Bijlage 1 - 20210303 Economisch Perspectief Brede Binnenstad - gewijzigd

's-Hertogenbosch

ECONOMISCH PERSPECTIEF BREDE BINNENSTAD VISIE EN ACTIEPLAN

's-Hertogenbosch

januari 2021

ECONOMISCH PERSPECTIEF BREDE BINNENSTAD december 2020

VISIE EN ACTIEPLAN

Inhoudsopgave Samenvatting 5 1

Inleiding 7

2

Vertrekpunten 2020 9

3

Stip op de horizon: meest dynamische binnenstad

13

3.1 Persbericht 13 3.2 Onze koers: waar werken we samen naar toe 4

14

Sfeergebieden nu en straks als kapstok 17 4.1 Historische binnenstad 18

Uilenburg 20 Marktkwartier 21 Parade 22 Museumkwartier 23 Dwaalgebieden 24 4.2 Spoorzone 28 Stationsknoop 28 Bossche Stadsdelta 29 Paleiskwartier 30 Noordelijke Spoorzone 31 5

In actie voor de meest dynamische binnenstad van 2030

33

5.1 Passages juryrapport met betrekking tot de gehele Brede Binnenstad

34

5.2 Passages juryrapport gericht op bepaalde sfeergebieden

36

Bijlage 1

Overzicht relevante beleidsdocumenten en gebiedsvisies

Bijlage 2

Werkwijze, randvoorwaarden en actiepunten

Bijlage 3

Kaart sfeergebieden

ECONOMISCH PERSPECTIEF BREDE BINNENSTAD

S

amenvatting

Dit ‘Economisch perspectief Brede Binnenstad | Visie en actieplan’ bouwt voort op de nota ‘Contouren Actieplan Brede Binnenstad’. Met document beoogt de gemeente met de partners in de binnenstad, als bondgenoten en vanuit een wenkend perspectief te werken aan een dynamische binnenstad. Een binnenstad waar mensen graag komen, verrast worden, plezierig werken, prettig wonen en goed kunnen ondernemen. Het document is in nauwe samenwerking en overleg met de partners in centrummanagement en andere betrokkenen tot stand gekomen. Meer dan een actieplan Aanvankelijk was de insteek om een eenvoudig actieplan op te stellen. In de uitwerking is echter gebleken dat er behoefte is aan een stip op de horizon. Het bleek nodig ook nodig om de inzet in perspectief te plaatsen. Met de ontstane Corona-crisis, die langer voortduurt en harder ingrijpt op meer sectoren dan aanvankelijk verwacht, is de behoefte aan zo’n stip op de horizon alleen maar toegenomen. Partijen in de binnenstad geven deze behoefte ook aan.

4

ECONOMISCH PERSPECTIEF BREDE BINNENSTAD

Hoewel het economisch perspectief duidelijk maakt waar we naar toe werken, zullen we de eerste periode ook flexibel moeten zijn om in te kunnen spelen op de snel veranderende situatie. Voor de korte termijn is aanvullend op dit document actie nodig. De actuele ontwikkelingen ten gevolge van de Corona-crisis nopen extra tot een krachtige en gemeenschappelijk gedragen zorg voor de binnenstad. We hebben ook gezien dat er veel mogelijk is in de Bossche Zomer. Op deze positieve dynamiek willen we voortbouwen. Ook aan onze stad zullen ontwikkelingen niet voorbijgaan. Sommige functies hebben het nu moeilijker, andere onderdelen groeien en zien investeringsmogelijkheden. De veelzijdigheid van de Brede Bossche Binnenstad zowel in functies als met de vele omgevingskwaliteiten, is volgens ons robuust en altijd in staat om bezoekers aan te trekken. Het economisch perspectief Brede Binnenstad beoogt met de sterke kwaliteiten de stad blijvend aantrekkelijk te houden en klaar te maken voor de toekomst. Dit door middel van een werkwijze waarin alle partijen als bondgenoten met elkaar optrekken. Gelet op de enorme kwaliteiten en de op stapel

5

1 staande gebiedsontwikkelingen in de Brede Binnenstad kunnen we hoopvol naar de toekomst kijken als we samen de uitvoering ter hand nemen. Persbericht 2030 als stip op de horizon Het ankerpunt voor het economisch perspectief is een beeld voor 2030, waarvoor de vorm van een persbericht is gekozen. Een persbericht dat geschreven ‘zou kunnen zijn’ in 2030. Daarin wordt aangestipt wat er in 10 jaar tijd is bereikt en hoe dat is gebeurd. In 2030 heeft ’s-Hertogenbosch aldus een prijs gewonnen voor meest dynamische binnenstad, waarin bestaande kwaliteiten en plekken zijn behouden en waar op tal van plekken ook nadrukkelijk voor vernieuwing is gekozen. Voor 2030 is overigens gekozen omdat het ver genoeg weg is om input te bieden voor de Omgevingsvisie en aansluit op andere beleidsstukken met als horizon 2035, maar tegelijkertijd voldoende nabij is om ook acties concreet te kunnen maken. Sfeergebieden als fundament Fundament van dit document is het werken met sfeergebieden op een manier dat het geheel van de binnenstad beter met elkaar gaat samenhangen en van elkaar kan profiteren. De omschrijving van de sfeergebieden stoelt vooral op bestaande kwaliteiten, eigenschappen en identiteiten en gaat in op ambities voor de toekomst. Het doel is om bestaande, unieke eigenschappen van

6

de verschillende sfeergebieden onder de aandacht te krijgen en te versterken. Het is ook een middel om functies naar de juiste plek te geleiden. Dit document beschrijft daarbij niet zozeer alleen de ontwikkelingsperspectieven in de verschillende deelgebieden maar juist de wijze waarop we ze met elkaar kunnen verbinden. De Brede Binnenstad wordt hierdoor meer dan een verzameling van elkaar aanvullende en overlappende sferen. Samen maken ze een compleet en veelzijdig product dat tevens onderscheidend is. Met die sferen ontstaat een veelzijdige binnenstad waar voor iedereen wat te zien, te kopen, te beleven, te ervaren, te leren en te ontdekken valt, waar men graag woont en werkt. Werkwijze, randvoorwaarden en uitwerking Vervolgens zijn aan deze opgaven een werkwijze en randvoorwaarden verbonden die met elkaar een uitvoeringsprogamma bieden. Die uitvoering is soms gericht op de gehele Brede Binnenstad, dan weer gekoppeld aan afzonderlijke sfeergebieden of kwartieren. Acties zijn er voor alle betrokken partijen. Want dat is wat we allemaal met dit economisch perspectief beogen: als bondgenoten werken aan een dynamische, prettige, inclusieve en economisch goed presterende binnenstad.

Inleiding

Een economisch perspectief voor de Brede Binnenstad, gekoppeld aan concrete actiepunten. Dat is de wens van velen betrokkenen bij de (brede) binnenstad. College en raad. Maar vooral ook ondernemers, culturele partijen, de vastgoedsector en bewoners hebben behoefte aan een beeld van de toekomst en een antwoord op de vraag hoe we daar komen. Dit Economisch perspectief Brede Binnenstad beoogt dat allebei te bieden. De Brede Binnenstad Het begrip ‘Brede Binnenstad’ is geïntroduceerd in het Bestuursakkoord 2018-2022 en omvat de historische binnenstad, ‘t Zand en de Spoorzone. Dit vanuit het besef dat de binnenstad van ’s-Hertogenbosch veel meer is dan de historische binnenstad. Ook aan de randen en plekken rondom de historische binnenstad is veel dynamiek. De Brede Binnenstad is het economisch hart van de stad. Een plek waar mensen komen om te winkelen, te eten en drinken, te dansen, cultuur te ervaren en te genieten van al het moois dat de stad te bieden heeft. Gewoon een plek om een paar uur, een hele dag of een lang weekend te vertoeven. Doelgericht, voor die ene winkel of die mooie tentoonstelling. Maar ook een plek om te dwalen. Ongericht te slenteren. Te zien, te ontmoeten en te ervaren. Het is ook een plek waar mensen komen om te werken of te studeren. En tenslotte is het een plek waar veel mensen wonen.

