Bijlage 1 Duurzaamheidsjaarverslag
Tekst van het document
Duurzaamheids jaarverslag ʼs-Hertogenbosch 2021 OP WEG NAAR EEN AANTREKKELIJKE, LEEFBARE EN DUURZAME GEMEENTE
Ook is er veel aandacht geweest voor vergroening. Met
Als gemeente hebben we een zorgplicht voor al onze
de aanpak ‘meer bos in ’s-Hertogenbosch’ willen we zo’n
inwoners. Dat betekent dat we oog hebben voor de meest
100.000 bomen planten tot 2023. Ook is er een groennorm
kwetsbaren. Klimaatrechtvaardigheid en energiearmoede
vastgesteld, waaraan moet worden voldaan bij de aanleg
zijn termen die het afgelopen jaar steeds vaker klonken.
van een verhard oppervlak. Deze norm wordt inmiddels
We moeten voorkomen dat de energietransitie de kloof
in de projecten toegepast. Mede hierdoor zullen we de
tussen arm en rijk groter maakt. De stijgende gasprijzen,
komende jaren zien dat ’s-Hertogenbosch steeds groener
als gevolg van de oorlog in Oekraïne, maakt deze noodzaak
wordt. Wat niet alleen goed is voor het milieu, maar ook
nog groter. In 2021 hebben we, samen met de woning
voor onze (mentale) gezondheid. De coronatijd heeft ons
corporaties, energiearmoede hoog op de agenda gezet.
duidelijk gemaakt hoe belangrijk een groene leefomgeving
Eén van de acties was het verstrekken van tegoedbonnen
is om te kunnen ontspannen, bewegen en ontmoeten.
ter waarde van € 70,-, waarmee bewoners energiebesparende artikelen konden kopen. Zo’n 15.500 huishoudens,
Voorwoord Voor u ligt het Duurzaamheidsjaarverslag 2021. In dit verslag blikken we terug op een bijzonder jaar, dat, net als 2020, grotendeels in het teken stond van de coronacrisis. Hierbij hebben we de andere grote opgave, de klimaatverandering, niet uit het oog verloren. Het jaar 2021 is samen te vatten als een jaar waarin we belangrijke besluiten hebben genomen voor de verduurzaming van onze stad en dorpen. Zo heeft de raad ingestemd met de Regionale Energiestrategie, waarin staat waar en hoeveel grootschalige energie wordt opgewekt tot 2030. In het verlengde daarvan hebben wij de weg vrijgemaakt voor zonnevelden, binnen de vastgelegde kaders.
Het aantal elektrische auto’s in onze gemeente liet in 2021
voor het grootste deel huurders, hebben hier gebruik van
een opvallende stijging zien van bijna 50%. De gemeente
gemaakt. In 2022 komen we met een concrete vervolgaan-
anticipeert hierop met het versneld bijplaatsen van elektri-
pak, die mede mede mogelijk wordt gemaakt dankzij een
sche laadpalen. Dit is niet onopgemerkt gebleven; wij ont-
bijdrage van het Rijk.
vingen in november 2021 de Elektrisch Vervoer Award voor de regio Zuid omdat we vooroplopen met het stimuleren
Ik nodig u van harte uit om dit jaarverslag te lezen. Ook wil
van elektrisch vervoer.
ik u vragen om met ons nieuwe college mee te denken over hoe we kunnen versnellen. Of u nu raadslid bent, inwoner,
Dit is slechts een greep uit de resultaten die we in 2021
ondernemer of werkt in het onderwijs, iedereen heeft zijn
hebben bereikt. Daar ben ik trots op, maar ik realiseer me
of haar eigen rol te spelen. En daarbij moeten we soms ook
ook dat we er nog lang niet zijn. De conclusies uit het IPCC
buiten de gebaande paden durven treden. Ik daag u graag
rapport van februari 2022 zijn ronduit alarmerend: klimaat-
uit: doet u mee?
verandering heeft inmiddels geleid tot deels onomkeerbare gevolgen voor mens en dier. Het vormt een bedreiging voor
Mike van der Geld, Wethouder Duurzaamheid
het menselijk welzijn, de gezondheid van de planeet en de
duurzaam@s-hertogenbosch.nl
meest kwetsbare mensen en ecosystemen worden daarbij onevenredig getroffen. Klimaatverandering is allang geen ‘ver-van-mijn-bed-show’ meer. Bij extreme weersomstandigheden kunnen onverstromingen, zoals in Limburg, ook in ‘s-Hertogenbosch voorkomen. We moeten daarom naast het terugdringen van broeikasgassen ons ook voorbereiden op de gevolgen van klimaatverandering. Dit doen we samen met waterschappen, provincie en Rijk.
2
DU U RZAA MH E IDSJ AA R V E RSL AG ’ S -HERTOGENBOSCH 2021
D U U RZAA MH E I D SJAA R VE RS L AG ’S -H E RTOG E N B OSC H 2021
3
Duurzaamheidsjaarverslag 2021
Monitor duurzaamheid en CO2-footprint
In 2019 heeft de gemeenteraad de Visie Duurzaam
We bieden het duurzaamheidsjaarverslag dit jaar tegelijk
’s-Hertogenbosch vastgesteld. Hierin staan onze ambities
aan met de duurzaamheidsmonitor. In de duurzaamheids-
om te werken aan een gezonde, groene en klimaatbesten-
monitor zijn de meest recente cijfers op het gebied van
dige gemeente in 2050. In dit jaarverslag rapporteren we
duurzaamheid in de stad opgenomen. Het gaat hier zowel
op hoofdlijnen over wat we in 2022 op het gebied van
om cijfers over onze doelstellingen, maar ook over onze
duurzaamheid hebben gerealiseerd in de gemeente,
inspanningen en de resultaten van de inwonersenquête.
welke besluiten zijn genomen en waar we trots op zijn.
