ACV Gemeente 's-Hertogenbosch 2025 Concept d.d. 8 mei 2026
Tekst van het document
C
pt
ce
on
Gemeente ‘s-Hertogenbosch Accountantsverslag 2025
GEARCEERDE TEKST IS NOG ONDERHANDEN CONCEPT d.d. 8 mei 2026
GEARCEERDE TEKST IS NOG ONDERHANDEN
Openingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
20 april 2026
Uitkomsten controle
Geachte leden van de raad en het college,
Financiële positie
Bijlagen
om een afbeelding toe te voegen van de
Met genoegen leggen wij u ons accountantsverslag voor dat is
Wij bespreken de inhoud van dit verslag tijdens de vergadering
opgesteld in het kader van onze opdracht tot controle van de jaarrekening 2025 (de 'jaarrekening') van gemeente
van Informeren en Ontmoeten op 19 mei 2026. Mocht u nog vragen hebben, aarzel dan niet om contact met ons op te nemen.
C
Overige observaties
Klik op het pictogram
engagement leader
‘s-Hertogenbosch. Wij hebben onze controle uitgevoerd in overeenstemming met onze opdrachtbevestiging van
Anton Eelco Gerritsma
on
15 oktober 2025.
Eindverantwoordelijk Accountant
Dit verslag bevat de belangrijkste bevindingen van onze controle van uw jaarrekening en is besproken met uw ambtelijke organisatie op 10 april 2026 en met de wethouder financiën op 15 april.
om een afbeelding toe te voegen van de Dit verslag is opgesteld uitsluitend voor gebruik door de raad en het college van
engagement leader
burgemeester en wethouders van de gemeente ‘s-Hertogenbosch. Op dit verslag kan niet
de werkzaamheden en de resultaten onjuist kunnen interpreteren. Wij aanvaarden geen aansprakelijkheid, zorgplicht en/of verantwoordelijkheid jegens andere partijen dan de gemeente ‘s-Hertogenbosch.
Annemarie Kros Director
A.C.M. Kros RA
senior director
director
pt
door derden worden gesteund aangezien derden niet op de hoogte zijn van het doel van
drs. A.E. Gerritsma RA
ce
Klik op het pictogram
Met vriendelijke groet, PricewaterhouseCoopers Accountants N.V.
PricewaterhouseCoopers Accountants N.V., Boschdijktunnel 10, 5611 AG, Postbus 6365, 5600 HJ, Eindhoven T: 088 792 00 20, F: 088 792 96 40, www.pwc.nl
‘PwC’ is het merk waaronder PricewaterhouseCoopers Accountants N.V. (KvK 34180285), PricewaterhouseCoopers Belastingadviseurs N.V. (KvK 34180284), PricewaterhouseCoopers Advisory N.V. (KvK 34180287), PricewaterhouseCoopers Compliance Services B.V. (KvK 51414406), PricewaterhouseCoopers Pensions, Actuarial & Insurance Services B.V. (KvK 54226368), PricewaterhouseCoopers B.V. (KvK 34180289) en andere vennootschappen handelen en diensten verlenen. Op deze diensten zijn algemene voorwaarden van toepassing, waarin onder meer aansprakelijkheidsvoorwaarden zijn opgenomen. Op leveringen aan deze vennootschappen zijn algemene inkoopvoorwaarden van toepassing. Op www.pwc.nl treft u meer informatie over deze vennootschappen, waaronder deze algemene (inkoop) voorwaarden die ook zijn gedeponeerd bij de Kamer van Koophandel te Amsterdam.
PwC
Gemeente 's-Hertogenbosch Accountantsverslag | CONCEPT d.d. 8 mei 2026
GEARCEERDE TEKST IS NOG ONDERHANDEN
2
Openingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Uitkomsten controle Financiële positie
C
Overige observaties Bijlagen
on
ce
Onze kernboodschappen Dit gedeelte geeft een samenvatting van onze belangrijkste boodschappen, inclusief de controle.
PwC PwC
pt
bevindingen en opmerkingen van onze
Gemeente 's-Hertogenbosch Accountantsverslag | CONCEPT d.d. 8 mei 2026
GEARCEERDE TEKST IS NOG ONDERHANDEN
3
Onze belangrijkste boodschappen Bij de controle van Gemeente 's-Hertogenbosch Onze conclusies
We hebben onze controle van de jaarrekening van gemeente ‘s-Hertogenbosch bijna afgerond en
van goedkeuring van deze jaarrekening door de raad op 9 juni 2026.
• Nieuwe gebiedsontwikkelingen zorgen voor
• De financiële positie van de gemeente
• Het jaarverslag is van voldoende niveau. We
groei in uitgifte van kavels. Om aan de subsidievoorwaarden van de rijksmiddelen te
‘s-Hertogenbosch is uitstekend. Het financieel resultaat over 2025 is positief en het
hebben enkele aanbevelingen om de informatiewaarde te vergroten, zoals meer
kunnen voldoen is tijdige start van de bouw en een continue bouwstroom van belang. De
weerstandsvermogen is meer dan toereikend om risico’s op te vangen. Uw financiële
duiding te geven van de effecten en wat is bereikt.
onzekerheden als de stikstofproblematiek en netcongestie vormen hierbij een stevige
kengetallen in combinatie met het beeld van het weerstandsvermogen bevestigen het beeld
• De kwaliteit van de interne beheersing is van voldoende niveau om te komen tot een
dat de gemeente ‘s-Hertogenbosch goed in staat is om in te spelen op toekomstige risico’s.
betrouwbare jaarrekening en rechtmatigheidsverantwoording. Wij hebben
Daarnaast geeft het ruimte voor nieuw beleid. • Investeren in het voorspellend vermogen blijft
een aantal bevindingen op het gebied van het inkoopproces, verstrekte subsidies en
on
zijn voornemens een goedkeurende controleverklaring af te geven, onder voorbehoud
C
Controleverklaring
Overige observaties
Financiële positie
Uitkomsten controle
uitdaging. • De structurele druk op de lasten voor
ce
jeugdzorg en Wmo blijft toenemen. De verwachte tekorten worden gedekt vanuit de reserve Sociaal & Zorgfonds, die naar verwachting in 2028 volledig is uitgeput.
van belang om goede tussentijdse sturing mogelijk te maken.
De gemeente ‘s-Hertogenbosch bereidt zich voor op de (her)inrichting van monitoring en
beoordelingen en veronderstellingen die door het college zijn gedaan, beoordeeld en
Ongecorrigeerde verschillen controle 2025 P.M.
PwC
Bedrag in € miljoen [€xxx]
concluderen dat deze evenwichtig tot stand gekomen zijn. De parameters voor opbrengsten grondexploitaties zijn voorzichtig ingeschat.
cyberbeveiligingswet vraagt aandacht. • We ervaren een constructieve samenwerking,
pt
sterkere financiële sturing in de jeugdzorg. • Wij hebben de belangrijkste schattingen,
creditcard betalingen. • IT- beheersing is stabiel, nieuwe
verbeteringen in het proces van de jaarrekeningcontrole zijn doorgevoerd.
• De rechtmatigheidsverantwoording van het college voldoet aan de vereisten.
Gemeente 's-Hertogenbosch Accountantsverslag | CONCEPT d.d. 8 mei 2026
GEARCEERDE TEKST IS NOG ONDERHANDEN
4
Openingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Uitkomsten controle Financiële positie
C
Overige observaties Bijlagen
on
Dit gedeelte geeft een toelichting op de accountantsverklaring en de conclusies met betrekking tot de jaarrekening en de overige informatie in uw jaarverslag.
PwC PwC
pt
ce
Onze conclusies
Gemeente 's-Hertogenbosch Accountantsverslag | CONCEPT d.d. 8 mei 2026
GEARCEERDE TEKST IS NOG ONDERHANDEN
5
Openingsbrief Onze kernboodschappen
Onze conclusies Verslaggevingsvereisten zijn juist toegepast
Uw jaarrekening geeft een getrouw beeld
Onze conclusies
We hebben onze controle van de jaarrekening van gemeente ‘s-Hertogenbosch afgerond en zijn voornemens een goedkeurende
Het college heeft de jaarrekening opgesteld in overeenstemming met het BBV en de bepalingen van en krachtens de Wet normering
Financiële positie
accountantsverklaring af te geven. Dit alles onder voorbehoud dat de jaarrekening ongewijzigd wordt vastgesteld door de raad. Wij
topinkomens (WNT). Wij vinden de door het college bij het opstellen van de jaarrekening 2025 toegepaste waarderings-
Overige observaties
hebben geen controlebevindingen in de WNT-verantwoording 2025.
grondslagen geschikt. Tevens voldoet de toelichting in de rechtmatigheidsverantwoording aan de bepalingen van de
Uitkomsten controle
C
Bijlagen
Kadernota Rechtmatigheid.