ECONOMISCH PERSPECTIEF BREDE BINNENSTAD

Het is ook een gebied waar de afzonderlijke delen nog niet altijd goed verbonden zijn en elkaar niet optimaal versterken. De argeloze bezoeker van de historische binnenstad komt niet vanzelfsprekend in de Bossche Stadsdelta, hoewel het hemelsbreed een klein stukje is. Ook functioneel zijn samenhang en samenwerking meer dan ooit nodig. Waarom dit economisch perspectief? Dit economisch perspectief zet een heldere koers uit voor de economische ontwikkeling van de Brede Binnenstad als geheel en voor individuele deelgebieden. Dit vanuit het besef dat alle deelfuncties, steeds meer met elkaar samenhangen, elkaar nodig hebben en elkaar versterken. Het afgelopen jaar hebben we moeten ervaren wat er gebeurt als er één of twee functies uit die binnenstadsmotor stilvalt: een stad zonder horeca, zonder evenementen, cultuur en/of detailhandel is toch geen complete stad. Verder weten we al heel lang dat wonen in de binnenstad ook goed is voor de leefbaarheid en dat de binnenstad door haal veelzijdigheid ook een aantrekkelijke woonlocatie is. Vanuit dit besef willen alle betrokkenen samen de schouders zetten onder een vitale en dynamische binnenstad, waarin het geheel meer is dan de som der delen.

7

Het is een economisch perspectief gericht op economische en consumentgerichte functies in de Brede Binnenstad. Het is dus geen integraal totaalplan en raakt diverse aspecten zoals openbare ruimte, verkeer en citymarketing slechts aan in relatie tot het economische en belevingsspoor. Maar dit betekent niet dat het document strak sectoraal is begrensd. Immers een goed woon- en leefklimaat is ook van betekenis voor de economie. Het voorkomen van hittestress is ook van betekenis voor het verblijfsklimaat en daarmee voor de toeristische aantrekkingskracht. Een goede, op moderne leest geschoeide bereikbaarheid is evenzo randvoorwaardelijk voor de economische aantrekkingskracht. Daarvoor is het meer dan ooit nodig dat goed wordt samengewerkt. Aanleiding De totstandkoming van dit economisch perspectief kent naast de actualiteit van nu, sterk gekleurd door de nog onbekende structurele effecten van de corona-crisis, een aantal eerdere aanleidingen. Het bouwt voort én is de concrete uitwerking van het Raadvoorstel ‘Contouren Actieplan Brede Binnenstad’ (reg. nr. 9065236, vastgesteld 28 januari 2020). Hierin is de lijn uitgezet over de kaders voor dit economisch perspectief met actieplan. Tevens hebben partijen in de Brede Binnenstad ook de wens uitgesproken om een dergelijk plan te maken.

Vóór de zomer hebben de verenigde partners in het Centrummanagement een brief - mede ondertekend door een groot aantal partijen uit onder meer onderwijs, bedrijfsleven, maatschappelijke organisaties – aangeboden, die hiertoe ook oproept. Bij het maken van dit perspectief is natuurlijk ingespeeld op diverse documenten, kaders en visies t.a.v. ontwikkelingen in en om de binnenstad. Met deze achtergrond is dit plan heel anders geworden dan het ‘mandje’ actiepunten uit 2013. Het is nu integraler en meer gekoppeld aan een

8

perspectief. Het is ook een document dat ambitie uitstraalt. Ambitie waar alle betrokken partijen (ondernemers, culturele partijen de vastgoedsector, bewoners én gemeente) enthousiast van worden en waar men graag de schouders onder zet. Vóór de Corona-crisis was er al behoefte aan zo’n koers. De huidige situatie heeft deze behoefte alleen maar versterkt. Welke richting we uitgaan legt dit economisch perspectief vast. Ook legt het vast hoe we daar willen komen. Waar bij allen het besef leeft dat snel meebewegen en flexibiliteit de komende periode ook nodig zullen zijn. Het maken van dit document is gebeurd in nauw overleg met Centrummanagement ’s-Hertogenbosch en door middel van deelsessies met onder andere vastgoedpartijen, ondernemers en bewoners. Daarbij is tevens voortgebouwd op de gesprekken die Centrummanagement heeft geïnitieerd met een kopgroep van deskundigen eind 2019/begin 2020. Uitwerking In het economisch perspectief worden verschillende sfeergebieden uitgewerkt en ingevuld. Er is bewust voor gekozen niet opnieuw de exacte ontwikkelingen van de voorgenomen gebiedsontwikkelingen te beschrijven, zoals bijvoorbeeld het Innovatiedistrict, De Bossche Stadsdelta of het Zuidwalgebied. Dit document focust op het beschrijven, accentueren en vooral verbinden van de sfeergebieden.

Daarmee beogen we de Brede Binnenstad voor veel doelgroepen aantrekkelijk te houden én de verschillende delen van de binnenstad met elkaar te verbinden. Zodat de diverse onderdelen meer van elkaar gaan profiteren. De Brede Binnenstad is belangrijk als identiteitsdrager voor de stad als geheel. En draagt daarmee aan belangrijke mate bij aan het toekomstperspectief ‘’s-Hertogenbosch 2035 Stad van Ontmoeting’.

2

Vertrekpunten 2020

Beleid Dit economisch perspectief heeft betrekking op de Brede Binnenstad. Bij de totstandkoming van dit document is uiteraard ook gekeken naar de huidige vigerende relevante beleidsdocumenten die betrekking hebben op de Brede Binnenstad. Het gaat hierbij om vastgesteld beleid, zoals bijvoorbeeld de Horecavisie die in mei 2020 is vastgesteld maar ook de aangenomen moties, zoals ‘Wonen boven winkels’ en gebiedsvisies voor bijvoorbeeld Bossche Stadsdelta, Innovatiedistrict, Zuidwalkwartier, EKP-terrein etc. In de bijlage is hiervan een overzicht opgenomen. Zoals eerder aangegeven is dit document een belangrijke bouwsteen voor de Omgevingsvisie en benoemt een aantal belangrijke uitgangspunten voor de op te stellen Gebiedsvisie voor de Binnenstad.

ECONOMISCH PERSPECTIEF BREDE BINNENSTAD

Trends, ontwikkelingen en observaties “In het centrum van het land -regio Utrecht en Den Bosch- valt de krimp waarschijnlijk nog enigszns mee” (Rabobank, 14 september 2020). “Van alle winkelgebieden zijn Centrum Maastricht, Centrum Zwolle, Centrum Enschede, Centrum Arnhem, Centrum Drachten, Centrum ‘s-Hertogenbosch, Centrum Tilburg, Centrum Roermond, Centrum Goes en Centrum Leeuwarden de 10 winkelgebieden die het meest getroffen zijn” (Locatus, 23 september 2020). “Net als bij de andere indicatoren zijn er duidelijke verschillen tussen de profielen van binnensteden wat de winkelleegstand betreft, maar deze passen -net zoals de werkgelegenheid- grosso modo bij de sterkte van het profiel. Zo ligt de winkelleegstand bij de binnenstadsprofielen A en B altijd onder het niveau van de andere profielen”(‘s-Hertogenbosch behoort tot het relatief sterke profiel B (solide en regionaal voorzienend)) (Ruimtelijk Planbureau, december 2020).

9

Dat het coronavirus impact heeft op het economisch functioneren van de brede Bossche binnenstad mag duidelijk zijn. Maar wat zijn nu de daadwerkelijke effecten? De geciteerde quotes geven maar aan dat dit lastig is te bepalen. Niemand weet wat de (structurele) impact zal zijn op de economie en het (economisch) functioneren van de stad. Om toch een beeld te kunnen krijgen, zijn op basis van de trends vóór corona, beschikbare data en op basis van signalen uit de coronaperiode verwachtingen voor de toekomst geschetst. Verandering funtie van de binnenstad Door Corona en de getroffen maatregelen zijn de bezoekersaantallen in de binnenstad afgenomen. De verwachting is dat het aantal bezoekers direct na de Corona nog steeds lager zal zijn dan vóór de pandemie. Het online winkelen is door de corona versneld toegenomen en zal een blijvend effect hebben op het fysieke winkelaanbod. De verwachting is dan ook dat de behoefte aan winkelruimte in met name de detailhandel nog wat zal afnemen. De al ingezette trend waarin binnensteden veranderen van een plek waar vooral wordt gekocht in een plek waar ontmoeting centraal staat, zal wellicht iets versneld worden ingezet. Sfeer en beleving worden alleen maar belangrijker. Er is veel aangelegen om een attractieve winkelstad te zijn en blijven, maar dat zich grote veranderingen voordoen in functies is evident.

