaast worden gebouwen waar het kan aardgasvrij. Er zijn ruim 100 gemeentelijke gebouwen of bouwdelen geselecteerd voor verduurzamen. De investering wordt gedekt door een hogere huur en een lagere energierekening, een bijdrage uit de onderhoudsvoorziening en een bijdrage voor het onrendabel deel uit het energiefonds. De gebouwen worden in clusters uitgewerkt. De markt wordt uitgedaagd om samen te werken en zo ver mogelijk te verduurzamen. Eind 2020 zijn de ruim 100 gebouwen verduurzaamd of in uitvoering. Met uitzondering van enkele monumenten hebben de gebouwen uit het eerste cluster van 32 gebouwen met een slecht energielabel (label C of lager) nu allemaal energielabel A.
13
Doelen
Inspanningen
o
Alle bestaande gebouwen naar klimaatneutraal, minimaal naar energielabel B.
o
Alle geschikte daken benutten voor zonnenergie.
o
Alle nieuwbouw 50% energiebesparing t.o.v. wettelijke eis.
o
Alle andere geschikte duurzame energie mogelijkheden toepassen, rest verbruik duurzaam inkopen.
o o
Openbare verlichting vervangen door led
▪
•
Resultaten
Maatwerk adviezen richting BENG uitvoeren door een innovatieve aanbesteding SDE aanvragen voor grote daken. Bij kleine aansluitingen zonnepanelen meenemen in de uitvoering.
✓
Ruim 100 panden verduurzaamd of in uitvoering
✓
Bijna 20.000 zonnepanelen geplaatst op geschikte daken.
✓
Nieuwbouw volgens BENG en zover mogelijk klimaatneutraal.
✓
Inkoop gasverbruik vergroend Inkoop elektriciteit vergroend
•
Inkoop duurzame stroom met 4 gemeenten opstarten
▪
Wagenpark scan uitvoeren
✓
10.000 led armaturen (30 % van totaal) geplaatst.
▪
Aanbesteding deel van wagenpark opstarten
✓
Mogelijkheden voor verduurzaming wagenpark zijn uitgewerkt en budget voor vervanging voertuigen gereserveerd.
Wagenpark minimaal label A en voertuigen rijden op groene stroom of andere duurzame brandstof.
✓
Wat nemen we mee voor het vervolg? Met de verschillende uitgevoerde maatregelen is het energieverbruik van de gemeente behoorlijk verminderd en zijn geschikte daken benut voor het plaatsen van zonnepanelen. Het is ook de komende jaren van belang dat de gemeente het goede voorbeeld blijft geven door in te blijven zetten op het verduurzamen van de gemeentelijke panden en het plaatsen van zonnepanelen op daarvoor geschikte daken. Voor nieuwbouw wordt energieneutraliteit de norm. Een voorbeeld daarvan is de renovatie van het Grasso pand en het nieuwe pand van WeenerXL. We continueren het verduurzamen van de openbare verlichting en het wagenpark. Om de resterende energievraag ook duurzaam in te kunnen vullen zijn we bezig met de inkoop van lokale duurzame energie samen met vier andere gemeenten.
7. Energieke samenleving Het programmaonderdeel ‘Energieke samenleving’ is er op gericht om met alle partijen in de stad samen te werken aan de energietransitie en een klimaatneutraal ’sHertogenbosch. Doelen die daarbij zijn gesteld zijn; - het delen van een gezamenlijk toekomstbeeld - kennis vergroten over deelonderwerpen van de energietransitie - vergroten van betrokkenheid van bewoners, bedrijven en instellingen 14
-
bevorderen van energiezuinig gedrag door bewoners, bedrijven en instellingen.