Ook in de monitor staan onze vier duurzaamheidsambi-
We beschrijven dit aan de hand van de vier ambities die
ties centraal. We rapporteren in het jaarverslag alleen op
zijn vastgelegd in de Visie Duurzaam ’s-Hertogenbosch.
hoofdlijnen en verwijzen door naar de monitor voor een compleet overzicht van alle gegevens. Waar de gegevens
Duurzaamheidsambities 2050
van 2021 nog niet beschikbaar zijn, tonen we de meest actuele gegevens. We berekenen jaarlijks onze gebiedsgerichte gemeentelijke
Een gezonde, groene en klimaatbestendige leefomgeving
1. Inleiding
CO2-footprint. Eind vorig jaar hebben we de CO2-footprint van 2020 in beeld gebracht. Hiermee krijgen we inzicht in waar de grootste CO2-uitstoot plaatsvindt en waar we dus ook de grootste winst kunnen behalen. Daarnaast krijgen we door deze analyse jaarlijks inzicht in de voortgang op onze ambitie voor een CO2-neutrale gemeente.
Een CO2-neutrale gemeente
Invloed corona
Ook in 2021 heeft corona een grote impact gehad op onze samenleving. Eén van de gevolgen is dat mensen meer
Waardebehoud van grondstoffen
thuis zijn gaan werken tijdens de lockdowns. Hierdoor heeft er een verschuiving plaatsgevonden van bedrijfs matig naar huishoudelijk afval en is er een vermindering in verkeer zichtbaar. Dit heeft invloed op de CO2-uitstoot. Daarnaast heeft corona ook invloed gehad op onze manier van samenwerken en het contact met inwoners. Sommige processen werden hierdoor vertraagd en participatie
Duurzame mobiliteit
moest op nieuwe manieren worden vormgegeven. Een deel van deze veranderingen zal waarschijnlijk blijvend zijn, andere veranderingen zijn tijdelijk van aard.
4
DU U RZAA MH E IDSJ AA R V E RSL AG ’ S -HERTOGENBOSCH 2021
D U U RZAA MH E I D SJAA R VE RS L AG ’S -H E RTOG E N B OSC H 2021
5
Duurzame netwerken
Club van Duurzaam Doen
Een duurzame stad bereiken we als gemeente niet alleen.
Als vervolg op het bedrijvennetwerk de Bossche
We hebben de kracht van inwoners, ondernemers, onder
Energie Coalitie, is in 2021 het Netwerk Duurzaam
wijs en andere organisaties hierbij hard nodig. Binnen
’s-Hertogenbosch gestart. Initiatiefnemers zijn Rabobank,
diverse duurzaamheidsprojecten werken we samen met
Heijmans, BrabantWonen en Gemeente ’s-Hertogenbosch.
stakeholders en we zijn actief in diverse netwerken. In 2021
Onder de noemer ‘Club van Duurzaam Doen’ hebben zij
zijn twee nieuwe netwerken gestart: de Club van Duurzaam
een actief netwerk opgezet waar bedrijven, organisaties
Doen en de Young Changemakers.
en bewonersgroepen elkaar kunnen inspireren, motiveren en verder helpen. De Club van Duurzaam Doen organiseert vier keer per jaar een netwerkbijeenkomst en elke maand een inspiratiebijeenkomst.
2. Samenwerken, inspireren en activeren
6
DU U RZAA MH E IDSJ AA R V E RSL AG ’ S -HERTOGENBOSCH 2021
D U U RZAA MH E I D SJAA R VE RS L AG ’S -H E RTOG E N B OSC H 2021
7
Duurzaam loket
Inwoners die zelf hun huis, tuin of buurt willen verduurzamen, kunnen terecht op het Duurzaam Loket. Specifiek voor energiebesparing is er het regionale energieloket BrabantWoontSlim. Het doel van beide loketten is om inwoners te gidsen naar de juiste informatie en te inspireren om zelf aan de slag te gaan met verduurzaming. Ook tijdelijke acties vanuit de gemeente vinden hier hun plek. Voorbeelden uit 2021 zijn de regentonnenactie, NK tegelwippen en de tegoedbonnenactie voor energiebesparende maatregelen. Met de campagne ‘Lekker Onderweg’ stimuleert de gemeente slimme en schone mobiliteit bij inwoners.
Young Changemakers
Specifiek voor jongeren is er het netwerk de ’Young Changemakers’. Creatieve, vastberaden en daadkrachtige jonge Bosschenaren gaan binnen dit netwerk aan de slag gaan met urban challenges. Via het programma ‘City Boost073’ kunnen zij subsidie krijgen om hun ideeën voor een duurzame stad uit te voeren. Eén van de ideeën was het project Fleurop Zuid. Hierbij hebben jongeren planten uitgedeeld aan de bewoners van de flatgebouwen aan de Gestelseweg om deze te vergroenen. Daarnaast is het event Future Proef in de Hambaken georganiseerd. Tijdens dit event kregen inwoners voorlichting over verschillende aspecten van duurzaamheid en konden ze zelf vragen stellen en meepraten over onderwerpen die ze interessant vonden.
8
DU U RZAA MH E IDSJ AA R V E RSL AG ’ S -HERTOGENBOSCH 2021
D U U RZAA MH E I D SJAA R VE RS L AG ’S -H E RTOG E N B OSC H 2021
9
Kernboodschap
We zorgen dat inwoners wonen in een aantrekkelijke, leefbare en groene gemeente. We bieden een veilige plek voor onze inwoners, ondanks extreme regenbuien en hete zomers. Door ons robuuste watersysteem houden we onze voeten droog en zijn we bestand tegen droogte.