Voorwaarde voor de toekomstige attractiviteit van de binnenstad is dat aangesloten moet worden op de steeds veranderende behoeften van de consument en het vestigingsgedrag van bedrijven. De kracht van de Bossche binnenstad is de sfeer en het imago die betekenisvol is voor de hele gemeente en de regio als identiteitsdrager. Een fijnmazige, doorwaadbare, groene inclusieve stad met rijke historie die in trek zal blijven ongeacht de huidige ontwikkelingen. Dit document wil deze bestaande kwaliteiten nog beter benadrukken. Daling aantal bedrijven Met de steunpakketten vanuit de overheid kunnen een hoop bedrijven de tijd uitzingen, personeel tijdelijk elders laten werken, maar de structurele effecten zullen naar verwachting groot zijn. De verwachting is dat met name het aantal retail-bedrijven (niet dagelijkse detailhandel) zal afnemen door de toename van het online winkelen, de verdunning van het aantal filiaalketens en door de vele faillissementen. Daarnaast vormt de huidige periode geen aantrekkelijk startmoment voor

10

nieuwe bedrijven. De verwachting is dat de horeca, de toeristische hotelbranche, de entertainmentindustrie zich sneller zullen herstellen naar het niveau van voor de crisis. Ook de horeca heeft een vlucht online (afhaalen bezorgmaaltijden) gemaakt, maar de verwachting is dat de behoefte blijft om elkaar te ontmoeten en elkaar te treffen in de gezellige en bourgondische binnenstad. Kantoren De kantorenmarkt in ‘s-Hertogenbosch wordt gekenmerkt door een hoge dynamiek. Daarbij speelt mee dat de gevolgen van de huidige periode van economische onzekerheid en thuiswerken nog onduidelijk zijn. Een trend die zich al aftekende voor de Corona-crisis is een toename in de vraag naar kleinschaligere kantoorruimtes en flexibelere contracten in termen van doorlooptijd en vierkante meters. Bedrijven willen snel kunnen schakelen en bijvoorbeeld bij groei makkelijk additionele kantoorruimte in gebruik kunnen nemen. Daarnaast is er een stijgende vraag naar innovatieve kantoorconcepten waarin samenwerking, ontmoeting en gedeelde faciliteiten terugkerende elementen zijn. Met name de Brede Binnenstad is daarbij zeer in trek en de verwachting is dat dat zo zal blijven. Verandering vestigingsgedrag ondernemers Sommige grote filiaalketens zullen een terugtrekkende beweging gaan maken in aantallen verkooppunten en metrages. Hun doelgroep wordt vaak in sterke mate online bereikt.

Het vooruitzicht is dat de ketens voor het overgrote deel blijven bestaan, maar in kleinere vorm. Meerdere vestigingen van eenzelfde bedrijf of formule worden samengevoegd tot één en/of worden verkleind. Winkels worden kleiner. Hierin schuilt in het fijnmazige karakter van ‘s-Hertogenbosch juist ook een kans. Tegelijkertijd zal een fysieke winkel ook een belangrijk uithangbord en marketinginstrument blijven naar de consument. Door voornoemde bewegingen van de ketens zullen er kansen ontstaan voor de kleinere lokale ondernemers, vooral als zij meerwaarde leveren in termen van kennis, ontmoeting, service etc. Hierbij gaat het niet alleen om detailhandel, maar ook andere vormen van bedrijvigheid. Ondanks de huidige perikelen is de vastgoedmarkt wel in beweging. Ondernemers onderzoeken de mogelijkheden zich elders op een goedkopere plek in de stad te vestigen. Door het vrijkomen van panden ontstaat er dynamiek en roulatie. De prognose is dat de gemiddelde huurprijzen voor de retail zullen afnemen en er nieuwe flexibelere huurcontracten en meer omzet-

gerelateerde huurvormen zullen ontstaan. De lange looptijd van huurcontracten zal steeds minder gangbaar worden. Behoefte van de lokale consument Met Corona is de lokaal verzorgende functie van de binnenstad extra onderstreept. Met de campagne #SamenZijnWijDenBosch: ‘koop lokaal’, ‘beleef lokaal’ en ‘proef lokaal’ zijn inwoners van ’s-Hertogenbosch zich bewuster gaan worden van het lokale belang en het behoud van de lokale ondernemer. In de Brede Binnenstad worden de komende 10 jaar een fors aantal woningen toegevoegd. De binnenstad moet voor bestaande en nieuwe Bosschenaren een prettige verblijfs- en ontmoetingsplek zijn. Een inclusieve binnenstad voor iedereen. De binnenstad wordt ook voor mensen uit de directe omgeving belangrijker voor boodschappen, uitgaan, ontmoeten en sporten. In vrijkomende panden popt wellicht een gemakswinkel, supermarkt/foodmarket op. De consument zal meer behoefte hebben aan dagelijkse trekkers, beleving, duurzaam ondernemerschap, entertainment, verrassing, cultuur, diversiteit, mixed-use-concepten en ontmoeting. Toerisme en verblijf De hospitality-branche is de afgelopen jaren erg gegroeid, maar ook deze branche is in de binnenstad gedurende de pandemie met ups en downs zwaar getroffen. Met name de zakelijke reizigers en de buitenlandse toeristen bleven weg.

De verwachting is dat de hospitality-branche weer zal aantrekken voor met name de toeristische bezoeker. Het is nog lastig in

ECONOMISCH PERSPECTIEF BREDE BINNENSTAD

te schatten wat de zakelijke markt gaat doen met de ontdekking van het online vergaderen en daarmee het besparen van reis- en verblijfkosten. Maar anderzijds is er ook de hunkering om elkaar weer live te ontmoeten en te vergaderen. Evenementen en cultuur De evenementenbranche en de cultuursector zaten beiden voor Corona in een goed vaarwater. De sectoren hebben het nu echter zwaar. De Bossche Zomer bracht voor deze branche een lichtpuntje. De verwachting is dat beiden sectoren zeker wel zullen aantrekken omdat ze steeds bij uitstek inspelen op ontmoeten en beleving. Maar de sector zal de nodige tijd moeten hebben om zich te kunnen herstellen. Vermaak, ontspanning en ontmoeten zijn belangrijke punten voor de (inter)nationale bezoeker van de binnenstad. Het bezoeken van een evenement is steeds meer in trek bij de jeugd en vervangt het uitgaan in de horeca. Ze beconcurreren elkaar niet alleen, maar versterken elkaar ook. Een bezoek aan een evenement en/of museum gebeurt vaak in combinatie met een bezoek aan de stad, de detailhandel en/of horeca. Verwachting voor ’s-Hertogenbosch Ook aan onze stad zullen ontwikkelingen niet voorbijgaan. Sommige functies hebben het nu moeilijker, andere onderdelen zien volop investeringsmogelijkheden.

De veelzijdigheid en fijnmazigheid van de Brede Bossche Binnenstad zowel in functies als met het prachtige omgevingskwaliteiten, is robuust en altijd in staat om bezoekers, werknemers, studenten én ondernemers aan te trekken.

11

3

Stip op de horizon: meest dynamische binnenstad

3.1 PERSBERICHT Den Haag 15 juni 2030: ’s-Hertogenbosch heeft de meest dynamische binnenstad De Bossche Binnenstad is verkozen tot Meest dynamische binnenstad van 2025-2030. Volgens de 10-koppige jury heeft ’s-Hertogenbosch een prestatie van formaat geleverd. In de afgelopen jaren is de historische binnenstad verrijkt met vernieuwende winkels en voorzieningen en aan de flanken van de binnenstad is zoveel gebeurd dat de totale ‘Brede Binnenstad’ een flinke impuls heeft gehad. Dit heeft geleid tot aanzienlijk meer bezoekers en een substantieel verder verbeterde bewonerstevredenheid. Den Bosch heeft uitstekend ingespeeld op de veranderende consumentenbehoeften: er voltrok zich een urban (r)evolution. De veranderende behoefte aan modewinkels is opgevangen door andere functies waaronder horeca maar ook wonen, cultuur en bedrijvigheid, met name in ICT en data. ‘De Bossche Binnenstad is er goed in geslaagd de winkelfunctie als een van belangrijkste pijlers van het binnenstedelijke functiepalet te bewaren en zelfs te versterken, en de verbinding met andere functies te vergroten. Dit door goede samenwerking met lokale vastgoedpartijen en enkele landelijke spelers, door slimme huurafspraken en kortlopende gebruiksovereenkomsten’, aldus het juryrapport.