Een aantal fouten geconstateerd in relatie tot getrouwheid
on
Tijdens onze controle hebben we twee gecorrigeerde afwijkingen geïdentificeerd boven onze rapportagedrempel van €500.000, bestaande uit twee herclassificaties binnen de balans, welke dus geen resultaatimpact hebben gehad. Na afronding van onze controle hebben we de materialiteit
De jaarrekening en het jaarverslag zijn consistent met elkaar Als controlerend accountants hebben wij de verantwoordelijkheid om in onze controleverklaring te rapporteren over de overige informatie in het jaarverslag. Onze conclusie is dat het jaarverslag verenigbaar is met de jaarrekening. Wij hebben vastgesteld dat alle verplichte informatie in de paragrafen is opgenomen.
ce
opnieuw beoordeeld. Er zijn geen niet-gecorrigeerde afwijkingen en/of onduidelijkheden die boven onze algehele materialiteit van €17.872.000 ligt en daarom geen invloed op onze controleverklaring hebben.
Geen indicaties van fraude Er zijn geen aanwijzingen van fraude of niet-naleving van wet- en
alsmede de balansmutaties met betrekking tot de specifieke uitkeringen.
pt
regelgeving onder onze aandacht gekomen tijdens de controle.
Rechtmatigheid specifieke uitkeringen (SiSa) Wij hebben in onze controleverklaring ook een goedkeurend oordeel verstrekt over de rechtmatigheid van de baten en lasten
Er zijn geen wijzigingen in ons controleplan. Wij hebben enkel de materialiteit geactualiseerd op basis van de realisatie over 2025.
PwC
Gemeente 's-Hertogenbosch Accountantsverslag | CONCEPT d.d. 8 mei 2026
GEARCEERDE TEKST IS NOG ONDERHANDEN
6
Openingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Uitkomsten controle
Gecorrigeerde afwijkingen
Financiële positie
C
Overige observaties
De volgende afwijkingen en aanpassingen van de toelichtingen zijn gecorrigeerd door het college en zijn daarom opgenomen in de jaarrekening.
Bijlagen
Beschrijving
Post in jaarrekening
on
#
Voorraden Immateriële vaste activa Materiële vaste activa @ Overlopende passiva
2
Correctie: bijdragen van derden in eigen activa zijn ten onrechte in mindering gebracht op materiële vaste activa waardoor balanspositie werd verlaagd
Materiële vaste activa @ Overlopende passiva
3
P.M.
Debet
Debet
Credit
10.605.626 2.535.553 530.572
20.597.580
Credit
(13.671.751)
(20.597.580)
pt
Totaal
PwC
Balans
ce
Correctie: grondexploitaties in voorbereiding ten onrechte opgenomen onder voorraden (BIE) en daarvoor ontvangen subsidie kan pas als gerealiseerd worden beschouwd in toekomstige jaren
1
Baten en lasten
Gemeente 's-Hertogenbosch Accountantsverslag | CONCEPT d.d. 8 mei 2026
GEARCEERDE TEKST IS NOG ONDERHANDEN
7
Openingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Uitkomsten controle Ruimtelijk domein
C
Sociaal domein Bedrijfsvoering IT
on
Overige domeinen Rechtmatigheid Belangrijke schattingen
Financiële positie Overige observaties
In dit hoofdstuk beschrijven we de belangrijkste uitkomsten van de controle voor het ruimtelijk domein, het sociaal domein en de overige domeinen, waaronder de bedrijfsvoering.
PwC
pt
ce
Bijlagen
Uitkomsten controle 2025
Gemeente 's-Hertogenbosch Accountantsverslag | CONCEPT d.d. 8 mei 2026
GEARCEERDE TEKST IS NOG ONDERHANDEN
8
Openingsbrief Onze kernboodschappen
Ruimtelijk domein (1/2) Nieuwe gebiedsontwikkelingen zorgen voor groei in uitgifte, maar uitdagingen blijven vragen om scherp grondbeleid
Onze conclusies Uitkomsten controle Ruimtelijk domein
Bedrijfsvoering IT
Rechtmatigheid Belangrijke schattingen
gemeente is om jaarlijks gemiddeld ruim 1.000 woningen te realiseren, zowel door de verkoop van kavels voor woningen als door (het faciliteren) van particuliere initiatieven; ten opzichte van voorgaand jaar is al een lichte stijging te zien, maar het ambitieniveau is nog niet bereikt. Om te kunnen voldoen aan voorwaarden voor toegekende Rijkssubsidies en de blijvende vraag naar woningen heeft de gemeente drie nieuwe grondexploitaties
on
Overige domeinen
In 2025 is er bouwgrond voor 287 woningen (2024: 214 woningen) en circa 0,8 hectare (2024: 1,9 hectare) aan bedrijfskavels uitgegeven. Het doel van de
C
Sociaal domein
Uitgifte gronden stijgt licht, maar ambitie ligt hoger
geopend, namelijk: De Donken, het Innovatie Kwartier Den Bosch en de Citadelpoort die onderdeel is van de Bossche Stadsdelta. Naast deze nieuwe
grondexploitaties zijn er ook twee grondexploitaties (gebiedsontwikkelingen) in voorbereiding: De Vliert en Cultuurplein. De raad moet deze beoogde
Overige observaties
grondexploitaties nog vaststellen (in 2026) en deze worden daarom niet meegenomen in de balanspost “voorraden”.
Bijlagen
5 van de 9 projecten zijn gestart
Gerealiseerd van doel woningbouw In 2025 zijn er 939 woningen gerealiseerd, waarbij het streven van de gemeente 1.000 woningen per jaar is
65% 93,9%
De Bossche woningbouwopgave in de komende jaren De woningmarkt blijft onder druk staan, de krapte blijft groot en de prijsstijging zet door. Door het geringe aanbod op de markt voor bestaande woningen en kwalitatief goede duurzaamheidsaspecten neemt de vraag naar nieuwbouwwoningen toe. De focus in nieuwbouwprojecten ligt voornamelijk op betaalbare woningbouw, gemeente ‘sHertogenbosch heeft als doel om 70% van de nieuwbouw als betaalbare woningen uit te geven.
ce
Financiële positie
Besteed van beschikbaar krediet 2025
Door tussentijdse winstnemingen (€6,6 miljoen) en een vrijval van de verliesvoorziening (€1,6 miljoen) is de algemene reserve grondbedrijf toegenomen. Deze reserve is hiermee voldoende om de onderkende risico’s in de grondexploitaties (€55,45 miljoen) op te vangen. Daarom is het meerdere toegevoegd
80
2025
60
jaren voldoende woningen te worden gerealiseerd. De gemeente heeft de prognose om in de komende vier jaar circa 3.344 woningen te realiseren in de eigen
2024
grondexploitaties, wat uitkomt op gemiddeld 836 woningen per jaar. De sprong van 287 naar 836 per jaar lijkt voor gemeente ‘s-Hertogenbosch niet haalbaar. Naast de
benodigde ambtelijke capaciteit, de onzekerheden rondom stikstof en netcongestie en hetgeen de markt jaarlijks kan afzetten, wordt deze sprong als een ontwikkeling met een
40
hoger risico beschouwd. Het risico voor latere uitgifte van gronden is daarom verhoogd van 25% in 2024 naar 37,5% in 2025 en met een extra risicobedrag meegenomen in het
20 0
woning binnen drie jaar na toekenning en start bouw van de laatste woning binnen tien jaar na toekenning een voorbeeld. Om dit te kunnen realiseren dienen er de komende
pt
aan het Structuurfonds, dat onder andere wordt ingezet voor opvang van de begrote verliezen binnen de gebiedsontwikkeling Bossche Stadsdelta. Ontwikkeling risicoprofiel grondexploitaties
Het Rijk heeft verschillende subsidies onderkend voor de woningbouw, aan deze subsidies zitten voorwaarden verbonden. Hierbij zijn de start bouw van de eerste
Prognose resultaat (positieve grondexploitaties)
PwC
Risico's (cf. paragraaf weerstandvermogen)
Verliesvoorziening (negatieve grondexploitaties)
Gemeente 's-Hertogenbosch Accountantsverslag | CONCEPT d.d. 8 mei 2026
weerstandsvermogen. De gemeente blijft in gesprek met het Rijk om de voortgang te monitoren en zoekt hierbij waar nodig de samenwerking op.