Groen, natuurlijk en droge voeten
beschrijven we hoe en waar we de komende jaren meer bos willen realiseren. In de stad gaat het om Tiny Forests en vogelbosjes. In het buitengebied zien we
3. Gezonde, groene en klimaatbestendige leefomgeving
Wat willen we bereiken?
kansen voor bos van enige omvang. Tot 2023 willen we
’s-Hertogenbosch is groen en klimaatbesteding in 2050.
20 tot 25 hectare bos bij planten, dit is goed voor zo’n 75.000-100.000 bomen. Daarnaast stellen we ook een
Welke besluiten zijn genomen?
strategie en aanpak op voor meer bos op de langere
De belangrijkste besluiten die in 2021 zijn genomen op het
termijn.
gebied van ‘Groen en natuurlijk’ zijn: •
Visie ’s-Hertogenbosch Groen en Klimaatbestendig De gemeenteraad heeft op 10 maart 2021 de Visie ’s-Hertogenbosch Groen en Klimaatbestendig vastgesteld als bouwsteen voor de Omgevingsvisie. Met de visie willen we nieuwe plannen en ontwikkelingen mogelijk maken om de gemeente voor te bereiden op de klimaatveranderingen die nu al gaande zijn. Hiervoor is ook een uitvoeringsprogramma opgesteld. Hierin staan acties en activiteiten die we samen met partners gaan uitvoeren, met als doel: −
Wateroverlast voorkomen en hitte opvangen;
−
Biodiversiteit vergroten, groen dichter bij de inwoners realiseren;
−
Meer natuurwaarden realiseren, ook in het buitengebied.
•
•
Verordening Bomen, Water en Groen
Waar staan we nu?
’s-Hertogenbosch 2021
We brengen de voortgang op het gebied van ‘Groen,
De gemeenteraad heeft op 10 maart 2021 ook de ver-
natuurlijk en droge voeten’ onder andere in beeld met de
ordening ‘Bomen, Water en Groen ’s-Hertogenbosch
onderstaande indicatoren:
2021’ vastgesteld. Hierin is opgenomen dat bij aanleg
•
Oppervlak groen
of verandering van een verhard oppervlak van 500 m2
•
Boomkroonbedekking
of meer een minimale groennorm geldt.
•
Aantal en oppervlakte groene daken
Aanpak Meer bos in ’s-Hertogenbosch
•
Potentiële wateroverlast
Het college heeft de aanpak ‘Meer bos in
•
Hittegebieden
’s-Hertogenbosch’ vastgesteld. In deze aanpak
10
DU U RZAA MH E IDSJ AA R V E RSL AG ’ S -HERTOGENBOSCH 2021
D U U RZAA MH E I D SJAA R VE RS L AG ’S -H E RTOG E N B OSC H 2021
11
Wat zijn de conclusies op hoofdlijnen?
groene daken stijgt hiermee met 3.110 m2. Groene
•
Gemiddeld bestaat 22% van het oppervlak in
daken bieden veel voordelen waaronder het opnemen
’s-Hertogenbosch uit groen, zoals struiken, groen
van regenwater, het tegengaan van het hitte-eiland
voorziening en bos. De verschillen tussen wijken zijn
effect, biodiversiteit maar ook verlenging van de
echter groot (10% in Rosmalen noord t.o.v. 41% in
levensduur van een dak.
Rosmalen zuid). Hiermee voldoet een deel van de
•
•
wijken al aan de groennorm op basis van verschillen-
hevige regenval in beeld gebracht. We voeren in
de wijktypologieën die gesteld is in de Verordening
het voorjaar van 2022 een actuele neerslagscan
Bomen, Water en Groen ’s-Hertogenbosch 2021.
uit om de situatie opnieuw in beeld te brengen.
15% van de gemeente wordt bedekt door boom
Hoogwaterberging (HoWaBo) is een urgente opgave
kronen. Ook hierbij zijn de verschillen tussen wijken
waar we samen met de waterschappen, de provincie
groot. Bomen zorgen niet alleen voor meer groen in
en regiogemeenten de komende jaren opnieuw aan
de buurt. Dit draagt ook bij aan koelte in de zomer
•
Waar zijn we trots op?
zullen werken. In 2019 hebben we hittegebieden in de gemeente
NK tegelwippen
bladeren.
in beeld gebracht. De hittegebieden worden weer-
Gemeente ’s-Hertogenbosch heeft vorig jaar voor
Wat zijn de conclusies op hoofdlijnen?
In 2021 heeft de gemeente bijna 4.400 (jonge) bomen
gegeven op een kaart op basis van de gemiddelde
het eerst meegedaan aan het NK Tegelwippen. Het
•
en struiken gepland. Dit is exclusief compensatie.
oppervlaktetemperatuur tussen 10-12 uur op drie hete
doel hiervan is om zoveel mogelijk tegels te ruilen
bodem oriënterend in kaart gebracht. Het gehalte
In 2021 zijn 91 groene daken aangelegd met de
dagen in het voorjaar en de zomer van 2019. Op deze
voor groen. Dit zorgt ervoor dat wateroverlast wordt
organische stof is een belangrijke parameter voor de
subsidie van de gemeente. Dit is iets minder dan vorig
kaart valt te zien dat vooral grote verharde opper-
verminderd, maar het biedt ook koelte in tijden van
vitaliteit van de bodem. Uit de kaart blijkt bijvoorbeeld
jaar (159 daken). Dit valt mogelijk te verklaren door
vlaktes zoals bedrijventerreinen, parkeerterreinen en
hitte, houdt water vast bij droogte en vergroot de
dat de gehalten organisch stof in ons stedelijk gebied
brief die (in het voorjaar van 2020) aan alle huishou-
dichtbebouwde gebieden (veel) warmer zijn dan het
leefruimte voor dieren en planten. Ons initiële doel
laag zijn. Als gevolg van het ontharden en vergroenen
dens die een pand met een plat dak bezitten in
buitengebied.