Sfeergebieden als kapstok Heel bijzonder is de wijze waarop ook andere functies en deelgebieden zijn verknoopt aan de historische binnenstad. De sfeergebieden, geïntroduceerd in het Economisch perspectief Brede Binnnenstad’ uit 2021, bleken een schot in de roos. 2020 was behalve het Corona-jaar, in ’s-Hertogenbosch ook het jaar waarin belangrijke piketpaaltjes zijn geslagen voor diverse gebiedsontwikkelingen in de Brede Bossche binnenstad, zoals EKP-Noord, de Bossche Stadsdelta, het Innovatiedistrict en het Zuidwalgebied. Onder andere door de inzet van in het Innovatiedistrict gemaakte animaties heeft de stad aantoonbaar nieuwe doelgroepen aangetrokken, bijvoorbeeld door het organiseren van kleinschalige maar weergaloze events voor jongeren en vernieuwende cross-overs, maar ook een heel scala aan kleine publieksactiviteiten in het afgelopen jaar 2029. Dat jaar stond in het teken van 400 jaar Beleg van ‘s-Hertogenbosch. Hiermee werd uiteindelijk het succesvolle Jeroen Boschjaar uit 2016 overtroffen in aantallen bezoekers maar vooral in positieve reviews. Sinds de Corona-crisis, inmiddels alweer 10 jaar geleden, is kleinschaligheid en flexibiliteit cruciaal in de evenementenbranche; de Bossche organisatoren hebben dat goed ingezien.

12

ECONOMISCH PERSPECTIEF BREDE BINNENSTAD

Woon- en leefklimaat verbeterd door slimme tools Deze groei is zeker niet ten koste gegaan van het woon- en leefklimaat. De voorzitter van Centrummanagement, waarin ook bewoners zijn vertegenwoordigd, zegt dat het rapportcijfer voor het wonen in de binnenstad verder is gestegen. Aandacht voor een gedifferentieerde woningvoorraad, hittestress, groen en sport- en speelvoorzieningen droegen hieraan bij. En het aantal bewoners dat overlast ervaart is juist gedaald. Dat is bereikt door slim te programmeren, met de juiste activiteit op de juiste plek en door een superslimme tool t.a.v. klachten en meldingen. Het goede-buurprincipe, geïntroduceerd door de bewoners in de horecavisie van 2020, is een vaste waarde gebleken. Bovengemiddeld beter Dit alles heeft geleid tot een toename van het bezoekersaantal met 25% (gemeten met het meest innovatieve telsysteem van Nederland) vooral jongeren weten de stad te vinden. Bijzonder is dat ongeveer een kwart van de bezoekers in 2029 nieuw was: zij waren nog nooit in ’s-Hertogenbosch geweest. De wethouder Binnenstad en economie is trots op het bereikte resultaat.

‘Wat een geweldige prestatie dat zoveel nieuwe mensen de weg naar ’s-Hertogenbosch hebben weten te vinden en dat we de inclusieve Cultuurstad van het Zuiden én Toonaangevende Datastad zijn” De Bossche binnenstad is de gevolgen van de Corona-crisis, alweer 10 jaar geleden, sneller te boven gekomen dan menig andere stad. De crisis is achteraf een kantelpunt gebleken: op dat moment ontstond met de Bossche Zomer als eerste wapenfeit een nieuw elan in de stad, waarbij partijen elkaar als bondgenoten optrokken, elkaar wisten te vinden. Verrassend nieuw ondernemerschap en culturele initiatieven ontsproten op nieuwe plekken aan de rand van de binnenstad. Deze zijn nu blijvend van betekenis voor de binnenstad als plek waar bewoners maar ook bezoekers graag even komen. Er ontstond een krachtige binnenstadsalliantie met een vliegende doorstart van Centrummanagement begin 2021, in nauwe afstemming met Citymarketing. Met de nieuwe naam ‘Binnenstadsmanagment’, energieke samenwerking en de heldere doelstellingen is de stad blijvend in een hogere versnelling gekomen waar het gaat om aanpassen, vernieuwen en eigenlijk gewoon ‘doen’. De permanent zoektocht naar nieuwe plekken zorgt elk jaar voor verrassingen in de Brede Binnenstad. In combinatie met de bestaande vertrouwde waarden maakt dat de stad tot een prettige plek voor jong en oud en voor zowel een dagje uit of een weekendje weg.

De tweejaarlijkse prijs voor Meest dynamische Binnenstad bestaat sinds 2024 en wordt beoordeeld door een onafhankelijke jury vanuit de wereld van vastgoed, cultuur, detailhandel, marketing en leefbaarheid.

13

• •

•

ren, werken, verblijven en ontmoeting voor eigen inwoners én voor dagbezoekers en toeristen van verder weg Sfeer en gevoel: modern en vernieuwend. Recreatieve functie: toonaangevende stad voor een optimale ervaring met cultuur, boetieks, dineren, uitgaan en vermaak + de beste stad na de grote vier voor een lang weekend weg + de gezelligste huiskamer voor de Bosschenaar + groen en water als identiteitsbepaler en rustige verblijfsplekken Zakelijke functie: onderwijs en data-innovatie

Brede Binnenstad De Brede Binnenstad wordt meer en meer een verzameling van elkaar aanvullende en overlappende sferen die met elkaar een compleet en veelzijdig product en daarmee onderscheidend is. Met die sferen is er een veelzijdig gebied waar voor iedereen wat te zien, te kopen, te beleven, te ervaren, te leren en te ontdekken valt, waar men graag woont, onderneemt en werkt. Die symbiose maakt de Brede Binnenstad onderscheidend en concurrerend. Attractief voor Bosschenaren, voor de bezoeker uit de regio en voor bezoekers van verder weg. Doel en missie We werken toe naar een samenhangende Brede Binnenstad die in 2030 enorm is veranderd maar tegelijkertijd zichzelf is gebleven. Waar iedereen voelt dat we Cultuurstad van het Zuiden en Toonaangevende Datastad zijn. Waar wordt geïnnoveerd, geëxperimenteerd. Waar altijd één ding centraal staat: de Bossche gastvrijheid. ’s-Hertogenbosch; stad van ontmoeten.

3.2 ONZE KOERS: WAAR WERKEN WE SAMEN NAAR TOE Het perspectief voor 2030 in bovenstaand persbericht is de kapstok van dit document en voor de uitgezette werkwijze. Daarbij willen verder het volgende bereiken. Onze Bossche signatuur • Identiteit: historische binnenstad als identiteitsdrager voor de hele gemeente • Sfeer en gevoel: historisch, kleinschalig en

14

• •

vertrouwd Recreatieve functie: Cultuurstad van het Zuiden én gastvrije boetiek- en horecastad Overige functies: onderwijs en bedrijvigheid, toonaangevende datastad

Ambitie ter aanvulling van die signatuur • Identiteit: de Brede Binnenstad als plek van le-

Eindbeeld We werken toe naar een gevarieerde en complete binnenstad, die bestaat uit verschillende sfeergebieden. Met elkaar maken deze sferen de Brede Bossche Binnenstad. Bewoners en bezoekers vinden steeds wat van hun gading, soms door urenlang te slenteren door verschillende sfeergebieden, soms door een meer doelgericht bezoek in één van deze gebieden. De gemiddelde verblijfsduur is er relatief lang. Ook vanwege de combinatie van ontspanning, ontmoeting en innovatieve bedrijvigheid in de gehele Brede Binnenstad. De groene en blauwe kwaliteiten en grote natuurgebieden direct in aansluiting op de binnenstad maken de stad bijzonder vriendelijk en aangenaam. We hebben een van de meest spraakmakende Nederlandse binnensteden door een mooie symbiose van historie en vernieuwing. ’s-Hertogenbosch heeft in het verleden bewezen cultuurhistorie karaktervol betekenis te geven (Parkeergarage Sint Jan, Bolwerk Sint Jan). Waar de historische binnenstad klassieke attracties en cultuurhistorie biedt, zien we daaromheen vernieuwing en verrassingen: “edgy” bestaat er naast allure. Bij dit alles in de gunstige ligging aan het spoor met frequente intercity-verbindingen en aan het snelwegennet een

ECONOMISCH PERSPECTIEF BREDE BINNENSTAD

goede troefkaart. Deze kwaliteiten maken dat de Brede Binnenstad van ’s-Hertogenbosch robuust is met een blijvend sterke aantrekkingskracht. Kortom de ‘satisfiers’ (wat maakt je aantrekkelijk?) zijn prima in orde, hetgeen ook betekent dat evt. ‘dissastifiers’ (wat is nodig?, denk aan parkeren, zwerfvuil) niet onbelangrijk zijn maar minder relevant zijn dan in binnensteden die een minder sterke aantrekkingskracht hebben. De Bossche binnenstad is en blijft een plek waar men graag tijd besteedt. De Brede Binnenstad moet zich continu aan blijven passen aan de snel veranderende tijd maar ook haar unieke (cultuur-historische) kwaliteiten koesteren. Dat is de afgelopen periode goed gelukt. Samen zorgen we ervoor dat deze in trek is bij retailers, horecabedrijven, evenementenorganisatoren en culturele instanties. Daarbij is de binnenstad een hele prettige woonplek voor mensen die vaak in betrekkelijke rust kunnen genieten van voorzieningen onder handbereik. De ambitie ‘Toonaangevende Datastad’ is waargemaakt door het toepassen van slimme data op gebied van mobiliteit, bevoorrading maar ook waar het gaat over de wijze en het moment waarop mensen naar de binnenstad gaan. Werkwijze Er wordt samengewerkt in een krachtige alliantie van ondernemers, culturele instellingen, cultuur-historische verenigingen, vastgoedpartijen, onderwijs, bewoners en evenementen-organisatoren.