GEARCEERDE TEKST IS NOG ONDERHANDEN
9
Openingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Uitkomsten controle
Ruimtelijk domein (2/2) Ruimtelijke ambities vragen om realistische maar ook voorzichtige schattingen Blijvende uitdagingen binnen het grondbedrijf zorgen voor innovatieve
Sociaal domein
oplossingen Voor meerdere grondexploitaties, zoals Herpenseweide, de Groote Wielen en
Bedrijfsvoering IT
Rechtmatigheid Belangrijke schattingen
Financiële positie
Heesch-West (GR), is netcongestie en de stikstofproblematiek van toepassing. Gemeente ‘s-Hertogenbosch is actief op zoek naar alternatieve oplossingen om stagnatie van uitgifte gronden te voorkomen. Voor de Groote Wielen heeft de gemeente ‘s-Hertogenbosch nu een eigen warmtebedrijf opgericht, dat de ruim
on
Overige domeinen
C
Ruimtelijk domein
900 woningen in dit project moet voorzien van duurzame warmte met behulp van de Groote Wielenplas. Naast de algemene risico’s zijn er ook specifieke risico’s per project aanwezig. Op het bedrijventerrein de Brand fase II wordt watergebonden bedrijvigheid
Bijlagen
provincie Noord-Brabant om de bestemming van deze locatie aan te passen naar een regulier bedrijventerrein. Daarnaast neemt de gemeente in overweging of de
begroot. We bevelen aan de parameters te blijven evalueren en te challengen met de actualiteit en het verloop van de realisatie. Parameter
Beoordeling
De gehanteerde rekenrente
grondexploitatie niet moet worden opgeheven. In 2025 is de grondexploitatie nog meegenomen op basis van de huidige bestemming en besluitvorming. Deze wordt aangepast als de bestemming wijzigt. De risico’s hiervan zijn meegenomen in de bepaling van de weerstandscapaciteit (paragraaf bedrijfsvoering).
Kostenstijgingen
De parameters van de kosten- en opbrengstenstijging zijn niet veranderd ten opzichte van voorgaand jaar. Gemeente ‘s-Hertogenbosch laat hierin een stabiel
beeld zien. De parameter voor opbrengstenstijging zien wij als voorzichtig. Dit jaar zijn namelijk meer grondopbrengsten gerealiseerd dan begroot en binnen de sector wordt vaker een percentage rond de 2% meegenomen. De gemeente geeft aan hier voorzichtig in te zijn, omdat de Raad heeft vastgesteld minimaal 70% van de
gronden te willen uitgeven ten bate van betaalbare woningen, de opbrengst zal daarom niet veel stijgen. PwC Gemeente 's-Hertogenbosch Accountantsverslag | CONCEPT d.d. 8 mei 2026
2024
Percentage: 2,00% Actuele civieltechnische ramingen worden gebruikt om het percentage van kostenstijging te bepalen, deze schatting wordt periodiek heroverwogen door recente grondprijzenadviezen en taxaties te evalueren. Opbrengstenstijging
Percentage: 0,00% Uit voorzichtigheidsprincipe wordt geen rekening gehouden met een toekomstige opbrengstenstijging van gronden. Gemeente ‘s-Hertogenbosch ziet dit als een realistische inschatting omdat de Raad heeft vastgesteld 70% van de grondexploitaties als gronden voor betaalbare woningen uit te geven. Hierdoor is de kans op stijgende opbrengsten minimaal. Gehanteerde programmering
De programmering is beschreven in het jaarverslag, paragraaf grondbeleid 3.11.3. De programmering achten wij ambitieus in de tijd.
pt
Stabiele, maar voorzichtige, parameters
2025
Percentage: 1,50% Het college rekent binnen de grondexploitaties met de omslagrente van 1,50%, welke conform de BBV notitie rente 2023 is toegepast. De omslagrente is vastgesteld in de begroting 2025.
ce
Overige observaties
aangeboden. Hier blijkt al enkele jaren geen animo voor te zijn waardoor de verkoop niet loopt zoals verwacht. In 2026 worden gesprekken gevoerd met de
Aan de andere kant zien we dit jaar dat de grondopbrengsten hoger zijn dan
Verkoopprijzen
De verkoopprijzen van gronden worden bepaald aan de hand van de vastgestelde grondprijzenbrief. Het uitgangspunt bij het bepalen van de grondprijzen is marktconformiteit. Hierbij wordt rekening gehouden met lagere, marktconforme prijzen bij specifieke gebruiksfuncties en dit wordt ingezet om beleidsdoelstellingen te realiseren op het gebied van duurzaamheid, wonen en economie.
Controleverschil
Optimistisch Voorzichtig Evenwichtig GEARCEERDE TEKST IS NOG ONDERHANDEN
10
Openingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Uitkomsten controle Ruimtelijk domein
Bedrijfsvoering IT
Rechtmatigheid Belangrijke schattingen
Financiële positie Overige observaties
& Zorgfonds biedt tijdelijk ademruimte De lasten in het sociaal domein blijven ook in 2025 toenemen. De gemeente 's-Hertogenbosch ziet de financiële druk op met name de jeugdzorg verder oplopen door langere behandeltrajecten. Tekorten worden gedekt vanuit de reserve Sociaal & Zorgfonds (S&Z). De stand van deze reserve kent in 2025 een positieve ontwikkeling: eind 2025 bedraagt de stand €40,1 miljoen, hetgeen €10,0 miljoen hoger is dan geraamd in de voorjaarsnota. Deze meevaller wordt grotendeels veroorzaakt door positieve bijstellingen via de mei- en septembercirculaires en een eenmalige Rijkscompensatie van €7 miljoen ter compensatie van landelijke tekorten in de jeugdzorg.
Ontwikkeling zorglasten (in € mln.)
140.000 120.000 100.000 80.000
Dit positieve beeld is echter niet structureel houdbaar. De meerjarenprognose laat zien dat de reserve S&Z naar verwachting eind 2028 nagenoeg is uitgeput. Belangrijke oorzaken zijn de verwachte Rijksbezuinigingen vanuit de
60.000
hervormingsagenda jeugd vanaf 2028, het uitstel van geplande besparingen van 2026 naar 2028 en de aanhoudende stijgende zorglasten. Deze laatste zijn door het
40.000
open-eindekarakter van de regelingen en de groeiende complexiteit van de zorgvraag moeilijk vooraf in te schatten en te beheersen.
20.000
ce
Bijlagen
Stijgende zorglasten en een veranderende reservepositie; de reserve Sociaal
on
Overige domeinen
Reservestand biedt tijdelijke buffer; structurele druk op zorglasten houdt aan
C
Sociaal domein
Sociaal domein (1/2)
-
pt
De huidige positieve reservepositie biedt tijdelijk ruimte, daarnaast werkt de organisatie aan de voorbereiding van de nieuwe aanbesteding en daarbij de inrichting van monitoring en (financiële) sturing in de jeugdzorg.
2022
2023
2024
Totale zorglasten (Wmo + Jeugd)
2025
Wmo Jeugd
PwC
Gemeente 's-Hertogenbosch Accountantsverslag | CONCEPT d.d. 8 mei 2026
GEARCEERDE TEKST IS NOG ONDERHANDEN
11
Openingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Uitkomsten controle
Sociaal domein (2/2) Regionale toezicht werpt vruchten af, sociale uitkeringen stabiel
Tabel Overzicht van fouten en onzekerheden sociaal domein
Getrouwheid
Ruimtelijk domein
C
Sociaal domein
2025 (x €1.000)
2024 (x €1.000)
Fout
Fout
Onzeker
Onzeker
Jeugdzorg ZiN
-
-
-
-
Jeugdzorg pgb
-
944
-
-
Wmo ZiN
-
-
-
-
Wmo pgb
-
1.120
-
-
structureel zijn verankerd. De basis hiervoor is het regionaal beleidskader Toezicht & Handhaving.
Totaal
-
-
-
-
Financiële positie
De inzet van de toezichthouders heeft in 2025 geleid tot concrete resultaten. Er
Omvang sociale uitkeringen (in € mln.)
Overige observaties
zijn extra controles uitgevoerd op zorgaanbieders en op de daadwerkelijke prestatielevering. Dit betreft zowel: Extra controles op zorgaanbieders: verificatie
Bijlagen
of gecontracteerde aanbieders voldoen aan de contractvoorwaarden en kwaliteitseisen; Extra controles op prestatielevering: vaststellen dat de
70 60 50 40 30 20 10 0
Bedrijfsvoering IT
Rechtmatigheid Belangrijke schattingen
De gemeente 's-Hertogenbosch heeft in 2025 belangrijke stappen gezet om de prestatielevering van geleverde zorg zelfstandig vast te stellen. Per 2025 zijn de toezichthouders in dienst bij RIOZ (Regionale Inkoop- en Contractorganisatie Zorg), waarmee het regionaal toezicht en de handhaving in het sociaal domein
ce
on
Overige domeinen
Regionaal toezicht versterkt: de inzet van toezichthouders werpt vruchten af
gedeclareerde zorg daadwerkelijk is geleverd aan de cliënt. Bij deze controles zijn zaken geconstateerd waarbij onterecht gedeclareerde middelen zijn
teruggevorderd. Dit onderstreept de meerwaarde van actief toezicht in het sociaal domein.
pt
2022
Prestatielevering blijft inherent complex: de door de gemeente betaalde zorg wordt
2023
2024
2025
Omvang sociale uitkeringen (in €mln)
volledig uitgevoerd door zorgaanbieders in de regio, waardoor de gemeente niet volledig zicht heeft op de daadwerkelijke uitvoering van de zorg. Onze
Stabiel beeld bij sociale uitkeringen BUIG
controlewerkzaamheden op de prestatielevering hebben geen bijzonderheden opgeleverd. Wij adviseren de gemeente om de extra controles structureel voort te
De ontwikkeling van de sociale uitkeringen laat een stabiel beeld zien. De gemeente zet actief in op uitstroom naar werk. Uit onze controlewerkzaamheden op de SiSa-
zetten en te blijven investeren in datagedreven toezicht.
verantwoording voor de Participatiewet komen geen materiële afwijkingen naar voren.