was om 10.000 tegels te wippen, maar dit hebben
(door initiatieven als NK-tegelwippen) zal de totale
we ruimschoots overtroffen. Er zijn in totaal 30.641
hoeveelheid organisch stof in de bodem toenemen en neemt ook de vitaliteit van de bodem toe.
door schaduwwerking en vanwege transpiratie van de •
In 2012 hebben we potentiële wateroverlast door
•
’s-Hertogenbosch is gestuurd. De promotieactie viel samen met de lockdown van 2020 waarin veel mensen
Meer cijfers en andere indicatoren over ‘Groen, natuurlijk
tegels omgevormd naar groen. Zowel in de open-
thuis zijn gaan klussen. Het oppervlak aan aangelegde
en droge voeten’ vindt u in de duurzaamheidsmonitor.
bare ruimte als in privé-tuinen. Hiermee zijn we
Aantal aangelegde groene daken
voerd op (ontwikkel)locaties. Dit is vergelijkbaar met
gemeenten. In 2022 doen we opnieuw mee. Ons
voorgaande jaren. •
te wippen.
gesloten systemen bij gekomen en drie open systemen. Als gevolg van stijgende gasprijzen en de energie
138
100
transitie wordt de komende jaren een verdere groei 91
83
50 5 2014
17
18
2015
2016
Het aantal open en gesloten bodemenergiesystemen in ’s-Hertogenbosch blijft groeien. Er zijn in 2021 18
159
150
Het afgelopen jaar zijn er 11 bodemsaneringen uitge-
op de 22e plek geëindigd van de 81 deelnemende doel voor 2022 is om minimaal weer 30.000 tegels
200
0
•
In 2020 hebben we het organisch stofgehalte van de
Gezonde bodem en ondergrond
verwacht aan bodemenergiesystemen. •
Meer cijfers en andere indicatoren over ‘Gezonde bodem en ondergrond’ vindt u in de duurzaamheids-
34
Wat willen we bereiken?
monitor.
We gaan voor een vitale bodem en ondergrond, met een 2017
2018
2019
2020
2021
goede balans tussen benutten en beschermen.
Schone lucht
Waar staan we nu?
12
DU U RZAA MH E IDSJ AA R V E RSL AG ’ S -HERTOGENBOSCH 2021
We brengen de voortgang op het gebied van ‘Gezonde
Wat willen we bereiken?
bodem en ondergrond’ onder andere in beeld met de
We willen blijvend voldoen aan de Europese normen
onderstaande indicatoren:
voor luchtkwaliteit en aanvullend streven we het doel
•
Organisch stofgehalte van de bodem
uit het Schone Lucht Akkoord na: in 2030 minimaal 50%
•
Uitgevoerde bodemsaneringen op (ontwikkel)locaties
gezondheidswinst te realiseren ten opzichte van 2016 door
•
Bodemenergiesystemen
binnenlandse bronnen van vervuiling aan te pakken.
D U U RZAA MH E I D SJAA R VE RS L AG ’S -H E RTOG E N B OSC H 2021
13
Waar staan we nu?
•
Er zijn in 2021 2.832 incidenten geluidshinder bij de
We brengen de voortgang op het gebied van ‘Beheersbaar
politie binnengekomen, dit is een stijging t.o.v.
geluid’ onder andere in beeld met de onderstaande indica-
voorgaande jaren (zie figuur hieronder). Het ging
toren:
hierbij ook om klachten over laagfrequent geluid.
•
Geluidshinder weg- en railverkeer
Geluidshinder van horeca en evenementen neemt
•
Geluidshinder industrie
al jaren af. In 2020-2021 is de horeca tijdelijk dicht
•
Geluidshinder horeca en evenementen
geweest vanwege de coronamaatregelen en konden veel evenementen niet doorgaan, waardoor de
Wat zijn de conclusies op hoofdlijnen?
geluidshinder in deze jaren ook lager kan zijn
•
uitgevallen.
In 2016 is het geluid als gevolg van weg- en railverkeer en industrie in kaart gebracht. In 2022 worden deze
Waar zijn we trots op?
gegevens geactualiseerd. In 2016 was te zien dat het
Meer cijfers en andere indicatoren over ‘Beheersbaar
geluidsniveau vooral rondom drukke wegen (veel)
geluid’ vindt u in de duurzaamheidsmonitor.
hoger was dan 55 dB. Nieuw meetstation voor luchtkwaliteit langs de
Meldingen geluidshinder
A59 De provincie gaat ten minste een half jaar de Waar staan we nu?
luchtkwaliteit meten langs de A59 in de gemeente
In januari 2020 is ‘s-Hertogenbosch aangesloten bij het
‘s-Hertogenbosch.
Schone Lucht Akkoord (SLA). Het SLA is een afspraak om
Dit is eind 2021 besloten. Hiervoor wordt één van de
gezamenlijk te werken aan maatregelen om de lucht
twee nieuwe mobiele luchtmeetstations gebruikt
kwaliteit in Nederland te verbeteren. De voortgangs
die de provincie aanschaft. Bewonersgroepen
rapportage van maart 2022 laat zien dat op basis van
een gemeenten konden zich aanmelden voor een
bestaande plannen een gezamenlijke gezondheidswinst
meetstation. Onder meer de bewonerswerkgroep
van 47% tot 52% haalbaar is. Voor ’s-Hertogenbosch
A59-Oost had zich hiervoor aangemeld. De belang-
betekent dat een verbetering in maanden levensverlies
stelling voor een meetstation was groot. Er waren
van 9,4 maanden in 2016 naar 5,1 maanden in 2030.