Zij werken gezamenlijk aan de Brede Binnenstad; de gemeente speelt een coördinerende rol. Doelstellingen worden helder geformuleerd en vastgelegd in een jaarlijks uitvoeringsprogramma, dat door alle deelnemers (partners in het binnenstadsmanagement) wordt gedragen. Concreet te bereiken resultaten in 2030 • 25% meer bezoekers dan in 2019 • Combinatiebezoek neemt toe: alle bezoekmotieven minimaal op huidige niveau of > 20% • Winkelleegstand < 10% • Behoud 5e positie in rangorde van best presterende economische binnensteden • Aantal toeristische overnachtingen 10% hoger dan 2019 • Bewonerstevredenheid: rapportcijfer woonomgeving Binnenstad is 7,5 of hoger • Plaats in rangorde woonaantrekkelijkheidsindex: 10 of hoger • De woonfunctie van de Brede Binnenstad is verder versterkt door toevoeging van een fors aantal woningen in een gedifferentieerd programma, waardoor het draagvlak voor voorzieningen toeneemt en de leefbaarheid versterkt.

15

4

Sfeergebieden nu en straks als kapstok

De Brede Binnenstad bestaat uit de historische binnenstad (met de flanken) en de Spoorzone. De historische binnenstad is de plek waar het allemaal begon, en laat zich kenmerken als ‘kleinschalig, gemoedelijk, historisch, intiem, doorwaadbaar’. De Spoorzone is volop in ontwikkeling en is complementair aan de historische binnenstad o.a. door zich te richten op een jonger publiek. Nieuwbouw en herontwikkeling van industrieel erfgoed wisselen elkaar af en zorgen voor zowel een modern als rauw randje. De Spoorzone en historische binnenstad staan nu nog redelijk los van elkaar, maar de opgave is om ze meer met elkaar in verbinding te brengen. Naast het slechten van fysieke barrières (zoals het spoor) kunnen bestaande dragers (routes, groen en water) worden ingezet om deze verbindingen tot stand te brengen, zowel tussen deze twee ‘delen’ van de Brede Binnenstad als daarbinnen. ‘s-Hertogenbosch heeft veel unieke stad- en landverbindingen en groen en water zorgen ook in de binnenstad voor bijzondere plekken en kwaliteiten. Zulke plekken worden, mede omdat men binnenstedelijk steeds kleiner gaat wonen, belangrijker om elkaar buitenshuis te ontmoeten. Vergroening en het versterken van de waterstructuur kan de aantrekkelijkheid, leefbaarheid en verblijfskwaliteit van de binnenstad verder versterken.

Dit sluit mooi aan bij de veranderende functie van de binnenstad van een ‘place to buy’ naar een ‘place to be’. Beleving en het opdoen van ervaringen wordt steeds belangrijker in onze vrije tijd. Het verder accentueren van verschillende karakteristieken en kwaliteiten kan helpen om de doorontwikkeling van de Brede Binnenstad in te kleuren. Daarom gaan we werken met ‘sfeergebieden’. Daarbij borduren we voort op bestaande karakteristieken, omdat het doorzetten, aanscherpen en verrijken van bestaande kwaliteiten zowel kansrijk als herkenbaar is.

16

ECONOMISCH PERSPECTIEF BREDE BINNENSTAD

De keuze om te werken met sfeergebieden is gemaakt en van betekenis voor: • Verhogen concurrentiekracht • Acquisitie van bedrijven en instellingen (aantrekken van bedrijven, winkels en voorzieningen naar de juiste plek) • Communicatie en marketing naar bezoekers (bezoekers attenderen op de volle breedte van de binnenstad), dus zorgen dat meer bezoekers meer onderdelen van de binnenstad ervaren of worden geleid naar hun behoeften op dat moment. Digitaal en fysiek. Op deze manier dragen we bij een optimale spreiding van bezoekers • Verbinden: met de lopende en op stapel staande gebiedsontwikkelingen zoals in het Gasthuiskwartier, het Zuidwalkwartier, het EKP-gebied, de Stationsknoop, de Bossche Stadsdelta en het Innovatiedistrict ontstaan interessante plekken. Deze onder te brengen in sfeergebieden en ze in verbinding te stellen met de rest van de binnenstad zorgt ervoor dat ze echt onderdeel gaan uitmaken van het gehele ecosysteem ‘binnenstad’ • De organisatie in de binnenstad en de uitvoering van actiepunten: het is de kapstok om met partners in de stad afspraken te maken of activiteiten uit te voeren etc.

• De locatiekeuze en afweging ruimtelijke initiatieven: waar kan ik mijn bedrijf het beste vestigen? Of: wat vinden we van een cultuur-initiatief op een bepaalde plek? En: waar kan ontmoeting, sport en beweging worden gestimuleerd? • Geeft richting voor aanpalend beleid (omgevingsvisie, verkeer etc.).

17

Uitwerking van sfeergebieden De basis voor de sfeergebieden is afgebeeld op de kaart hiernaast. Uitgangspunt is de sfeer, identiteit en karakteristieken van een gebied. Soms lopen sfeergebieden in elkaar over en daarom zijn de grenzen bewust niet hard. Er onderscheidt zich een aantal ‘brandpunten’, die door een dynamische mix van functies de meeste bezoekers trekken. Daaromheen liggen meer informele dwaalgebieden, met altijd een typisch Bossche maar ook een eigen identiteit. Waar gebieden aan elkaar verbonden (moeten) worden ontstaan ‘scharnierpunten’. De fysieke kenmerken en programmatuur die deze gebieden van elkaar onderscheiden willen we de komende 10 jaar extra accent geven. Op de kaart ziet u ook een kralensnoer van woorden die de sfeer en het gebied karakteriseren (zie bijlage 3 voor een grote versie van de kaart). 4.1 HISTORISCHE BINNENSTAD De volgende vier sfeergebieden kent iedereen. Het zijn ‘brandpunten’ in de historische binnenstad, die vanwege de hoge dichtheid en mix van stedelijke voorzieningen geliefd zijn door velen. De doorontwikkeling van deze gebieden is belangrijk voor de gehele binnenstad.

18

ECONOMISCH PERSPECTIEF BREDE BINNENSTAD

19

UILENBURG

MARKTKWARTIER

In de Uilenburg komt het bourgondische karakter van de Bosschenaar tot bloei. Dit gebied kenmerkt zich door de belevingsbegrippen als warmte, ontmoeten en intimiteit. In het westen van de historische binnenstad ligt de Uilenburg. De karakteristieke horeca in een echt Bossche ambiance is bij velen geliefd. Rondom de Vismarkt en de Korenbrugstraat is kleinschalig eten en drinken het sleutelwoord. Terwijl rond de Karrenstraat het accent ook wat meer ligt op uitgaan en vermaak. Belangrijk is dat deze horecaclusters niet aan elkaar groeien, maar zich juist binnen de bestaande grenzen versterken en onderscheiden. Het Uilenburgkwartier is ook de verbinding tussen het station en Marktkwartier. En daarmee voor vele bezoekers een eerste en verrassend unieke kennismaking met de stad. Het is ook de hub naar het omliggende dwaalgebied. Voor de Uilenburg is het vertrekpunt van vaartochten over de Binnendieze zowel op de huidige plek als op de mogelijke nieuwe plek, van betekenis. Hoewel de Uilenburg met de Vismarkt en Korenbrugstraat een aantrekkelijke uitvalsbasis is om de historische binnenstad verder te gaan ontdekken, of juist om er een dag af te sluiten, is de looproute via de Visstraat ook belangrijk. Behoud van het gemengde karakter mét ook een plek voor winkels is hier gewenst.

CULTUURHISTORISCHE TREKPLEISTER

BOURGONDISCH BOURGONDISCH OPSTAPPUNT BINNENDIEZE

DWALEN EN SLENTEREN KLEINSCHALIGE HORECA

Het Marktkwartier is van en voor iedereen. Dit gebied kenmerkt zich door belevingsbegrippen als gezelligheid, ontmoeten en plezier.