PwC
Gemeente 's-Hertogenbosch Accountantsverslag | CONCEPT d.d. 8 mei 2026
GEARCEERDE TEKST IS NOG ONDERHANDEN
12
Openingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Bedrijfsvoering
Uitkomsten controle Ruimtelijk domein
Wij hebben een aantal aanbevelingen voor verbetering van de interne beheersing
Financiële positie Overige observaties
verantwoording te komen. Onze bevindingen zien vooral toe op de IT-omgeving gericht op
tussenrekeningen, standaardrapportages en het verwerken van de vaste activa administratie zijn verholpen
te waarborgen dat wordt voldaan aan de aanbestedingsregels. De huidige spendanalyse voldoet (nog) niet aan de behoefte van
Daarnaast hebben we nog een paar
aanbevelingen voor het volgen van weten regelgeving
de organisatie. De tweede bevinding is dat niet altijd de relatie tussen de prestatielevering en factuur zichtbaar wordt vastgelegd. Ten opzichte van voorgaand jaar zien we dat de organisatie stappen zet in de opvolging van onze aanbevelingen.
Wet- en regelgeving Wet DBA Vanaf 1 januari 2025 handhaaft de Belastingdienst op de Wet DBA. Ook in 2026 controleert de Belastingdienst organisaties op volle schaal. Bij de constatering van schijnzelfstandigheid, kan
BBV-vereisten en nieuwe BBV-notities
de Belastingdienst naheffingsaanslagen opleggen vanaf 1 januari 2025. De Belastingdienst legt, vanwege de gedeeltelijke
Voor het begrotingsjaar 2025 is de vernieuwde notitie grondbeleid in begroting en jaarstukken van toepassing. Wij
verlenging in 2026 van de zachte landing, geen verzuimboetes op. Vergrijpboetes bij grove schuld of opzet worden vanaf
hebben vastgesteld dat deze notitie juist is toegepast. Ten aanzien van de BBV-vereisten en notities hebben wij twee
1 januari 2026 wel weer opgelegd. Wij raden de gemeente ‘s-Hertogenbosch aan om per ingehuurde medewerker over
aanbevelingen: - Het opnemen van het verloopoverzicht van de voorzieningen
2025 (en 2026) een goede analyse te maken of er mogelijk sprake is van overtreding van de wet DBA. Bij mogelijke
-
pt
ce
Bijlagen
We zien dat de organisatie inmiddels gewend is aan het werken met Unit4 ERPx en de verschillende issues ten aanzien van
on
Belangrijke schattingen
kwaliteit van de interne beheersing is van voldoende niveau om tot een betrouwbare jaarrekening en rechtmatigheids-
C
Rechtmatigheid
In 2025 staat de optimalisatie van Unit4 ERPx centraal, waarbij UNIT4 ERPx ondersteunt in het standaardiseren van processen.
eerste ziet toe op het kunnen draaien van een goede, volledige analyse van de uitgaven, als hulpmiddel voor de organisatie om
Bedrijfsvoering
Overige domeinen
Optimalisatie Unit4
Als onderdeel van onze controle hebben wij de kwaliteit van uw interne beheersing langs het drielijnenmodel beoordeeld. De
informatiebeveiliging en toegangsbeheer. Daarnaast hebben wij twee bevindingen in het inkoopproces. De
Sociaal domein
IT
Interne beheersing
in de jaarrekening in plaats van enkel in de bijlage, en; Het advies van de commissie BBV te volgen en het
overtreding dienen er met spoed maatregelen te worden genomen, om zo de schade voor de gemeente, maar ook voor de
renteschema uit de notitie rente 2023 in de paragraaf financiering van de begroting en jaarstukken op te nemen.
desbetreffende ZZP-er te beperken. Inventarisatie en toetsing van contracten is per sector onder handen.
Hiermee wordt inzicht gegeven in de rentelasten externe financiering, het renteresultaat en de wijze van rentetoerekening.
PwC
Gemeente 's-Hertogenbosch Accountantsverslag | CONCEPT d.d. 8 mei 2026
GEARCEERDE TEKST IS NOG ONDERHANDEN
13
Openingsbrief Onze kernboodschappen
IT
Onze conclusies Uitkomsten controle Ruimtelijk domein
Bedrijfsvoering IT
Rechtmatigheid Belangrijke schattingen
Wij hebben onze begripsvorming geüpdatet over de manier waarop de gemeente cybersecurity-gerelateerde risico’s adresseert en bezig is met de nieuwe
IT-auditprocedures voor de financieel kritische systemen Unit4xERP en Key2Belastingen.
cyberbeveiligingswet (NIS2). We geven hieronder een beknopt overzicht van enkele cybersecurity-ontwikkelingen.
Ten opzichte van de interim controle hebben
We benadrukken dat we in het kader van de jaarrekeningcontrole geen diepgaande beoordeling hebben uitgevoerd om te bepalen of er adequate
wij geen nieuwe bevindingen vastgesteld. De belangrijkste verbeterpunten zoals
maatregelen zijn genomen om te voldoen aan de relevante wet- en regelgeving met betrekking tot de bescherming van persoonsgegevens en cybersecurity.
gerapporteerd tijdens de interim controle blijven van toepassing, waaronder het
•
IT-beheersing stabiel, nieuwe cyberbeveiligingswet vraagt aandacht
verbeteren van de periodieke review op de juistheid van autorisaties binnen Unit4.
on
Overige domeinen
Update cyberrisico’s
In de rapportage interim bevindingen 2025 hebben wij de resultaten teruggekoppeld van de
C
Sociaal domein
Update IT-beheersing
Financiële positie Overige observaties
cyberbeveiligingsincidenten zijn geweest met een impact die kan leiden tot een materiële fout in de jaarrekening. •
De gemeente is een verbeterprogramma gestart om het huidige Identity Access Management-landschap te vernieuwen om te zorgen dat dit toekomstbestendig wordt en voldoet aan de geldende eisen als de Baseline Informatiebeveiliging 2.0 (BIO2) en de nieuwe cyberbeveiligingswet (NIS2). Onderdeel van het programma zijn meerdere projecten waaronder het opzetten van Role Based Access Control (RBAC) en het implementeren van
ce
Bijlagen
Wij begrijpen dat er in 2025 geen (materiële)
vanuit onze natuurlijke adviesrol deelgenomen aan een IAM-risicosessie en de noodzaak benadrukt van een goede governance-structuur, centrale regie op de implementatie en uitrol en eigenaarschap van de verantwoordelijke lijnorganisatie. De gemeente werkt aan de implementatie van een nieuwe SOC-SIEM (detectie beveiligings-) oplossing om het detecteren en reageren op
pt
•
een Privileged Access Management (PAM) oplossing voor het beveiligen, beheren en controleren van accounts met vergaande rechten. Wij hebben
•
toenemende kwetsbaarheden verder te verbeteren. De IT-afdeling herkent Quantum Computing als een kans, maar ook als een mogelijk risico en heeft acties in gang gezet om medewerkers te upskillen rondom dit onderwerp.
PwC
Gemeente 's-Hertogenbosch Accountantsverslag | CONCEPT d.d. 8 mei 2026
GEARCEERDE TEKST IS NOG ONDERHANDEN
14
Openingsbrief Onze kernboodschappen
Overige domeinen Aanscherping van processen biedt kansen om doelmatigheid, rechtmatigheid en transparantie verder te vergroten
Onze conclusies Uitkomsten controle Ruimtelijk domein
Ook raden we aan periodiek een steekproef uit te voeren op leegstaande panden,
In de Algemene Subsidieverordening 2021 heeft Gemeente ‘s-Hertogenbosch de richtlijnen rondom het aanvragen, verstrekken en vaststellen van subsidies
waarbij iemand fysiek langsgaat om te checken of het pand daadwerkelijk niet meer wordt gebruikt.