32 aanvragen, 14 van inwonersgroepen en 18
3.000
2.832
2.500 2.062
2.000 1.500
1.597
1.496
1.567
2015
2016
1.749
1.623 1.385
1.000 500
van gemeenten. De gemeente en de werkgroep We brengen de voortgang op het gebied van ‘Schone
A59-Oost krijgen hiermee inzicht in de invloed van
lucht’ onder andere in beeld met de indicatoren voor
de snelweg A59 op fijnstof in de woonwijk. Los van
concentraties fijn stof (PM10) en stikstofdioxide (NO2).
de inzet van het meetstation onderzoeken studenten van de HAS hiervoor ook de luchtkwaliteit in de
Wat zijn de conclusies op hoofdlijnen? •
woonwijken.
0 2014
2017
2018
2019
2020
2021
Geluidshinder evenementen Geluidshinder horeca Geluidshinder overig
De concentraties fijn stof (PM10) en stikstofdioxide (NO2) worden jaarlijks in kaart gebracht. We voldoen we blijvend aan de Europese normen voor luchtkwaliteit. Voor beide stoffen voldoen we ook aan de WHO-advieswaarde uit 2005, maar de 50% gezond-
Beheersbaar geluid
heidswinst (doelstelling Schone Lucht Akkoord) wordt nog niet helemaal gehaald. Wat willen we bereiken? Meer cijfers en andere indicatoren over ‘Schone lucht’
Het geluidsniveau van weg- en railverkeer, bedrijvigheid,
vindt u in de duurzaamheidsmonitor.
horeca en evenementen is beheersbaar.
14
DU U RZAA MH E IDSJ AA R V E RSL AG ’ S -HERTOGENBOSCH 2021
D U U RZAA MH E I D SJAA R VE RS L AG ’S -H E RTOG E N B OSC H 2021
15
Kernboodschap
We willen in ’s-Hertogenbosch in 2050 alleen nog maar
en stimuleren we de overstap naar elektrisch vervoer en
duurzaam opgewekte energie gebruiken. Daarom zetten
duurzame brandstoffen. Dit wordt verder toegelicht in het
we in op forse energiebesparingen en het opwekken
hoofdstuk Duurzame mobiliteit. Op deze manier zorgen we
van duurzame energie. Daarnaast stimuleren we dat
ervoor dat ’s-Hertogenbosch in 2050 CO2-neutraal is.
bedrijven CO2-neutraal gaan produceren. Ook faciliteren
Wat willen we bereiken?
•
Transitievisie Warmte 1.0 ’s-Hertogenbosch Op 7 december 2021 heeft de raad de Transitievisie Warmte 1.0 (TVW) vastgesteld. Hierin worden twee
In 2050 is ’s-Hertogenbosch CO2-neutraal.
sporen benoemd: gemeentebreed zoveel mogelijk energie besparen en een gefaseerde buurtgerichte
Welke besluiten zijn genomen?
aanpak. We starten vóór 2030 met ’t Zand als startbuurt (met subsidie van het Programma Aardgasvrije
4. CO2-neutrale gemeente
Wijken) en zeven onderzoeksbuurten: HinthamDe belangrijkste besluiten die in 2021 zijn genomen op het
Zuid, Aawijk-Noord, Aawijk-Zuid, Buitenpepers,
gebied van onze CO2-neutrale gemeente zijn:
Sparrenburg, Zuid en Grevelingen. In Hintham-Zuid
•
Regionale Energiestrategie 1.0
onderzoeken we of de restwarmte van datacenter
De gemeenteraad heeft op 18 mei 2021 besloten het
Interconnect benut kan worden om woningen te ver-
totale bod van de RES Noordoost-Brabant voor duurza-
warmen. De aangevraagde PAW subsidie is afgewezen.
me elektriciteit (1,6 TWh of 5,8 PJ), duurzame warmte
In 2022 onderzoeken we wat mogelijk is met de extra
(3 PJ) en besparingen (11%) ongewijzigd te handhaven.
gemeentelijke middelen die voor deze wijk zijn vrijge-
Hiermee is het aandeel hernieuwbaar op te wekken
maakt. Bij het vaststellen van de TVW 1.0 heeft de raad
elektriciteit voor de gemeente ’s-Hertogenbosch 0,35
versneld budget vrijgemaakt en wordt er gekeken naar
TWh (=1,3 PJ) tot 2030. De totale opgave moet worden
extra fondsen om de warmtetransitie te versnellen.
gerealiseerd door middel van grootschalig zon-op-dak,
•
•
Selectieleidraad 100 ha zonnevelden Visie
met wind en zon in het Bossche deel van de ‘Duurzame
energielandschap
Polder’ en 100 ha zon buiten de Duurzame Polder.
In oktober 2020 gaf de raad opdracht om honderd
Samenwerken aan de Duurzame Polder met Rijk,
hectare grond voor zonnevelden buiten de ‘Duurzame
Provincie en gemeente Oss
Polder’ te zoeken. De energie die hier kan worden op-
De Duurzame Polder is door de gemeenteraad in ok-
gewekt wordt dan afgetrokken van de energieopgave
tober 2020 aangewezen als geschikte locatie voor het
in de polder. De selectieleidraad die in 2021 is uitgezet
grootschalig opwekken van duurzame energie. Voor de
heeft 50,5 hectare aan geselecteerde plannen opgele-
uitwerking en uitvoering daarvan werken we samen
verd. Op 13 juli 2021 heeft de raad de motie ‘Optimaal
met de gemeente Oss, de Provincie en het Rijk. De af-
inpassen van 100 ha zonnevelden’ aangenomen. Er
spraken hebben we vastgelegd in de bestuursovereen-
is een vervolgproces opgestart voor de groep van
komst Project Duurzame Polder op 9 november 2021.
initiatieven die als niet-inpasbaar zijn beoordeeld. Uit
Samen met de omgeving werken we aan de volgende
dit vervolgproces volgen mogelijk meer hectares aan
stap: het ontwerpen van de mogelijke landschapsin-
zonnevelden.
richtingen.