WARENMARKT

(INTER)NATIONALE WINKELKETENS ECHTE BOSSCHE HORECA

De Markt is de plek waar het allemaal begon, het hart van de stad. Het is de plek waar iedereen wel komt tijdens een bezoek aan de binnenstad. De Markt en omliggende straten, zoals de Hooge Steenweg, Hinthamerpromenade en Schapenmarkt vormen het kernwinkelgebied. De grote winkelketens en echte Bossche horeca trekken veel bezoekers, die hier graag winkelen of vertoeven. Veel functies en voorzieningen in het Marktkwartier richten zich daarom op een breed publiek. Op de Markt zitten de winkels, horeca en warenmarkt elkaar soms in de weg en daardoor wordt de potentie van dit plein niet voldoende benut. Opgave is hier om de winkelfunctie als kernkwaliteit te behouden. Door de ontwikkelingen in de detailhandel is volledige bezetting van panden in op en rond de Markt geen vanzelfsprekendheid meer. Dit is echter wel het streven en hierop moeten we hard inzetten. Hiertoe is de komende jaren aandacht nodig van alle betrokken binnenstadspartijen. Winkelen blijft samen met horeca de boventoon voeren in dit gebied, aangevuld met nieuwe functies gericht op beleving en vermaak. De herontwikkeling van de Kleine Winst als het ‘Huis van Bosch’ zal een kwaliteitsimpuls leveren aan de Markt, zodat deze steeds beter gaat functioneren als ‘huiskamer’ voor zowel het winkelend publiek als de Bosschenaar.

Door in te zetten op een verbreding van het horeca-aanbod, een kwaliteitsimpuls van de terrassen en vergroening, zal de Markt ook ‘s avonds een plek vol levendigheid en dynamiek zijn. Het kloppend hart van de binnenstad. De historische hoofdroutes (Schapenmarkt/Vughterstraat, Hooge Steenweg/Orthenstraat en Hinthamerstraat) worden nabij de Markt gedomineerd door winkels, afgewisseld met enkele (dag)horecagelegenheden. In de kleinere straatjes zitten vaak meer speciaalzaakjes en boetieks. Het Marktkwartier is ook de logische plek voor een toeristisch informatiepunt.

SHOPWALHALLA

HOOGSTE DRUKTEBEELD 20

ECONOMISCH PERSPECTIEF BREDE BINNENSTAD

21

PARADE

MUSEUMKWARTIER

De Parade is de hotspot op gebied van podiumkunst, cultuurhistorie, ontmoeting en Jeroen Bosch. Dit gebied kenmerkt zich door belevingsbegrippen als gezelligheid, ontmoeting en plezier.

Het Museumkwartier is de hotspot op gebied van kunst en cultuur. Dit gebied kenmerkt zich door belevingsbegrippen als allure, exclusief, status en ontplooien. Het Museumkwartier ontleent zijn naam aan het Noordbrabants Museum en Designmuseum. Dit kunstencluster in een omgeving van cultuurhistorie wordt steeds belangrijker als (internationale) trekpleister. Daarnaast vinden we in dit gebied aan de Verwerstraat ook vele boetieks en een mooie horecazaken: de Verwerstraat, Het Museumkwartier trekt veel bezoekers van buiten en toeristen, die er vrijwel altijd komen voor een combinatie van functies en ook andere sfeergebieden in de binnenstad aandoen.

De Parade is het hart van de Bisschopsstad ‘s-Hertogenbosch, met de Sint Jan als religieus en cultuurhistorisch icoon. De kathedraal torent uit boven Parade en eigenlijk de gehele binnenstad. De Parade en omgeving is een plek van ontmoeting, een aantrekkelijke plek voor liefhebbers van gezelligheid, cultuur en evenementen. Dit gebied, inclusief de nabijgelegen Korte Putstraat, het gezelligste eetstraatje van Nederland, heeft een breed aanbod van horeca en biedt podiumkunst en Oeteldonkse evenementen in en om het nieuwe Theater aan de Parade.

THEATER

De Sint Jan en Parade leggen de verbinding met de vooral (winkel)voorzieningen in de Kerkstraat en met de mooie objecten aan de Hinthamerstraat. Hier is Huis 73 cultureel en educatief knooppunt, maar dit gebied speelt ook een rol bij het verbeteren van de ‘permanente zichtbaarheid Jeroen Bosch’, met o.a. Jheronimus Bosch Art Center (JBAC). Het beeld op de Markt en (straks) het Huis van Bosch worden deze sfeergebieden met behalve met winkels ook als Bosch’ kwartier met elkaar verbonden. Het zichtbaar maken van Jeroen Bosch in de openbare ruimte is in deze sfeergebieden een ferme wens.

LUXE BOETIEKS

VERFIJNDE HORECA

MUSEA EN CULTUUR

JEROEN BOSCH

RIJKE FUNCTIEMIX

UITGAAN EN DINING

BIJZONDERE ACTIVITEITEN EN EVENTS

22

ECONOMISCH PERSPECTIEF BREDE BINNENSTAD

23

DWAALGEBIEDEN De dwaalgebieden zijn typisch voor de Bossche binnenstad en een aantrekkelijke aanvulling op de drukkere kwartieren. De verrassing wordt gevormd door de plotseling beleving van de Sint Jan die even ‘oppopt’ of de Binnendieze die plotseling zichtbaar wordt. Belevingsbegrippen zijn geborgenheid, rust, harmonie en stijl. Waar de voorgaande gebieden veelal worden gekenmerkt door dominante functies, grote spelers en publiekstrekkers, is dat in de rest van de historische binnenstad veel minder het geval. De dwaalgebieden hebben een gevarieerde functiemix. Er wordt veel gewoond, waardoor bepaalde delen worden gekenmerkt door relatieve rust. De activiteit schuilt meer in enkele incidenten. Je wordt er verrast door een publiek gebouw, een leuk zaakje, een mooie straatje of de Sint Jan die ineens prachtig in beeld komt. Andere sfeerbepalende elementen zijn de Binnendieze, groene plekjes, steegjes, pleintjes en hofjes. Het zijn juist deze gebieden, in combinatie hierboven genoemde kwartieren, die de historische binnenstad zo karaktervol maken.

VERRASSING

De hierboven geschetste intimiteit willen we behouden en waar mogelijk versterken. In zijn algemeenheid zien we hoe verder we van de Markt afraken, een afnemende dichtheid aan publieksfuncties en meer rust. Niettemin zijn er nadrukkelijke verschillen binnen de dwaalgebieden en zijn er de komende jaren kansen om onderdelen beter op de kaart te zetten. Wandel met ons mee door de minder ontdekte maar minstens zo mooie stukjes binnenstad.

INCIDENTELE PUBLIEKSTREKKERS In de noordoosthoek van de binnenstad ligt het Gasthuiskwartier. Hier wordt luxe, binnenstedelijk wonen gecombineerd met winkels (gekoppeld aan de Arena), werken en vermaak etc. Je kunt hier dwalen langs nieuwbouw en historisch bebouwing. In combinatie met een teruggebracht stukje Binnendieze en vernieuwde openbare ruimte komt dit deel van de binnenstad weer tot leven. Het Burgemeester Loeffplein en omgeving krijgt mede door te verwachten ingrepen in de directe omgeving straks een impuls. Het gebied leent zich door nieuwere bebouwing van een grotere

24

maat en schaal voor de accommodatie van grotere spelers, vooral gericht op een jonger publiek. Wat meer naar het zuidoosten is het consolideren van de bestaande kwaliteit het uitgangspunt. Dit is een écht Bosch dwaalgebied, met vele doorsteekjes, informele routes en verrassende plekken. Het is er veelal rustig. Er wordt gewoond, met daartussen enkele werk- en publieke functies. Dit kan verder versterkt worden door verduurzaming, vergroening en incidentele versterking/aansluiting van functies of gebouwen. Ook ten noorden van het Gasthuiskwartier moeten deze kwaliteiten tot leven komen. Door het toevoegen van nieuwe routes wordt de doorwaadbaarheid versterkt. Daarnaast kan het strategisch toevoegen van enkele functies of woningen, en het verbeteren van de openbare ruimte een kwaliteitsimpuls geven. Zodat men in de toekomst kan dwalen door de hele noordoosthoek van de binnenstad, tussen Sluis 0 en de Bossche Stadsdelta en het eiland tussen kanaal en de Muntel.