C
Sociaal domein
Verstrekte subsidies
Beheersing creditcard betalingen & betalingen met prepaid pas (Simpled
IT
wordt hierbij in acht genomen. Wanneer deze wordt toegepast dient dit te worden vastgelegd in een besluit en de raad moet periodiek worden ingelicht. We zien dat
cards) De controlestandaarden met betrekking tot fraude, schrijven voor dat de
Overige domeinen
deze besluiten niet (voldoende) worden onderbouwd in de subsidiedossiers en raden aan een proces in te richten om tot een volledig subsidiedossier te komen.
accountant een element van onvoorspelbaarheid in zijn controle inbouwt. In dat kader hebben we dit jaar het proces rondom creditcards (omvang ca. €102.000) en
We zien in onze werkzaamheden ook terugkomen dat subsidieaanvragen te laat
Simpled cards (omvang ca. €77.000) bekeken. Bij gemeente ‘s-Hertogenbosch zijn bepaalde medewerkers in het bezit van een creditcard of een prepaid pas. Hier
Financiële positie
worden ingediend en de subsidie vervolgens wel wordt verleend. Het is transparant en wenselijk om in de subsidieverordening de termijnbepaling zodanig
kunnen betalingen mee worden verricht buiten het reguliere inkoopproces. De voorwaarden voor het gebruik van de Simpled card zijn vastgelegd in een
Overige observaties
te formuleren dat deze aansluit bij het gewenste beleid en uitvoering met betrekking tot de subsidieaanvragen. Conform de stellige uitspraak in de kadernota
gebruikersovereenkomst per medewerker met een pas in bezit. We zien dat er regelmatig gebruik wordt gemaakt van deze betalingsmethode en
Bijlagen
Rechtmatigheid raden wij aan bij onduidelijkheid over de interpretatie van financiële consequenties de raad een uitleg te laten geven en vast te leggen in een
hierdoor van het reguliere inkoopproces wordt afgeweken. De uitgaven met een creditcard of prepaid pas moeten worden geautoriseerd door een budgethouder via
raadsbesluit, om deze vervolgens te verwerken in de ASV 2021.
e-mail. In het proces wordt het onderbouwen van de prestatie niet afgedwongen (veelal in lijn met het reguliere proces omdat het om inkopen met een waarde
Volledigheid huuropbrengsten Leegstandsbeheer wordt bij gemeente ‘s-Hertogenbosch voor een aantal panden
kleiner dan(€750,-) gaat. Een prestatielevering (zichtbaar vastgelegd in het systeem) ter onderbouwing van de uitgaven mist dan ook voor enkele van deze
Bedrijfsvoering
Rechtmatigheid Belangrijke schattingen
pt
ce
on
vastgelegd. In een aantal gevallen wordt de beslistermijn van de vaststellingsbeschikking overschreden. De hardheidsclausule uit de ASV 2021
uitgevoerd door een leegstandsbeheerder. Waar geen leegstandsbeheerder actief is, wordt via cameratoezicht gecheckt of de panden ook daadwerkelijk niet gebruikt
uitgaven, waardoor de gemeente het risico loopt dat een prestatie niet is geleverd en er ten onrechte is betaald.
worden en er huuropbrengsten worden misgelopen. De gemeente voert geen fysieke leegstandscontroles uit. We raden aan het proces rondom
Er is geen formeel beleid omtrent welke kosten via de creditcard en prepaid passen mogen worden gemaakt. We raden aan een formeel proces op te stellen rondom
leegstandscontroles te formaliseren en de uitkomsten vast te leggen op een centrale plek (zoals in Planon).
uitgaven buiten het reguliere inkoopproces om, waarin rechtmatigheid en doelmatigheid worden meegenomen. Wij begrijpen van het management dat de ingezette lijn is deze uitgaven te minimaliseren en zoveel mogelijk via het reguliere inkoopproces te laten lopen. Wij onderschrijven deze lijn.
PwC
Gemeente 's-Hertogenbosch Accountantsverslag | CONCEPT d.d. 8 mei 2026
GEARCEERDE TEKST IS NOG ONDERHANDEN
15
Openingsbrief Onze kernboodschappen
Rechtmatigheid
De onacceptabele onrechtmatigheden zijn €3,9 miljoen en hebben betrekking op afwijkingen van Europese aanbestedingsrichtlijnen. Hiervan komt €1,9 miljoen voort uit onrechtmatige contracten uit voorgaande jaren en die nog doorlopen in
Onze conclusies Uitkomsten controle Ruimtelijk domein
Rechtmatigheidsverantwoording van het college voldoet aan de vereisten – controle nog onderhanden
Bedrijfsvoering IT
Het college legt verantwoording af over de rechtmatigheid van de baten, lasten en balansmutaties via de rechtmatigheidsverantwoording in de jaarrekening. Als uw accountant hebben wij de getrouwheid van de rechtmatigheidsverantwoording meegewogen in ons oordeel over de jaarrekening als geheel (indirect oordeel over de rechtmatigheid). [Werkzaamheden onderhanden]
on
Overige domeinen
C
Sociaal domein
Rechtmatigheid Belangrijke schattingen
Financiële positie
2025, omdat deze niet direct opzegbaar zijn. In 2025 zijn er daarnaast nog vijf contracten aangemerkt als onrechtmatig met een totale omvang van €2 miljoen. De reden voor het niet voldoen aan de Europese aanbestedingsregels met betrekking tot deze contracten is divers, zoals: contractverlenging, zonder optie tot verlenging in het contract, te laat aanbesteed of ten onrechte niet aanbesteed. Onrechtmatigheden (in €) 35.000.000
30.000.000
Het college heeft onrechtmatigheden boven de verantwoordingsgrens van €17,8 miljoen geconstateerd, deze zijn toegelicht in de rechtmatigheidsverantwoording. Een nadere toelichting van de afwijkingen is opgenomen in de paragraaf Bedrijfsvoering van uw jaarstukken. De onrechtmatigheden hebben vooral betrekking op overschrijding van de begroting. Van deze overschrijdingen is €25,2
Bijlagen
miljoen acceptabel omdat deze voldoen aan de criteria voor acceptabele afwijkingen van de begroting zoals uw raad heeft vastgelegd in de financiële verordening.
20.000.000
ce
Overige observaties
25.000.000
In 2025 is de financiële verordening, na goedkeuring van de raad, aangepast. Een belangrijke wijziging ziet toe op het expliciet benoemen van ‘systeemreserves’,
10.000.000
pt
waarmee aansluiting is gemaakt met de Kadernota rechtmatigheid. Een systeemreserve heeft een egalisatiekarakter, wat betekent dat als de werkelijke
15.000.000
lasten die worden gedekt vanuit deze reserve afwijken van de begroting, ook de onttrekking (dekking) vanuit deze reserve met hetzelfde bedrag mag afwijken.
Hetzelfde geldt voor de baten. Deze mutaties zijn dan rechtmatig. Een voorbeeld hiervan bij de gemeente ‘s-Hertogenbosch is de reserve Sociaal & Zorgfonds, waarin alle middelen binnen het domein van de jeugdwet en Wmo beschikbaar blijven voor de inzet binnen deze domeinen. Deze reserve vangt alle voor- en nadelige effecten hiervan op. PwC
Gemeente 's-Hertogenbosch Accountantsverslag | CONCEPT d.d. 8 mei 2026
5.000.000
-
Totaal afwijkingen
= Onacceptabele onrechtmatigheden = Acceptabele onrechtmatigheden
waarvan begrotingscriterium = Verantwoordingsgrens [2025]
GEARCEERDE TEKST IS NOG ONDERHANDEN
16
Openingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Uitkomsten controle Ruimtelijk domein
De schattingen van het college bij het opstellen van de jaarrekening zijn evenwichtig
Bedrijfsvoering IT
Rechtmatigheid Belangrijke schattingen
Financiële positie Overige observaties
Bij het opstellen van de jaarrekening gebruikt en
openbaart het college belangrijke boekhoudkundige schattingen, beoordelingen en
veronderstellingen. Wij hebben de belangrijkste schattingen, beoordelingen en veronderstellingen die door het college zijn gedaan, beoordeeld en concluderen dat deze zijn gebaseerd op passende bewijsstukken en goed uitgebalanceerde overwegingen. Een samenvatting van onze
evaluatie staat in de tabel hiernaast, samen met een verdere toelichting.