16
DU U RZAA MH E IDSJ AA R V E RSL AG ’ S -HERTOGENBOSCH 2021
D U U RZAA MH E I D SJAA R VE RS L AG ’S -H E RTOG E N B OSC H 2021
17
Waar staan we nu?
Ontwikkeling CO₂ uitstoot naar activiteit (ton CO₂)
We brengen de voortgang op het gebied van onze CO2neutrale gemeente onder andere in beeld met onderstaande indicatoren:
900.000
•
Ontwikkeling CO2-uitstoot activiteiten zonder snelweg
800.000
•
Ontwikkeling hernieuwbare energie, uitgesplitst naar
700.000
wind en zon
Waar zijn we trots op?
Windpark Rietvelden Windpark De Rietvelden is een initiatief van Heineken Brouwerij ‘s-Hertogenbosch, containerterminal BCTN, sloop- en aannemersbedrijf Barten, de familie Pennings,
600.000
duurzaam energiebedrijf Pure Energie en de coöperatieve
Wat zijn de conclusies op hoofdlijnen?
500.000
vereniging Bossche Windmolen West. Het windpark
•
400.000
bestaat uit vier windmolens op en nabij bedrijventerrein
Sinds 2018 analyseren we jaarlijks onze CO2-footprint, we hebben momenteel de jaren 2018-2020 in beeld. De totale CO2-uitstoot (exclusief snelwegen) in
De Rietvelden in ’s-Hertogenbosch die in 2021 zijn
300.000
’s-Hertogenbosch neemt in deze jaren af. Tussen is
200.000
tussen 2018 en 2020 met 21% afgenomen. Deze afna-
100.000
me hangt deels samen met het verminderde wegver-
gebouwd en eind 2021 in bedrijf zijn gegaan. De elektriciteit van drie van de vier windmolens wordt gebruikt om de brouwerij van Heineken in ’s-Hertogenbosch van groene stroom te voorzien. Deze drie windmolens
0
keer in 2020 door de coronamaatregelen en de daling
2018
van de landelijke emissiefactor voor elektriciteit . 1
2019
2020
Industrie, natuur en landbouw Kantoren en gebouwen Woningen Verkeer en vervoer
De grootste afname in CO2-uitstoot in deze periode vond plaats bij kantoren en gebouwen (30%). Dit is waarschijnlijk veroorzaakt door de toename van het thuiswerken en de verschillende acties die we hebben uitgevoerd, zoals de transformatie van kantoren naar
wekken hiermee circa 60 procent van de elektriciteitsvraag van de brouwerij op. De vierde windmolen is via de coöperatie Bossche Windmolen West eigendom van 540 Bossche inwoners, verenigingen en kleine bedrijven. Verder wordt een deel van de opgewekte elektriciteit door container terminal BCTN gebruikt om speciale batterijcontainers op
•
Het aantal zonnepanelen op daken blijft sterk stijgen.
te laden. Deze batterijcontainers zorgen voor elektriciteit
woningen, het convenant CO2-reductie, het stimuleren
Dit is in lijn met de landelijke trend. In 2021 lag er maar
voor de elektrische binnenvaartschepen van BCTN
van kantoorrenovaties naar energieneutraal en de toe-
liefst 51 hectare zon op daken van woningen, bedrijven
die containers vervoeren tussen de BCTN-locatie in
name van zonnepanelen op kantoren en gebouwen.
en overige gebouwen. Dit is goed voor circa 94 miljoen
's-Hertogenbosch en andere locaties in Nederland en
kWh (het stroomverbruik van circa 34.000 huishou-
België.
dens). Er lagen in 2021 op circa 9.400 woningen in ‘s-Hertogenbosch zonnepanelen. •
Voor meer informatie zie: www.windparkderietvelden.nl
Sinds 2011 draaide er al één windmolen in ’s-Hertogenbosch (Treurenburg). In 2021 zijn hier vier windmolens bijgekomen op De Rietvelden. Het opgesteld vermogen van windenergie in de gemeente is hiermee
Eenvoudig energie besparen (RREW)
gestegen van 2,3 MW naar 16,7 MW. Hiermee kan circa
Kleine energiebesparende maatregelen zijn een goede eer-
58 miljoen kWh aan duurzame energie worden opge-
ste stap naar het besparen van energie. Dat begint bijvoor-
wekt (het stroomverbruik van circa 21.000 huishou-
beeld bij het plaatsen van een tochtstrip of LED-lampen.
dens).
In 2021 ontvingen we hiervoor, als vervolg op een eerdere regeling in 2020, een Rijkssubsidie ter hoogte van ruim 1, 1
Meer cijfers en andere indicatoren over ‘CO2-neutrale
miljoen euro vanuit de Regeling Reductie Energiegebruik
gemeente’ vindt u in de duurzaamheidsmonitor.
Woningen (RREW). Uit deze subsidie ontvingen huishoudens in onze gemeente een cadeaubon van € 70,- voor energiezuinige producten die aangeboden werden via een webshop. Zo’n 15.500 huishoudens, voornamelijk huurders, hebben hier gebruik van gemaakt. In 2020 hadden
1 De landelijk emissiefactor van elektriciteit is hoeveel ton CO2 gemiddeld wordt uitgestoten per kWh. Deze factor daalt o.a. door de toename aan hernieuwbare bronnen, zoals wind en zon.
18
DU U RZAA MH E IDSJ AA R V E RSL AG ’ S -HERTOGENBOSCH 2021
al ruim 3700 huishoudens gebruik gemaakt van de actie. Toen ontvingen we € 325.000 vanuit het Rijk, bedoeld voor woningeigenaren.