SLENTEREN & DWALEN

In de Hinthamerstraat, vanaf Huis73, de Sint Jan tot en met het Hinthamereinde, zien we een terugloop van het aantal publieksfuncties. Dit gebied is ook cultuurhistorisch interessant, er zit een aantal zaken met een historisch winkelinterieur, authentieke horeca, en sociaalambachtelijke ondernemers. Huis73 is met bibliotheek, aanbod van culturele activiteiten en in de toekomst open podia een geliefde ontmoetingsplek voor kennis en cultuur(educatie). Winkels en horeca hebben het soms moeilijk, coffeeshops en ‘hardrijders’ zorgen voor overlast. Sommige winkelpanden staan leeg of wisselen vaak van eigenaar. In de toekomst kan het wonen worden bevorderd, afgewisseld met een mix van authentieke horeca, dienstverlening en detailhandel (in de sfeer van cultuur, kunst en met lokale, ambachtelijke ondernemers). Daarnaast blijven cultu-

rele plekken (JBAC, Huis73, Zwanenbroedershuis, de Sint Jan) zeer betekenisvol als drager en publiekstrekker van deze straat. Jeroen Bosch wordt hier steeds zichtbaarder en dat is een van de aanknopingspunten die het gebied Parade - Markt kleur geeft. De aansluiting hiervan op de achterliggende dwaalgebieden kan zorgen voor een sterke verankering van deze publieke gebouwen in de binnenstad. Dit gebied is meer ‘down to earth’ dan het chiquere deel rondom de Verwerstraat en Vughterstraat. Hierdoor ontstaat een goede balans tussen levendigheid en leefbaarheid.

RUSTIG WONEN

INFORMEEL, DOORWAADBAAR ECONOMISCH PERSPECTIEF BREDE BINNENSTAD

De zuidzijde van de binnenstad wordt sterk beïnvloed door het Museumkwartier. Design, kunst, cultuur en erfgoed kom je op vele plekken tegen in dit deel van de stad. In de Vughterdriehoek concentreren zich winkels en ateliers op het gebied van design, keramiek glas etc. Met de herontwikkeling van de garage Pompen & Verlouw, heeft de uitloper van de Vughterstraat een boost gekregen. Jarenlang hadden winkels en horeca het hier moeilijk, maar door in te zetten op een sterke identiteit heeft zich hier een aantrekkelijk stukje binnenstad ontwikkeld. Het eerste deel van de Vughterstraat (gezien vanaf de Markt) ontwikkelt zich straks tot verwenstraat voor winkels voor lekker eten en tafelen en het tweede deel focust zich steeds meer op design etc. In dit deel is een aaneengesloten winkelfront nodig noch gewenst.

25

Het is de opgave deze route en kwaliteiten te ondersteunen met op enkele locaties publieke functies (horeca, cultuur) en door een prettige inrichting als rustig wandel- en flaneergebied. Het stadsbalkon start bij parkeergarage St. Jan. Dit ‘lokale scharnier’ wordt beïnvloed door zowel de stad als de natuur. Via de Casinotuin zijn de culturele activiteiten in het Museumkwartier binnen handbereik, loopt men via de luxe winkels in de Verwerstraat richting het Marktkwartier of stapt op een Diezetocht om de stad te verkennen vanaf het water. Wie wil genieten van de natuur loopt zo het Bossche Broek in of gaat lekker ontspannen in het Zuiderpark. Tijdens de Bossche Zomer was de aantrekkingskracht van het Zuiderpark op zowel bezoekers als bewoners groot door een breed scala aan activiteiten. Ook in de toekomst kan dit park ruimte bieden voor diverse, kleinschalige initiatieven en daarmee echt onderdeel worden van de binnenstad. Het Bethaniëkwartier is en blijft een belangrijk en rustig woongebied. Met het verhuizen van het Stadsarchief naar het Groot Tuighuis komt er een volwaardig en compleet erfgoedcluster in dit gebied. Een interessante en unieke plek voor jong en oud om kennis te nemen van de geschiedenis van de stad en haar dorpen. Opgave is nog om de openbare ruimte aan te passen aan de nieuwe situatie.

RUST

Aan de westkant van de binnenstad ligt ook een aantrekkelijk dwaalgebied. De dynamiek concentreert zich in het Uilenburgkwartier. Wie verrassing en meer rust zoekt dwaalt in het gebied tussen Dommel en Snellestraat en Kruisstraat. In sommige straatjes, zoals de Snelle-

De Vughterstraat mondt uit in het ‘scharnierpunt Wilhelminaplein-Paleisbrug’. Hier wordt het Vughterkwartier verbonden met ‘t Zand en Paleiskwartier. Bovendien sta je binnen mum van tijd midden in de prachtige natuur van het Bossche Broek of het Gement (onderdeel van het Van Gogh National Park). De Paleisbrug heeft fysiek een belangrijke verbinding gelegd tussen het Paleiskwartier en de historische binnenstad. Echter, ontbreekt soms de gewenste dynamiek in dit scharnierpunt. De Bossche Zomer heeft laten zien hoe een goed initiatief kan bijdragen aan de aantrekkingskracht en levendigheid van deze plek. Momenteel wordt gewerkt aan de eerste fase van de landschappelijke herinrichting van het Wilhelminaplein. Tijdelijke, kleinschalige initiatieven kunnen daarnaast zorgen voor

26

straat, Kruisstraat, zijn wat meer voorzieningen. Terwijl in andere gebieden betrekkelijke rust heerst, zoals in de prachtige kloostertuin achter de JADS in de Mariënburg. Bijna overal dwaalt men door karaktervolle straatjes en steegjes, waartussen pleintjes en groene plekjes verscholen liggen en de Binnendieze zich op tal van plekken toont.

GROENE PLEKJES KLEINE STEEGJES

Ten noorden van de Uilenburg ligt een rustige buurt tussen de Dommel en Binnendieze. In noordelijke richting kan men, langs de haven of de rustige en groene oevers van de Dommel, wandelen richting de Bossche Stadsdelta of Citadel. Of men vindt zijn weg via de bruisende en ‘wereldse’, ‘fusion’ Orthenstraat, die zich ontwikkelt tot ‘wereldsmakenstraat’. Het versterken van de verbinding met de Bossche Stadsdelta, de Citadel en het Kruithuis. Een andere belangrijke verbinding naar de Bossche Stadsdelta is het Zuid-Willemspark. Diverse activiteiten en voorzieningen zullen hier de komende jaren een plek krijgen. Aantrekkelijke wandelpaden, steigers en rustige zitplekken worden afgewisseld met publieke functies (Citadel, Kruithuis en brugwachtershuisjes) en kleinschalige, pop-up events. Vaartochten over de Zuid-Willemsvaart zorgen voor beleving van de stad vanaf het water. Rust en activiteit wisselen elkaar af, en het ZuidWillemspark is zowel een plek om te verblijven als een aantrekkelijke route tussen de Bossche Stadsdelta en de historische binnenstad.

BINNENDIEZE

‘verrassing’, waardoor zowel bezoekers als bewoners, jong en oud, deze plek weten te vinden. In de visie Zuidwalkwartier (oktober 2019) wordt ingezet op het versterken van de verbinding tussen het hart van de stad en het ‘stadsbalkon’ aan het Bossche Broek door het verbeteren van de openbare ruimte, routes en het toevoegen van functies. Nieuwe woningen (KPN-locatie) en (publieke) functies (o.a. Cathrienkerk en Spinhuiswalcomplex) gaan zorgen voor zowel stedelijke dynamiek als een leefbare woonomgeving. Het stadsbalkon (tussen het Wilhelminaplein en parkeergarage St. Jan) biedt een prachtig uitzicht over het Bossche Broek.

ECONOMISCH PERSPECTIEF BREDE BINNENSTAD

27

STATIONSKNOOP

BOSSCHE STADSDELTA

De Stationsknoop verbindt de Spoorzone en de historische binnenstad en is dé entrée tot de stad. Belevingsbegrippen: snel, gastvrij, passanten en verblijven.

De Bossche Stadsdelta is hét nieuwe, dynamische gebied in de stad. Belevingsbegrippen: urban, dynamisch, creatief, durf/lef.

4.2 SPOORZONE De Spoorzone heeft een totaal andere identiteit dan de historische binnenstad en valt uiteen in verschillende delen qua profiel, gebouw en historie. Ook in de Spoorzone liggen een aantal belangrijke brandpunten met een eigen sfeer en identiteit. Tot dusver is de attractiewaarde van deze brandpunten, zowel qua functies als toeloop, nog ondergeschikt aan de grote kwartieren in de historische binnenstad, maar dat kan snel veranderen.