Uitkomst
2025
2024
2025
2024
€41,2
€39
⬤
⬤
Het activabeleid, opgenomen in de financiële verordening 212, van de gemeente ligt ten grondslag aan de wijze van afschrijven op materiële vaste activa. De gehanteerde afschrijvingspercentages zijn gebruikelijk in de sector. Waardering vastgoed
€584,2
€635
⬤
⬤
Vastgoed kan een economische of een maatschappelijke functie hebben. Vastgoed met een maatschappelijke functie (bijvoorbeeld een schoolgebouw) mag niet worden afgewaardeerd. De waardering van het vastgoed met een economische functie hebben we in detail gecontroleerd en observatie hierbij is Waardering grondexploitaties
€37,6
€24,8
⬤
⬤
Wij zijn van mening dat de schattingen met betrekking tot de grondexploitaties een betrouwbaar beeld geven van de waardering van uw grondexploitaties. De uitgangspunten die in de berekeningen gehanteerd worden zijn voor zover mogelijk onderbouwd met rapportages van externe partijen. Waardering financiële vaste activa
€179,8
€170,2
⬤
⬤
Wij hebben de waardering van uw financiële vaste activa in detail gecontroleerd, inclusief de deelnemingen. Wij concluderen dat de inschattingen van het college ten aanzien van de waardering van deze deelnemingen en (gerelateerde) leningen evenwichtig tot stand zijn gekomen.
ce
Bijlagen
Afschrijvingen materiële vaste activa
on
Overige domeinen
Bedrag (x €1 miljoen)
Schatting
C
Sociaal domein
Belangrijke schattingen
Waardering onderhoudsvoorzieningen
€28,1
€26,9
⬤
⬤
De inschattingen ten aanzien van de onderhoudsvoorzieningen zijn gebaseerd op recente onderhoudsplannen. Wij achtten de inschattingen evenwichtig. Waardering en indexatie van de APPA-voorziening
€7,2
€7,5
⬤
pt
De voorziening voor wethouderspensioenen (APPA) per eind 2025 is onderbouwd door actuariële berekeningen van een externe expert van het management. Deze expert heeft de uitgangspunten uit de circulaire van het ministerie van BZK gebruikt. De voorziening is geïndexeerd met 2,84%. Er is rekening gehouden met de geplande collectieve afdracht naar het ABP in 2028. Wij zijn akkoord met de uitgangspunten die het college heeft gehanteerd. Waardering van de voorziening verlofsparen
€3,2
€2,2
⬤
⬤
Wij hebben vastgesteld dat de voorziening is gevormd op basis van de beste inschatting die het college kan maken. De grondslagen die zijn gehanteerd, zijn geschikt. Controleverschil
PwC
Optimistisch
Gemeente 's-Hertogenbosch Accountantsverslag | CONCEPT d.d. 8 mei 2026
Evenwichtig
Voorzichtig
GEARCEERDE TEKST IS NOG ONDERHANDEN
17
Openingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Uitkomsten controle Financiële positie
C
Overige observaties Bijlagen
on
ce
Financiële positie In dit gedeelte geven we een analyse van de financiële positie van uw gemeente
pt PwC
Gemeente 's-Hertogenbosch Accountantsverslag | CONCEPT d.d. 8 mei 2026
GEARCEERDE TEKST IS NOG ONDERHANDEN
18
Openingsbrief Onze kernboodschappen
Financiële positie (1/3)
Onze conclusies Uitkomsten controle Financiële positie
Bijlagen
voorspellend vermogen te blijven verbeteren om goede tussentijdse besluitvorming mogelijk te maken. Over de jaren 2023 tot en met 2025 zien wij grote positieve afwijkingen op het resultaat van het grondbedrijf en op de kapitaallasten. Het
C
Overige observaties
De financiële positie van de gemeente ‘s-Hertogenbosch is uitstekend Het financieel resultaat over 2025 is positief, investeren in het voorspellend vermogen is van belang Over 2025 is een positief jaarrekeningresultaat na mutaties reserves van €17,8
on
miljoen gerealiseerd; de begroting na wijzigingen ging uit van een nihil resultaat. Kijkend naar het resultaat voor reservemutaties is een afwijking zichtbaar van €53,3 miljoen (hoger) ten opzichte van de bijgestelde begroting. De grootste afwijkingen (voor reservemutaties) komen voort uit: •
•
is het limiteren van het aantal jaren dat een investering doorgeschoven mag worden. Voorspellend vermogen van de gemeente ‘s-Hertogenbosch 10%
van de voorziening van €1,7 miljoen en €6 miljoen onttrekking uit het structuurfonds ten behoeve van de Bossche Stadsdelta;
8%
lagere personeelskosten van €8 miljoen doordat in de actualisatie 2025 de loonkosten zijn bijgesteld aan de hand van de verwachte stijging van de CAO
4%
loonvoet, echter bleek deze minder hoog dan ingeschat; jeugdzorg ad €5,6 miljoen positief. De kosten voor jeugdzorg zijn bij de
gemeente ‘s-Hertogenbosch in lijn met het landelijke beeld gestegen, echter door de eenmalige bijstelling van de Rijksuitkering is €7 miljoen ontvangen,
6%
waardoor het resultaat positief afwijkt, en; lagere kosten kapitaallasten van €5,6 miljoen, doordat investeringen worden doorgeschoven naar 2026, in verband met langere levertijden, gebrek aan personele capaciteit en vertraagde aanbestedingen.
Niet alle afwijkingen zijn goed te voorspellen; de extra uitkering vanuit het Rijk voor jeugdzorg is hier een voorbeeld van. Echter is het belangrijk om het
PwC
2% 0%
-2% -4% -6% -8%
pt
•
aandacht. Om de kapitaallasten beter te kunnen voorspellen wordt momenteel de systematiek van begroten herzien en maatregelen getroffen. Een voorbeeld hiervan
ce
•
het grondbedrijf ad €17,9 miljoen hoger resultaat door hogere winstneming op de grondexploitatie ‘De Groote Wielen’ van €6 miljoen en positieve bijstelling
verbeteren van de prognoses van het resultaat van het grondbedrijf en het voorkomen van incalculeren van planoptimisme bij investeringen verdient
Gemeente 's-Hertogenbosch Accountantsverslag | CONCEPT d.d. 8 mei 2026
-10% -12%
2021
2022
2023
2024
2025
% verschil gerealiseerde lasten / oorspronkelijk begrote lasten % verschil gerealiseerde lasten / gewijzigde begrote lasten
GEARCEERDE TEKST IS NOG ONDERHANDEN
19
Openingsbrief Onze kernboodschappen
Financiële positie (2/3)
Onze conclusies
Het weerstandsvermogen is toereikend om de risico’s op te vangen
Uitkomsten controle
Bij de gemeente ‘s-Hertogenbosch wordt er onderscheid gemaakt tussen incidentele en structurele weerstandscapaciteit. Incidentele weerstandscapaciteit
weerstandscapaciteit en de incidentele en structurele risico’s. De confrontatie van risico’s en capaciteit wordt op totaalniveau gerapporteerd, waarbij voor
Financiële positie
is het vermogen om calamiteiten en eenmalige tegenvallers op te vangen. De incidentele weerstandscapaciteit (€340,7 miljoen) bestaat uit de algemene reserve
structurele risico’s met het structurele effect rekening wordt gehouden. Het is in de paragraaf weerstandsvermogen niet duidelijk hoe de splitsing tussen
Overige observaties
en reserve Essent dividend compensatie. Structurele weerstandscapaciteit zijn middelen die permanent kunnen worden ingezet om tegenvallers in de lopende
incidenteel en structureel invloed heeft op de beleidsvorming. Wij adviseren dit te verduidelijken.
C
Bijlagen
•
exploitatie op te vangen. Tot de structurele weerstandscapaciteit (€30,4 miljoen) behoren de onbenutte belastingcapaciteit en een post voor onvoorziene lasten.
We zien een duidelijke scheiding tussen de incidentele en structurele
Gedegen risico-inventarisatie leidt tot tien relevante risico’s
specifieke bestemmingsreserves, waarin saldi van specifieke beleidsterreinen ten laste of ten gunste van deze reserves komen. Deze reserves vormen voor de
de 10 en 90 procent en een financiële impact hebben boven de €500.000 worden opgenomen in de risico paragraaf van de jaarrekening. Hieruit komen tien risico’s
gemeente buffers om financiële tegenvallers binnen het beleidsterrein op te vangen. De specifieke risico’s van een beleidsterrein worden dus gedekt vanuit de
naar voren. Ten opzichte van voorgaand jaar zien wij “nieuwe” risico’s die toezien op vertraging van projecten door stikstof en netcongestie, maar ook cybersecurity
gesloten circuits en de risico’s en reserves wegen daarom niet mee in het benodigde c.q. beschikbare weerstandscapaciteit.
en de staat van bruggen/viaducten door toenemende verkeersintensiteit. Deze risico’s laten zien dat de gemeente ‘s-Hertogenbosch recente ontwikkelingen heeft
Op basis van de risicoanalyse heeft de gemeente ‘s-Hertogenbosch een benodigde
meegenomen in haar risico-inventarisatie. Daarnaast zien we ten opzichte van voorgaand jaar een duidelijke verbetering in de risico- inschatting, doordat alle
weerstandscapaciteit van €39 miljoen, daarmee bedraagt het weerstandsvermogen (verhouding beschikbare vs benodigde capaciteit) 9,5. Hieruit kan worden
risico’s nu een geschatte financiële impact hebben. In voorgaand jaar hadden 7 van de 10 risico’s een PM-post.
geconcludeerd dat het weerstandsvermogen uitstekend is om de risico’s op te vangen.