D U U RZAA MH E I D SJAA R VE RS L AG ’S -H E RTOG E N B OSC H 2021
19
Kernboodschap
Als gemeente ’s-Hertogenbosch zijn wij op weg om het waardebehoud van onze grondstoffen en materialen te maximaliseren. Dit doen wij door verspillingen tegen te gaan, bewuste keuzes te maken over wat we willen gebruiken en zo hoogwaardig mogelijk te hergebruiken.
Wat willen we bereiken?
Omvang en samenstelling afval (kg/inwoners) 600
•
In 2050 benutten we maximaal de waarde van grondstoffen.
• •
5. Waardebehoud van grondstoffen
In 2030 gebruiken we 50% minder primaire grond
500 400
stoffen dan nu.
300
In 2050 is al ons afval grondstof voor de productie
200
keten.
100 0
Waar staan we nu?
2018
We brengen de voortgang op het gebied van ‘Waardebehoud van grondstoffen’ onder andere in beeld met onderstaande indicatoren: •
Afval per inwoner
•
Hergebruik percentage
2019
2020
2021
Fijn restafval Grof afval brongescheiden GFT Papier Grof restafval Glas Overig plastic/drankkarton Textiel
Wat zijn de conclusies op hoofdlijnen? •
In 2020 was de afvalproductie sterk toegenomen
Meer cijfers en andere indicatoren over ‘Waardebehoud
ten opzichte van 2018 vanwege het thuiswerken en
van grondstoffen’ vindt u in de duurzaamheidsmonitor.
klussen in tijden van corona. In 2021, eveneens een jaar met corona, is de afvalproductie per inwoner licht gedaald ten opzichte van 2020; van circa 498 kg per inwoner in 2020 naar circa 489 kg per inwoner in 2021. •
Qua samenstelling van het afval is 2021 vergelijkbaar met 2020, beide coronajaren.
•
Er wordt steeds meer afval gescheiden. Het scheidings percentage van fijn restafval is gestegen van 52% in 2020 naar 56% in 2021.
20
DU U RZAA MH E IDSJ AA R V E RSL AG ’ S -HERTOGENBOSCH 2021
D U U RZAA MH E I D SJAA R VE RS L AG ’S -H E RTOG E N B OSC H 2021
21
Waar zijn we trots op?
Duurzame restauratie Huis van Bosch Ruim 500 jaar geleden woonde Jheronimus Bosch in het pand ‘De Kleine Winst’ aan de Markt in ’s-Hertogenbosch. In 2021 is de restauratie van dit ‘Huis van Bosch’ afgerond. Het verduurzamen van dit historische pand was een hele uitdaging. Het is gelukt om het pand zo duurzaam mogelijk te restaureren met behoud van veel oude en bijzondere details. Met een warmtepomp en vloerverwarming wordt het pand aardgasvrij verwarmd. Boven de oorspronkelijke binnenplaats wordt stroom opgewekt door middel van een glazen kap met geïntegreerde zonnepanelen. Daarnaast worden materialen zo veel mogelijk hergebruikt en tweedehands ingekocht. Zo waren de isolatieplaten die zijn gebruikt voor het dak afgeschreven voor standaard gebruik. Doordat de platen geen constructieve functie hebben konden ze in dit pand prima worden gebruikt en hoefden ze niet te worden weggegooid. De dakpannen, het hout en zelfs oude stenen zijn zoveel mogelijk hergebruikt. Wat tekortkwam is waar mogelijk tweedehands ingekocht, zo zijn de oude balken uit het ingestorte buurpand gebruikt. Zelfs het beton dat in de kelder is gestort is niet helemaal nieuw, hiervoor is namelijk fijngemalen betonpuin gebruikt. Vanaf 1 april 2022 is het Huis van Bosch open voor publiek.
22
DU U RZAA MH E IDSJ AA R V E RSL AG ’ S -HERTOGENBOSCH 2021
D U U RZAA MH E I D SJAA R VE RS L AG ’S -H E RTOG E N B OSC H 2021
23
Kernboodschap
Onze ambitie is prettig wonen, leven en werken in ’s-Hertogenbosch, waarbij bereikbaarheid samengaat met comfortabel en veilig vervoer voor iedereen, dat zo min mogelijk het milieu belast. Samen met inwoners, bedrijven en anderen zorgen we ervoor dat ’s-Hertogenbosch prima bereikbaar en leefbaar blijft.
Wat willen we bereiken?
•
Nota Parkeernormering 2021 De gemeenteraad heeft op 12 oktober 2021 de Nota Parkeernormering vastgesteld. De nota biedt ruimte
Een schone, slimme, veilige en toegankelijke mobiliteit in
voor invulling van de huidige gemeentelijke ambities
’s-Hertogenbosch in 2050.
op het gebied van woningbouw, waaronder stedelijke verdichting in de brede binnenstad. Ook draagt het bij
6. Duurzame mobiliteit
Welke besluiten zijn genomen?
aan de doelstelling voor duurzame mobiliteit en groen en klimaatadaptatie. Met deze nota sluiten we beter aan bij specifieke kenmerken van onze wijken en buur-
De belangrijkste besluiten die in 2021 zijn genomen op het
ten. Daarnaast is de nota aangevuld met kwalitatieve
gebied van duurzame mobiliteit zijn:
en kwantitatieve normen voor stalling van fietsen.
•
•
Principebesluit omvang zero-emissie zone stads
•
Aanpak Deelmobiliteit
logistiek 2025
Deelmobiliteit in onze stad groeit en vraagt om kaders.