De Bossche Energiecoalitie (BEC) haalt CO2 reductie van 21%. Sinds 2011 werken ruim 50 bedrijven en instellingen al samen in de Bossche Energiecoalitie. In 2016 sloten zij een nieuw convenant. Het doel is om samen 25% CO2-reductie behalen in 2020 ten opzichte van 2015. Het energieverbruik van BEC leden bedraagt ongeveer een kwart van het verbruik van bedrijven in de gemeente. Tot en met 2020 is een CO2-reductie gehaald van 21%. Met de realisatie van windpark De Rietvelden loopt dat in 2021 op tot ruim boven de 25%. Veel BEC leden hebben individueel energiebesparende maatregelen genomen die verder gaan dan wettelijk verplicht. BEC heeft daaraan bijgedragen door bijeenkomsten, informatie en advies. En via BEC is tussen 2016-2020 een aantal samenwerkingsprojecten gerealiseerd en opgestart: -
Uitbreiding elektrisch deelautoproject Paleiskwartier Elektrisch naar bewoners Uitwisseling biogas en duurzame warmte op Treurenburg (Waterschap Aa en Maas, Heineken, Afvalstoffendienst) Uitwisseling verduurzamen mobiliteitsbeleid Masterclasses en pilots Gebouw vol Energie: renoveren naar gezonde, comfortabele en energieneutrale gebouwen Gebiedsaanpak Paleiskwartier: verduurzamen en uitbreiden bestaand warmtenet
Naast de resultaten wat betreft CO2-reductie heeft BEC de samenwerking tussen bedrijven, onderwijsinstellingen en overheden versterkt. Het biedt via bijeenkomsten een platform om elkaar te ontmoeten, ervaringen uit te wisselen en samenwerking op te starten. Onder meer door het betaalde lidmaatschap vanaf 2016 is de toegankelijkheid en groei van het BEC beperkt geweest. Daarom heeft BEC er eind 2020 voor gekozen zich aan te sluiten bij bredere initiatieven voor verduurzaming van ’s-Hertogenbosch via een open netwerk (het Duurzaam netwerk).
De afgelopen jaren is de samenwerking in de energietransitie met allerlei partijen uit de stad geactiveerd en versterkt. De betrokkenheid van bewoners en bedrijven is de afgelopen jaren toegenomen, zoals onder meer blijkt uit de goed bezochte energiecafés, de actieve werkgroepen in de vijf pilot buurten aardgasvrij en de samenwerking van bedrijven in de Bossche Energiecoalitie (BEC). Een voorbeeld van samenwerking voor verduurzaming is dat in 2018 tussen gemeente, de woningcorporaties en het huurdersplatform het duurzaamheidsakkoord is gesloten. Innovatiecoalities Paleiskwartier Elektrisch, Platform Energie Nul73 en Gebouw vol Energie zijn andere voorbeelden van intensieve samenwerking. De gemeente is in deze samenwerking een belangrijke partner. De gemeente heeft zich daarnaast gericht op het informeren van bewoners, bedrijven en instellingen en het faciliteren van ontmoetingen, uitwisselingen en samenwerking. 15
Hierbij is onder meer gebruik gemaakt van communicatie middelen als de Klimaatpagina in de Bossche Omroep en de websites van de gemeente, de Bossche energiecoalitie, energieloket Brabant Woont Slim. Ook is in 2020 een energiecampagne gehouden waarin bewoners en bedrijven als ambassadeurs zijn ingezet. De afgelopen jaren is er landelijk veel nieuw beleid en wetgeving ontwikkeld. Belangrijkste daarvan is het landelijke Klimaatakkoord. Met het opstellen van de Regionale energiestrategie wordt hier mede uitvoering aangeven. De regionale samenwerking met de buurgemeenten, woningcorporaties en netbeheerders is steeds belangrijker geworden. Het concept RES bod voor de regio Noordoost Brabant is in juni 2020 door de gemeenteraad vastgesteld. Bij de vaststelling van de verkenning Duurzame Polder heeft de raad besloten om de rest-opgave in te vullen met de realisatie van de Duurzame polder en de 1e tranche van 100 hectare zon. In 2021 wordt met de regionale partners gewerkt aan het definitieve bod voor de duurzame energie opgave in de regio Noordoost Brabant. Juist omdat de energietransitie zo veelomvattend en ook kansen biedt, wordt deze meer gekoppeld aan de opgaven van de stad; ‘Een economisch sterke en bereikbare stad, een leefbare woonstad met vitale buurten en buitengebied’. De energietransitie-opgave is niet alleen van de gemeente maar ook van de Bossche en regionale samenleving.
De komende jaren zal de opgave dan ook steeds meer vanuit regionale thematische en gebiedsgerichte aanpak worden ingevuld. De RES, het Duurzaamheidsprogramma, de Visie energielandschap en de Transitievisie Warmte geven hieraan inhoud.
16