De Bossche Stadsdelta is zowel een brandpunt van activiteit en dynamiek aan het Zuid-Willemspark, als een belangrijk scharnier tussen de historische binnenstad, ’t Zand en het Innovatiedistrict. De Verkadefabriek, Willem Twee Poppodium, Citadel en tijdelijke initiatieven op de Tramkade bieden nu al een breed scala aan activiteiten. Inmiddels is voor de Bossche Stadsdelta een gebiedsperspectief vastgesteld, waarin dit gebied wordt beschreven als “een dynamisch stedelijk gebied met ruimte voor inspirerende bedrijvigheid op het kruisvlak van ontmoeting, cultuur, sport, werk en duurzame innovatie, met een gevarieerd woningaanbod dat daarin past.” In dit gebied met een ‘rauw’ randje, gedijen dynamiek, innovatie en vernieuwing uitstekend. Functioneel, qua uitstraling en publiek is de Bossche Stadsdelta een aanvulling op de historische binnenstad. Gericht op een jonger publiek en een plek waar industrieel erfgoed en nieuwbouw elkaar afwisselen. De Dieze ligt centraal in het gebied en krijgt volop ruimte.

Dit is de plek waar veel bezoekers de stad binnenkomen en daarvandaan richting Spoorzone of richting de historische binnenstad gaan. In de toekomst moet dit gebied veel meer gaan functioneren als een scharnier tussen beide gebieden. Zekers als het aantal reizigers verder toeneemt. Als prachtige stadsentree kan de Stationsknoop zowel functioneel als qua inrichting van de openbare ruimte een impuls gebruiken. De voorziene herinrichting van de Koningsweg is hierbij een belangrijk concreet punt. Dit vraagt om een passende inrichting en gebruik van het Stationsplein en het behoud en versterking van de Stationsweg en Visstraat als attractieve entree naar de binnenstad. Ook aan de westzijde moet het station een echte entree krijgen. Grote stromen studenten lopen hier dagelijks naar de Onderwijsboulevard en in de toekomst zal de drukte aan deze zijde van het spoor toenemen door de stroom werkenden en bezoekers richting het Innovatiedistrict en omgeving.

STADSENTREE

VERGADEREN WERKEN ONTMOETEN

BOSSCHE SFEER

28

CULTUUR

URBAN EN RAUW JONGEREN

INDUSTRIEEL ERFGOED

Ten zuiden van de Bossche Stadsdelta ligt de eerste uitbreidingswijk van Den Bosch, ‘t Zand. In de statige, historische bebouwing (onderdeel van het rijksbeschermd stadsgezicht) wordt nog altijd vooral gewoond, afgewisseld met enkele kantoorgebouwen en kantoorvilla’s. Stedelijke functies en dynamiek concentreren zich in de scharnierpunten ‘Wilhelminaplein-Paleisbrug’, ‘Stationsknoop’ en ‘Bossche Stadsdelta’. Daartussen heerst vooral rust. Langs de Dommel liggen enkele aantrekkelijke verblijfsplekken. Er is een balans gevonden tussen ecologische inrichting van de oevers en recreatief gebruik van het water. De Koningsweg en Koninginnelaan zijn recent opgeknapt en lopen als een groene boulevard door de wijk. De langzaam verkeersroutes tussen station en omliggende gebieden worden steeds belangrijker én aantrekkelijker.

GROENE BOULEVARD 24 UUR DYNAMIEK

STATIG

ECONOMISCH PERSPECTIEF BREDE BINNENSTAD

29

PALEISKWARTIER Belevingsbegrippen: ontplooien, plezier

NOORDELIJKE SPOORZONE Belevingsbegrippen: ontplooiing, ontmoeting, vernieuwing

Het Paleiskwartier was een van de eerste Spoorzoneontwikkelingen van ons land. Hier is een nieuw stuk stad ontstaan langs de toenmalige denkprincipes, die nog goed voldoen. Ingezet op vooral grootschalige activiteiten rondom onderwijs (Onderwijsboulevard) en kantoren afgewisseld met wonen. Was het Paleiskwartier in aanvang nog wat nieuw, en een beetje kil, de laatste jaren is een flinke slag gemaakt met vergroening, kwaliteit openbare ruimte en met voorzieningen. Vooral nabij de Hofvijver en het station concentreren zich de belangrijkste recreatieve en vermaaksfuncties. Behalve horeca en een supermarkt zien we hier ook een bioscoop en hotel. Wat meer naar het zuidwesten ligt het Jeroen Bosch Ziekenhuis en staan de appartementencomplexen van Willemspoort in hun groene omgeving.

Het noordelijk deel van de Spoorzone ontwikkelt zich snel. In een mix van industrieel erfgoed en nieuwbouw ontwikkelt zich hier een multifunctioneel gebied voor wonen, werken, bedenken en maken. Het wordt daarmee ook een gebied voor jonge bewoners en ondernemers. Het EKP-terrein wordt een creatieve schakel binnen de Noordelijke Spoorzone. Het fungeert als programmatisch en fysiek scharnier tussen de Brabanthallen, de Bossche Stadsdelta en het Innovatiedistrict op het Grenco-terrein. De ligging aan de Dieze geeft de nieuwe woonbuurt identiteit. Ook voegen we op deze plek aantrekkelijke openbare ruimten toe. De Dieze-oever en verbindingen worden in samenhang met de Bossche Stadsdelta ontworpen, waarmee langs het Zuid-Willemspark verbindingen ontstaan richting historische binnenstad enerzijds en Brabanthallen anderzijds. Het stedenbouwkundig plan ‘Uit de kunst, aan de Dieze’ wordt voor het EKPNoord een creatieve woon-, werk- en leerhotspot gerealiseerd met zo’n 820 woningen en een aantrekkelijke openbare ruimte. Spil in het plan is de bestaande EKP-hal die grondig wordt verbouwd tot het ‘KuBus’-gebouw, wat staat voor Kunst & Business. De kunstacademie AKVǀSt.Joost krijgt hierin een permanente plek, naast creatieve werkfuncties en horeca.

ZAKENCENTRUM

ONDERWIJSBOULEVARD

JONGE WERKGELEGENHEID

ZORG

INDUSTRIEEL ERFGOED

GROOTSCHALIGER UITGAAN EN VERMAAK

Het nabijgelegen gebied rondom de panden van Grasso en Grenco wordt ontwikkeld als Innovatiedistrict. Een locatie voor innovatieve data- en ICT-bedrijven en hybride onderwijsconcepten. Waar je elkaar en andere bedrijven ontmoet en waar je ook woont en recreëert. Juist de mix van functies en innovatieve ontmoetingsmogelijkheden is belangrijk voor een succesvolle ontwikkeling van het Innovatiedistrict.

DATALAB

INNOVATIEDISTRICT 30

ECONOMISCH PERSPECTIEF BREDE BINNENSTAD

31

NOORDELIJKE SPOORZONE De Brabanthallen / 1931 is inmiddels uitgegroeid tot het grootste beurs-, evenementen- en congresaccommodatie van Zuid-Nederland, met een bezoekersaantal van ca. 700.000 (cijfers 2018). Het is van betekenis voor de regionale aantrekkingskracht. Jaarlijks worden er ruim 60 publieks- en vakbeurzen georganiseerd. Daarnaast vinden er in de Brabanthallen nog zo’n 100 evenementen plaats en in 1931 ca. 250. De komst van Weener XL is ook betekenisvol voor dit gebied.

GROTE BEURZEN EN EVENTS

5

In actie voor de meest dynamische binnenstad van 2030

De Gruyter Fabriek is een monumentaal fabriekscomplex waarvan de hedendaagse Gruyter Fabriek 35.000 m2 beslaat, na de Van Nelle-fabriek in Rotterdam het grootste bedrijfsverzamelgebouw van ons land. De Gruyter Fabriek biedt onderdak aan ruim 200 bedrijven en dagelijks zijn er tussen de 1.000 en 1.250 mensen werkzaam. Zij zijn met name actief in de creatieve industrie, denk hierbij aan vormgevers, webdesigners, reclamebureaus, fotografen en ook productiebedrijven. NV BIM beheert het pand en treedt op als communitymanager. Boschveld is te midden van de ontwikkelingen in de Spoorzone een steeds gewildere woonplek. Waar het Paleiskwartier vooral ruimte biedt aan appartementen, liggen in Boschveld vooral stedelijke, grondgebonden woningen. Hierdoor ontstaat een breed woonaanbod in de Spoorzone, voor mensen van verschillende leeftijden en achtergronden.