De grootste risico’s zijn incidenteel van aard en zien toe op de vertraging van
Ten aanzien van de toelichting op het weerstandsvermogen in de jaarrekening
projecten als gevolg van netcongestie en stikstofproblematiek (€10,5 miljoen) en een mogelijk tekort van het doelvermogen voor de voormalig stortplaatsen
hebben wij twee aanbevelingen: • Om meer duiding te geven aan de ratio van het weerstandsvermogen is het van
Meerendonk en vlagheide (€13,8 miljoen). De gemeente is risicodragend voor deze voormalige stortplaatsen. Middels een storting in een nazorgfonds en het vormen
belang om deze af te zetten tegen een streefwaarde. Deze streefwaarde vertegenwoordigt het risicobeleid en -bereidheid van de gemeente. Ons advies
van een voorziening is een bedrag gereserveerd voor een aanslag van de provincie, die belast is met de eeuwigdurende milieu-hygiënische nazorg. Dit risico ziet toe op
is om hierover in gesprek te gaan met de raad;
een mogelijk tekort in deze reservering ten opzichte van de aanslag.
pt
ce
on
Daarnaast kent gemeente ‘s-Hertogenbosch ‘gesloten circuits’. Dit betreffen
De gemeente ‘s-Hertogenbosch heeft middels een gedegen risico- inventarisatie de actuele risico’s in kaart gebracht. Risico’s die een kans op voordoen hebben tussen
PwC
Gemeente 's-Hertogenbosch Accountantsverslag | CONCEPT d.d. 8 mei 2026
GEARCEERDE TEKST IS NOG ONDERHANDEN
20
Openingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies
Financiële positie (3/3) De kengetallen voor de financiële positie van de gemeente ‘s-Hertogenbosch liggen ruim boven het landelijke gemiddelde Wij hebben uw financiële positie aan de hand van zes kengetallen geanalyseerd. En
Financiële positie
in vergelijking met landelijke cijfers (zie de tabel hiernaast). Uw positie is uitstekend ten opzichte van het landelijk gemiddelde. De solvabiliteitsratio is gelijk
Overige observaties
ten opzichte van voorgaand jaar met 61% en ligt ver boven het landelijk gemiddelde van 35,8%. In combinatie met het beeld van het weerstandsvermogen
Bijlagen
C
Uitkomsten controle
Kengetallen
Gemeente Landelijk** ‘s- Hertogenbosch
bevestigd dit het beeld dat de gemeente ‘s-Hertogenbosch goed in staat is om in te spelen op toekomstige risico’s. Daarnaast geeft het ruimte voor nieuw beleid.
on
De nettoschuldquote (en gecorrigeerde nettoschuldquote) zijn verder gedaald in
2025
2024
2025*
2024
Weerbaarheid
2025 en liggen ook ruim onder het gemiddelde, wat betekent dat de schuldenlast (rente en aflossingen) ten opzichte van de exploitatie gedaald zijn. Externe
Solvabiliteit
61%
61%
35,8%
35,2%
Grondexploitaties
4%
6%
5,1%
7,4%
financiering in 2025 is afgenomen door ontvangen voorfinanciering van het Rijk.
Structurele exploitatieruimte
0%
0%
1,3%
2,0%
Nettoschuldquote
28%
30%
57,3%
56,5%
Nettoschuldquote gecorrigeerd
10%
13%
52,4%
51,4%
Belastingcapaciteit
82%
84%
101%
101%
Wendbaarheid
ce
Uit de structurele exploitatieruimte van 0% kan geconcludeerd worden dat de begroting structureel in evenwicht is, dus bij een stijging van de structurele lasten, moeten de structurele baten met hetzelfde niveau meestijgen.
Het kengetal van de grondexploitaties is in 2025 gedaald naar 4% en ligt ook ruim onder het gemiddelde van 5,1%. Dit kengetal geeft de waarde van de gronden ten
van de grondexploitaties op de financiële positie van de gemeente ‘s-Hertogenbosch liggen lager dan gemiddeld.
pt
opzichte van de totale baten weer, waarbij een lager percentage positief is. Toekomstige opbrengsten voor grondexploitaties kunnen onzeker zijn. De impact
* Op basis van de begroting 2025. ** Bron: https://findo.nl/jive
Ook de wendbaarheid die tot uitdrukking komt in de belastingcapaciteit is in 2025 verbeterd en ruim beter dan het landelijk gemiddelde.
PwC
Gemeente 's-Hertogenbosch Accountantsverslag | CONCEPT d.d. 8 mei 2026
GEARCEERDE TEKST IS NOG ONDERHANDEN
21
Openingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Uitkomsten controle Financiële positie
C
Overige observaties Jaarverslag Onze samenwerking
on
Weerbaarheid Vooruitblik
Bijlagen
In dit hoofdstuk delen we onze overige observaties bij o.a. de kwaliteit van het jaarverslag en onze samenwerking
PwC
pt
ce
Overige observaties
Gemeente 's-Hertogenbosch Accountantsverslag | CONCEPT d.d. 8 mei 2026
GEARCEERDE TEKST IS NOG ONDERHANDEN
22
Openingsbrief Onze kernboodschappen
Observaties jaarverslag (1/2)
Onze conclusies Uitkomsten controle Financiële positie
Jaarverslag Onze samenwerking
Vooruitblik
Bijlagen
Jaarverslag
Beoordeling
Observaties
Verenigbaarheid jaarrekening en het jaarverslag
Wij hebben vastgesteld, op grond van de verkregen informatie in onze controle, dat de jaarrekening en het jaarverslag verenigbaar zijn. In het BBV zijn diverse eisen opgenomen voor de vorm en inhoud van het jaarverslag. Wij hebben vastgesteld dat uw jaarverslag voldoet aan het BBV.
Kwaliteit paragrafen
Wij hebben vastgesteld dat alle verplichte informatie in de paragrafen is opgenomen.
In de paragraaf bedrijfsvoering is het fraudepreventie- systeem van de gemeente ‘s-Hertogenbosch beschreven. Hierin ontbreekt nog wel naar wie deze wordt gerapporteerd. Daarnaast is er bij de gemeente ‘s-Hertogenbosch nog geen formeel frauderesponsplan.
Voldoende inzicht in het vermogen om risico’s uit de bedrijfsvoering financieel op te vangen in de paragraaf ‘Weerstandsvermogen en risicobeheersing’
Wij hebben vastgesteld dat de gemeente ‘s-Hertogenbosch alle relevante informatie heeft opgenomen in de paragraaf ‘Weerstandsvermogen en risicobeheersing’; daarnaast zijn alle relevante ontwikkelingen uit de sector en de impact daarvan op de gemeente ‘s-Hertogenbosch opgenomen in de toelichting. Wij vinden dat de gemeente ‘s-Hertogenbosch in de paragraaf ‘Weerstandsvermogen en risicobeheersing’ een goede reflectie heeft gegeven op het vermogen om de risico’s vanuit de bedrijfsvoering financieel op te vangen. Wij hebben nog wel enkele aanbevelingen, welke opgenomen zijn in de paragraaf financiële positie.
Informatiewaarde jaarverslag
Inzicht in fraudepreventiesysteem in paragraaf ‘Bedrijfsvoering’
ce
on
Weerbaarheid
C
Overige observaties
Het jaarverslag is van voldoende niveau. We hebben enkele aanbevelingen om de informatiewaarde te vergroten.
Bevinding
PwC
pt
Ons oordeel is gebaseerd op de leesbaarheid, concreetheid en kwaliteit van de analyses. Wij zijn van mening dat het jaarverslag de raad de gewenste informatie verschaft per beleidsterrein. De informatiewaarde van het jaarverslag kan worden verbeterd door meer duiding te geven van de effecten en wat is bereikt. In hoeverre zijn de doelstellingen van de gemeente bereikt? Voor de begroting 2027 werkt de gemeente aan het versterken van de informatiewaarde door het uitwerken van doelenbomen. Daarnaast geeft het hoofdstuk Financiële Hoofdlijnen een goed inzicht in de financiële afwijkingen van de bijgestelde begroting, echter zal dit consistenter en informatiever zijn als dit op het niveau van de programma’s wordt gerapporteerd. Op dit niveau ligt ook het budgetrecht van de raad.