Met een zero-emissiezone voor bevoorrading sluiten
Om sturing te geven aan de verdere stapsgewijze
we aan bij de landelijke beweging waarbij in 2025
ontwikkeling van het deelmobiliteitssysteem is de aan-
de 30 á 40 grootste gemeenten in Nederland een
pak deelmobiliteit vastgesteld door het college op 9
zero-emissiezone hebben voor bestel- en vracht
november 2021. Op de korte termijn gaan we de com-
verkeer. De gemeenteraad heeft op 19 januari 2021
municatie over de deelmobiliteit in onze stad uitbrei-
gekozen voor het gebied van de huidige Milieuzone
den. Daarnaast gaan we samen met de deelmobiliteit
als zero-emissiezone .
aanbieders een vergunningensysteem opstellen met
Wijklaadplannen voor locaties laadinfrastructuur en
doelen en spelregels voor de langere termijn.
deelauto’s Het college heeft de wijklaadplannen vastgesteld op 5
Waar staan we nu?
oktober 2021. Met de wijklaadplannen zorgen we voor een verdeling van laadpalen over de wijken op geschikte locaties. Hiermee faciliteren we een snellere uitrol
We brengen de voortgang op het gebied van duurzame
van laadinfrastructuur en elektrische deelauto’s, waar-
mobiliteit onder andere in beeld met onderstaande indica-
door bewoners en werkenden in ’s-Hertogenbosch
toren:
de overstap naar elektrische auto’s sneller kunnen
•
Ontwikkeling CO2-uitstoot verkeer en vervoer
maken. Inwoners hebben via een interactieve kaart
•
Ontwikkeling aantal elektrische en waterstofauto’s
gereageerd op de beoogde laadplekken en suggesties
•
Ontwikkeling aantal (semi) publieke laadpunten
gegeven voor nieuwe laadplekken. Meer informatie op
•
Ontwikkeling aantal deelvoertuigen (auto’s, fietsen en
www.denbosch.nl/laadpalen.
24
DU U RZAA MH E IDSJ AA R V E RSL AG ’ S -HERTOGENBOSCH 2021
scooters)
D U U RZAA MH E I D SJAA R VE RS L AG ’S -H E RTOG E N B OSC H 2021
25
Wat zijn de conclusies op hoofdlijnen? •
•
Het aantal elektrische auto’s in ’s-Hertogenbosch is
De CO2-uitstoot van verkeer en vervoer (inclusief
in 2021 met 47% gestegen naar 3.103. Dit kan veroor-
snelwegen en scheepsvaart) in 2020 was 325.000 ton.
zaakt zijn door de landelijke subsidie op de aanschaf
Tussen 2018 en 2020 is de CO2-uitstoot van verkeer
van elektrische auto’s en het relatief hoge opleidings-
en vervoer met 22% afgenomen. Dit is veroorzaakt
en inkomensniveau in onze stad. Het aantal plug-in
doordat verkeer en vervoer schoner is geworden en
hybride auto’s is minder sterk gestegen (18%) naar
doordat het aandeel elektrische auto’s is gestegen.
1.145. Er zijn sinds 2020 twee personenauto’s op
Deze afname is daarnaast ook veroorzaakt door het
waterstof in ’s-Hertogenbosch.
verminderde wegverkeer in 2020 door de coronamaat-
•
regelen.
In 2021 zijn er 449 (semi) publieke laadpunten bij gekomen en waren er in onze gemeente in totaal 1.294 (semi) publieke laadpunten. Het aantal oplaadpunten
Verloop CO₂ uitstoot verkeer en vervoer (ton CO₂)
is fors gestegen in 2021 doordat er laadpunten zijn gerealiseerd in de gemeentelijke parkeergarages en
450.000
transferia, door onze aanpak via de wijklaadplannen
400.000
en door de meer dan gemiddelde stijging van het
350.000
aantal elektrische auto’s. •
300.000
Het aanbod van deelmobiliteit is in 2021 uitgebreid tot in totaal 274 deelfietsen en 146 deelscooters
250.000
van GoSharing, Felyx en Bondi. Deze uitbreiding is
200.000
gedaan in overleg met de gemeente en vastgelegd in
Waar zijn we trots op?
samenwerkingsovereenkomsten. Eind 2021 waren er
150.000
daarnaast 57 deelauto’s geregistreerd binnen onze
100.000 50.000 0 2018
2019
2020
Wegverkeer snelwegen Wergverkeer niet-snelwegen Scheepsvaart en treinverkeer
gemeente. Hiermee is het aantal deelauto’s gelijk
Schone en slimme bevoorrading via Green Deal
gebleven ten opzichte van 2020. Dit is exclusief het
De aanpak Zero Emissie Stadslogistiek ’s-Hertogenbosch
aantal auto’s dat gedeeld wordt onder bewoners
is op 12 oktober 2021 door de gemeenteraad vastgesteld
(peer-2-peer).
en beschrijft de aanpak om te komen tot een schone en slimme bevoorrading in de Bossche binnenstad. Daarnaast
Meer cijfers en andere indicatoren over ‘Duurzame
bevat de aanpak de Bossche Green Deal: Zero Emissie
mobiliteit’ vindt u in de duurzaamheidsmonitor.
Stadslogistiek. Dit convenant tekenden wij op 15 oktober samen met 30 partners. De maatregelen opgenomen in de Green Deal betreffen 11 sporen die in samenhang en samen met partners worden uitgevoerd. Denk hierbij bijvoorbeeld aan het initiatief van Sligro die met een elektrisch ‘treintje’ de bevoorrading van horeca test. Ook de inzet van elektrische vrachtfietsen en elektrische bestelauto’s van PostNL en het werken met fietskoeriers voor kleinere leveringen zijn mooie ontwikkelingen die we graag mee mogelijk maken.
26
DU U RZAA MH E IDSJ AA R V E RSL AG ’ S -HERTOGENBOSCH 2021
D U U RZAA MH E I D SJAA R VE RS L AG ’S -H E RTOG E N B OSC H 2021
27