Voldoende maar voor verbetering vatbaar Voldoende
Gemeente 's-Hertogenbosch Accountantsverslag | CONCEPT d.d. 8 mei 2026
GEARCEERDE TEKST IS NOG ONDERHANDEN
23
Openingsbrief Onze kernboodschappen
Observaties jaarverslag (2/2)
Onze conclusies Uitkomsten controle Financiële positie
Jaarverslag Onze samenwerking
Vooruitblik
Bijlagen
Paragraaf bedrijfsvoering
Beoordeling
Observaties
Afwijkingen + maatregelen toegelicht
Gemeente ‘s-Hertogenbosch geeft een toelichting op alle afwijkingen die in de rechtmatigheidsverantwoording zijn opgenomen voor zover deze de rapportagegrens overschrijden. Daarnaast zijn de maatregelen toegelicht over hoe deze afwijkingen in de toekomst worden voorkomen
Niet-financiële onrechtmatigheden toegelicht
Niet-financiële onrechtmatigheden in verband met het niet naleven van bepalingen in de wet Fido en bijbehorende Regelingen moeten worden opgenomen en toegelicht worden in de paragraaf bedrijfsvoering. Dit is niet van toepassing bij gemeente ‘s-Hertogenbosch
Toelichting begrotingsrechtmatigheid
Volgens artikel 28 van de BBV dienen overschrijdingen en onderschrijdingen van zowel de baten als de lasten ten opzichte van de begroting na wijziging bij het overzicht van baten en lasten in de jaarrekening te worden toegelicht. W ij hebben vastgesteld dat de toelichting inzake begrotingsrechtmatigheid voldoet aan de vereisten van de BBV. Het college betrekt de afwijkende baten en onderschrijdingen van lasten en investeringen die niet tijdig tot een begrotingswijziging hebben geleid of niet tijdig zijn gemeld aan de gemeenteraad in de rechtmatigheidsverantwoording. En vanzelfsprekend ook de overschrijdingen van lasten en investeringen die niet passen binnen het vastgestelde beleid en de criteria uit de financiële verordening.
ce
on
Weerbaarheid
C
Overige observaties
Het jaarverslag is van voldoende niveau. We hebben enkele aanbevelingen om de informatiewaarde te vergroten.
Bevinding
Voldoende maar voor verbetering vatbaar
Voldoende
pt PwC
Gemeente 's-Hertogenbosch Accountantsverslag | CONCEPT d.d. 8 mei 2026
GEARCEERDE TEKST IS NOG ONDERHANDEN
24
Openingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Uitkomsten controle
Onze samenwerking We ervaren een constructieve samenwerking, verbeteringen van het proces van de jaarrekeningcontrole zijn doorgevoerd
Financiële positie
Jaarverslag Onze samenwerking
C
Overige observaties
Onze reflectie op samenwerking en het jaarrekeningproces We hebben dit jaar, samen met de organisatie, gewerkt aan verbetering van het jaarrekeningproces. Voorbeelden hiervan zijn het verbeteren van de op te leveren stukken lijst, het helder hebben van de tijdlijnen en de wederzijdse verwachtingen, wekelijkse voortgangsrapportages en besprekingen met de sectoren. We merken
Vooruitblik
dat de medewerkers van de gemeente ‘s-Hertogenbosch prioriteit geven aan onze vragen en de reactietijden op antwoorden verbeterd is ten opzichte van voorgaand
Bijlagen
on
Weerbaarheid
jaar. Wij hebben ervaren dat het proces en de samenwerking beter verloopt. Aangezien we voortdurend streven naar een verbetering van het controleproces en onze dienstverlening, evalueren we dit proces graag op korte termijn.
ce
Onze reflectie op het proces van de jaarrekeningcontrole Om een controle van hoge kwaliteit af te leveren voor gemeente 's-Hertogenbosch
moeten teamleden op elk niveau de juiste hoeveelheid tijd en aandacht investeren. Door adequaat toezicht, duidelijke richtlijnen en tijdige beoordeling – geleid door de engagement leader en senior teamleden – voldoen we aan de kwaliteitsdoelstellingen van ISA 220.
pt
Voldaan aan onafhankelijkheidsvereisten
We zijn onafhankelijk van gemeente 's-Hertogenbosch in overeenstemming met de ‘Wet toezicht accountantsorganisaties' (Wta), de 'Verordening inzake de onafhankelijkheid van accountants bij assuranceopdrachten' (ViO) en andere relevante onafhankelijkheidsregelgeving in Nederland. Verder voldoen we aan de 'Verordening gedrags- en beroepsregels accountants' (VGBA).
PwC
Gemeente 's-Hertogenbosch Accountantsverslag | CONCEPT d.d. 8 mei 2026
GEARCEERDE TEKST IS NOG ONDERHANDEN
25
Openingsbrief Onze kernboodschappen Onze conclusies Uitkomsten controle Financiële positie
Jaarverslag Onze samenwerking
Vooruitblik
Bijlagen
De VNG-handreiking maatschappelijke weerbaarheid biedt gemeenten een praktisch raamwerk om zich beter voor te bereiden op crises en verstoringen van vitale voorzieningen. De handreiking benoemt zes pijlers: continuïteit van de organisatie, crisisorganisatie, vitale voorzieningen, sociaal weefsel, zelfredzaamheid van inwoners en bedrijven, en de samenleving als geheel.
Maatschappelijke weerbaarheid en veerkracht
6. Samenleving als overkoepelend systeem
on
Weerbaarheid
De gemeente ‘s-Hertogenbosch heeft de maatschappelijke weerbaarheid hoog op de agenda staan. Ten aanzien van de eigen continuïteit en crisisorganisatie zijn nog stappen te maken.
C
Overige observaties
Weerbaarheid
2. Crisisorganisatie
Uit onderzoek van PwC (zie ook artikel) blijkt maatschappelijke weerbaarheid
hoger op de agenda moet komen bij lokale overheden. Binnen de gemeente ‘s-Hertogenbosch zien we dat er aandacht is voor maatschappelijke weerbaarheid.
1. Eigen continuïteit
ce
Er wordt gewerkt aan het programma Maatschappelijke weerbaarheid 2026-2029, waarbij nauw samengewerkt wordt met de veiligheidsregio Brabant-Noord. In de discussienotitie maatschappelijke weerbaarheid heeft de gemeente ‘s-Hertogenbosch haar visie, strategische doelen en veranderstrategie aan de raad voorgelegd. Hiermee geeft zij invulling aan de pijlers: vitale voorzieningen, sociaal weefsel, zelfredzaamheid inwoners en samenleving als overkoepelend systeem.
5. ZelfRedzaamheid inwoners, bedrijven en maatschappeljke organisaties
3. Vitale voorzieningen
Met betrekking tot de pijlers eigen continuïteit en crisisorganisatie heeft de
pt
gemeente ‘s-Hertogenbosch continuïteitsplannen, een calamiteitenprocedure ICT en de kritieke processen (inclusief functionarissen per proces) in kaart gebracht.
Momenteel is dit nog ingericht op het niveau van afdelingen en procesniveau; er dient nog een slag te worden gemaakt om dit op centraal niveau aan te sturen en te
4. Sociaal weefsel
coördineren. Daarnaast is het nog niet voldoende duidelijk hoe de escalatielijnen lopen en ontbreekt er een generiek afwegingskader tussen wat belangrijk is en wat kritiek is. De gemeente ‘s-Hertogenbosch heeft ook deze stappen hoog op de agenda staan. PwC
Gemeente 's-Hertogenbosch Accountantsverslag | CONCEPT d.d. 8 mei 2026
Koude fase
Warme fase
Nafase
GEARCEERDE TEKST IS NOG ONDERHANDEN
26
Openingsbrief Onze kernboodschappen
Vooruitblik: toegenomen frauderisico door AI
Onze conclusies Uitkomsten controle
Gevolgen voor interne beheersing en cybersecurity
Financiële positie
Jaarverslag Onze samenwerking
C
Overige observaties
AI vergroot het risico op fraude doordat het fraudezaken realistischer en
Wij wijzen met name op de volgende aandachtspunten:
overtuigender maakt. Denk hierbij aan geavanceerde methoden zoals ‘deepfakes en realistische identiteitsvervalsingen bij phishingaanvallen. Hierdoor verandert en
•
neemt ook het cybersecurityrisico toe. Cybercriminelen kunnen met AI de kwaliteit van hun aanvallen verhogen, meer aanvallen in kortere tijd uitvoeren en beter
Vooruitblik
inspelen op beveiligingsmaatregelen.
Bijlagen
on
Weerbaarheid
manipuleren. Dit vergroot het risico op onrechtmatige betalingen of ongeautoriseerde wijzigingen. •
Elektronische geldtransfers: AI-gedreven aanvallen kunnen phishingcampagnes of social engineering automatiseren waarmee medewerkers worden misleid om frauduleuze betalingen goed te keuren of valse betaalinstructies te volgen die legitimiteit uitstralen.
Daarnaast neemt ook het interne frauderisico toe. AI maakt het eenvoudiger om informatie te manipuleren, bijvoorbeeld door documenten, •